chuyên đề áp dụng phương pháp dạy học “bàn tay nặn bột” vào môn khoa học lớp 45

ĐẶT VẤN ĐỀ Phương pháp dạy học “Bàn tay nặn bột” nhằm nâng cao kiến thức và kỹ năng của giáo viên trong công tác dạy học; tạo điều kiện cho giáo viên từng bước làm quen và vận dụng phư

PHÒNG GD & ĐT HÒA BÌNH

TỔ CHUYÊN MÔN KHỐI 4&5

CHUYÊN ĐỀ

ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC “BÀN TAY NẶN BỘT”

VÀO MÔN KHOA HỌC LỚP 4&5

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Phương pháp dạy học “Bàn tay nặn bột” nhằm nâng cao kiến thức và

kỹ năng của giáo viên trong công tác dạy học; tạo điều kiện cho giáo viên từng bước làm quen và vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” để thực hiện đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học và nâng dần chất lượng môn Khoa học lớp 4, 5

Dạy học theo phương pháp dạy học “Bàn tay nặn bột” là nhằm đổi mới hình thức tổ chức hoạt động dạy học; tạo điều kiện cho giáo viên từng bước làm quen và vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” để thực hiện

đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học ở một số môn học gắn liền với kinh nghiệm sống của học sinh

Từng bước xây dựng và hình thành cho học sinh kỹ năng nắm bắt, tái tạo và tiếp thu kiến thức một cách bền vững; phát triển tư duy khoa học, tư duy ngôn ngữ và kỹ năng hợp tác trong học tập

Phương pháp “Bàn tay nặn bốt” là tạo nên tính tò mò, ham muốn khám phá, yêu và say mê khoa học của HS Ngoài việc chú trọng đến kiến thức khoa học, phương pháp này còn chú ý nhiều đến việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt thông qua ngôn ngữ nói và viết cho HS

Vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” vào dạy học là góp phần

đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng dạy học môn Khoa hoc 4&5 Vì vậy, Tổ 4&5 đã chủ động xây dựng chuyên đề Áp dụng Phương pháp dạy học “Bàn tay nặn bột” vào môn Khoa học 4&5 Chuyên

đề nhằm giúp GV thấy rõ hơn về tầm quan trọng của việc sử dụng phương pháp mới trong dạy học

B NỘI DUNG

I Phương pháp “Bàn tay nặn bột” là gì?

Phương pháp “Bàn tay nặn bột” là một phương pháp dạy học tích cực dựa trên tìm tòi, thí nghiệm, nghiên cứu, áp dụng trong việc giảng dạy các môn khoa học tự nhiên

“BTNB” là phương pháp hình thành kiến thức khoa học cho học sinh,

dưới sự hướng dẫn của GV và bằng chính các hành động của HS, để chính

các em tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra

Cũng như các phương pháp dạy học tích cực khác Phương pháp “Bàn tay nặn bột” luôn coi HS là trung tâm của quá trình nhận thức, chính các

em là người tìm ra câu trả lời và lĩnh hội kiến thức dưới sự giúp đỡ của GV

II Đặc điểm cơ bản của phương pháp BTNB

- HS quan sát một sự vật hay một hiện tượng của thế giới thực tại gần gũi với đời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ thực hành trên những cái đó

- Trong quá trình tìm hiểu, HS lập luận, bảo vệ ý kiến mình, đưa ra tập thể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểu biết mà chỉ với những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo nên

- Những hoạt động do giáo viên đề xuất cho HS được tổ chức theo tiến trình sư phạm nhằm nâng cao dần mức độ học tập Các hoạt động này làm cho các chương trình học tập được nâng cao lên và dành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn

III Các kỹ thuật dạy học theo PP bàn tay năn bột

1 Tổ chức lớp học:

- Bố trí vật dụng trong lớp học: Các nhóm bàn ghế cần sắp xếp hài

hòa theo số lượng HS trong lớp; Cần chú ý đến hướng ngồi của các HS sao cho tất cả HS đều nhìn thấy rõ thông tin trên bảng;

- Không khí làm việc trong lớp học:

GV cần xây dựng không khí làm việc và các mối quan hệ giữa các

HS dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau và đối xử công bằng, bình đẳng giữa các

2 Giúp HS bộc lộ quan niệm ban đầu:

GV cần khuyến khích HS trình bày ý kiến của mình Cần biết chấp nhận và tôn trọng những quan điểm sai của HS khi trình bày biểu tượng ban đầu Biểu tượng ban đầu có thể trình bày bằng lời nói hay viết, vẽ ra giấy Biểu tượng ban đầu là quan niệm cá nhân nên GV phải đề nghị HS làm việc cá nhân để trình bày biểu tượng ban đầu

Nếu một vài HS nêu ý kiến đúng, GV không nên vội vàng khen ngợi hoặc có những biểu hiện chứng tỏ ý kiến đó là đúng vì như thế vô tình làm

ức chế các HS khác muốn bộc lộ quan niệm của mình

Khi HS làm việc cá nhân để đưa ra quan niệm ban đầu bằng cách viết hay vẽ thì GV nên tranh thủ đi một vòng quan sát và chọn nhanh những quan niệm không chính xác, sai lệch lớn với kiến thức khoa học Nên chọn những quan niện ban đầu khác nhau để đối chiếu, so sánh ở bước

tiếp theo của tiến trình phương pháp Làm tương tự khi HS nêu ý kiến bằng lời GV tranh thủ ghi những ý kiến khác nhau lên bảng

Sau khi có các quan niệm ban đầu khác nhau, phù hợp với ý đồ dạy học, GV giúp HS phân tích những điểm giống và khác nhau cơ bản giữa các ý kiến, từ đó hướng dẫn HS đặt câu hỏi cho những sự khác nhau đó

Đối với các quan niệm ban đầu phức tạp, GV nên cho HS làm việc theo nhóm hai người hoặc nhóm nhỏ sau khi làm việc cá nhân để chọn lọc

Một số lưu ý khi lựa chọn quan niệm ban đầu để đưa ra thảo luận:

- Không chọn hoàn toàn các quan niệm ban đầu đúng với câu hỏi và cũng không chọn hoàn toàn các quan niệm ban đầu sai với câu hỏi

- Nên lựa chọn các quan niệm vừa đúng vừa sai, chỉ cần chọn một quan niệm ban đầu đúng với câu hỏi (nếu có)

- Tuyệt đối không có bình luận hay nhận xét gì về tính đúng hay sai của các ý kiến ban đầu của HS

- Khi viết, vẽ hay gắn hình vẽ của HS lên bảng, GV nên chọn một vị trí thích hợp, dễ nhìn và đảm bảo không ảnh hưởng đến các phần ghi chép khác Giữ nguyên các quan niệm ban đầu này để đối chiếu, so sánh sau khi hình thành kiến thức cho HS

Sau khi lựa chọn các quan niệm ban đầu của HS, GV cần khéo léo gợi ý cho HS so sánh các biểu tượng giống hoặc khác nhau Từ đó, giúp

HS đề xuất các câu hỏi

Lưu ý khi so sánh, phân nhóm quan niệm ban đầu của HS:

Phân nhóm quan niệm ban đầu chỉ mang tính tương đối Không nên

đi quá sâu vào chi tiết

GV nên gợi ý, định hướng cho HS thấy những điểm khác biệt giữa các ý kiến liên quan đến các kiến thức chuẩn bị học

GV tuỳ vào tình hình thực tế của các ý kiến phát biểu hay nhận xét

của HS để quyết định phân nhóm quan niệm ban đầu

Có những điểm khác biệt rõ rệt nhưng không liên quan đến kiến thức bài học, GV nên khéo léo giải thích cho HS ý kiến đó rất thú vị nhưng trong khuôn khổ kiến thức mà lớp các em đang học chưa đề cập đến vấn đề đó

3 Kĩ thuật tổ chức hoạt động thảo luận cho HS:

Thảo luận được thực hiện ở nhiều thời điểm dạy học: bộc lộ quan

niệm ban đầu, đề xuất câu hỏi, thí nghiệm, rút ra kết luận

4 Kĩ thuật tổ chức hoạt động nhóm trong phương pháp BTNB:

Hoạt động nhóm giúp HS làm quen với phong cách làm việc hợp tác với nhau giữa các cá nhân

Hoạt động nhóm được thực hiện ở nhiều phương pháp dạy học, không phải một đặc trưng của phương pháp BTNB Tuy nhiên, trong việc dạy học theo phương pháp BTNB, hoạt động nhóm được chú trọng nhiều

và thông qua đó giúp HS làm quen với phong cách làm việc khoa học, rèn

5 Kĩ thuật đặt câu hỏi của GV:

Câu hỏi nêu vấn đề là câu hỏi nhằm mục đích làm bộc lộ quan niệm ban đầu của HS

Câu hỏi gợi ý là các câu hỏi được đặt ra trong quá trình làm việc của

HS, nhằm gợi ý, định hướng cho HS rõ hơn hoặc kích thích một suy nghĩ mới của HS

6 Rèn luyện ngôn ngữ cho HS thông qua dạy học theo phương

Rèn luyện ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết

7 Kĩ thuật chọn ý tưởng, nhóm ý tưởng của HS:

Trong các tiết học theo phương pháp BTNB, GV cần nhanh chóng nắm bắt ý kiến phát biểu của từng HS và phân loại các ý tưởng đó để thực hiện ý đồ dạy học

Khi chọn ý tưởng, nhóm ý tưởng của HS, GV cần chú ý:

- Cho HS phát biểu ý kiến tự do và tuyệt đối không nhận xét các ý kiến đó là đúng hay sai ngay sau khi HS phát biểu

- Khi một HS đã nêu ý kiến thì GV yêu cầu HS khác trình bày các ý kiến khác hay bổ sung cho ý kiến mà HS trước đã trình bày để tránh làm mất thời gian và ý kiến không bị trùng lặp

- Đối với các ý tưởng phức tạp hay có nhiều ý kiến khác biệt, GV nên ghi chú lại ở một góc trên bảng để HS theo dõi Khi ghi chú những ý kiến nào cùng chung ý thì viết gần nhau để tiện cho việc nhận xét của HS

- Đối với những biểu tượng ban đầu được HS trình bày bằng hình vẽ,

sơ đồ… thì GV quan sát và chọn một số hình tiêu biểu, có những điểm sai lệch nhau rõ rệt để dán lên bảng, giúp HS dễ so sánh, nhận xét

- Đối với những biểu tượng ban đầu được HS trình bày dưới dạng mô

tả bằng cách viết vào vở thực hành thì GV tranh thủ bao quát lớp, ghi nhớ những HS có ý tưởng tiêu biểu để có thể yêu cầu HS này trình bày khi kết thúc thời gian làm việc cá nhân Nên cho HS có ý tưởng sai lệch nhiều với kiến thức đúng trình bày trước, những hS có ý kiến tốt hơn trình bày sau

8 Hướng dẫn HS đề xuất thí nghiệm tìm tòi - nghiên cứu hay phương án tìm câu trả lời:

Tuỳ từng trường hợp cụ thể mà GV có phương pháp phù hợp Tuy nhiên cần chú ý:

Đối với ý kiến hay vấn đề đặt ra đơn giản, ít phương án hay thí nghiệm chứng minh thì GV có thể cho HS trả lời trực tiếp phương án mà

HS đề xuất

Đối với các kiến thức phức tạp, thí nghiệm cần thực hiện để kiểm chứng, HS khó đề xuất đầy đủ và chuẩn xác, GV có thể chuẩn bị một loạt các vật dụng liên quan đến việc làm thí nghiệm sau đó yêu cầu các nhóm lên lấy các đồ dùng cần thiết để làm thí nghiệm Như vậy, HS sẽ phải suy nghĩ để tìm những vật liệu hợp lí cho ý tưởng thí nghiệm của mình

Phương án tìm câu trả lời hay thí nghiệm kiểm chứng đều xuất phát

từ những khác biệt của ý tưởng ban đầu của HS Vì vậy, GV nên xoáy sâu vào những điểm khác biệt đó để giúp HS tự đặt câu hỏi thắc mắc, thôi thúc

HS đề xuất các phương án để tìm ra câu trả lời

Một số phương án tìm câu trả lời có thể không phải làm thí nghiệm

mà tìm câu trả lời bằng cách nghiên cứu các tài liệu và SGK, tờ rơi thông tin khoa học do GV cung cấp hoặc quan sát trên vật thật, trên mô hình, tranh vẽ,…

Đối với HS tiểu học, GV nên giúp các em suy nghĩ đơn giản với các vật liệu thí nghiệm thân thiện, gần gũi, quen thuộc

Khi HS đề xuất phương án tìm câu trả lời, GV không nên nhận xét đúng, sai mà chỉ nên hỏi ý kiến các HS khác nhận xét, phân tích

GV cũng nên chuẩn bị sẵn sàng cho tình huống HS không nêu được phương án tìm câu trả lời hoặc các phương án đưa ra quá ít, nghèo nàn về ý tưởng GV có thể đưa ra 2 hoặc 3 phương án khác nhau cho HS nhận xét; gợi ý, dẫn dắt để HS tìm được phương án tối ưu

9 Hướng dẫn HS sử dụng vở thực hành:

Vở thực hành thực chất là một quyển vở của HS, được HS sử dụng

để ghi chép cá nhân về quá trình tìm tòi - nghiên cứu

Vở thực hành là cần thiết để HS sử dụng vốn từ mà các em có thể diễn đạt ý tưởng, tập ghi chép dựa trên những gì HS hiểu và những gì HS thực hiện trong quá trình dạy học Nó giúp HS đối chiếu những gì mình ghi chép với ý kiến của HS khác khi thảo luận và với ý kiến chung của tập thể

10 Hướng dẫn HS phân tích thông tin, hiện tượng quan sát được nghiên cứu để đưa ra kết luận:

Khi làm thí nghiệm, quan sát hoặc nghiên cứu tài liệu để tìm ra câu trả lời, GV cần hướng dẫn HS biết chú ý đến các thông tin chính để rút ra kết luận tương ứng với các câu hỏi Đây là một vấn đề khó, GV cần hướng dẫn HS làm quen dần dần

11 So sánh, đối chiếu kết quả thu nhận được với kiến thức khoa học:

Ngoài việc hướng dẫn HS hình thành kiến thức, GV cũng nên giới thiệu thêm sách, tài liệu mà HS có thể có điều kiện tiếp cận được để giúp các em hiểu sâu hơn về kiến thức đã học, không bằng lòng và dừng lại với những hiểu biết yêu cầu trong chương trình GV phải biết lựa chọn tài liệu đơn giản, dễ hiểu, phù hợp cho HS tham khảo và không xem đây là yêu cầu bắt buộc

12 Đánh giá HS trong dạy học theo phương pháp BTNB:

- Đánh giá HS qua quá trình thảo luận, trình bày, phát biệu ý kiến tại lớp học

- Đánh giá HS trong quá trình làm thí nghiệm

- Đánh giá HS thông qua sự tiến bộ nhận thức của HS trong vở thực hành

IV Tiến trình sử dụng Phương pháp “Bàn tay nặn bột” trong mỗi hoạt động gồm 5 bước sau:

Bước 1:

Tình huống

xuất phát

Quan sát, suy nghĩ - GV chủ động đưa ra một tình

huống mở có liên quan đến vấn đề đặt ra

và nêu vấn

đề

- Câu hỏi nêu vấn đề đảm bảo ngắn gọn, gần gũi, dễ hiểu, phù hợp với trình độ, gây mâu thuẫn nhận thức và kích thích tính tò

mò, thích tìm tòi,…

Bước 2:

Hình thành

biểu tượng

của HS

Bộc lộ quan niệm ban đầu nêu những suy nghĩ từ đó hình thành câu hỏi, giả thuyết.… bằng nhiều cách

nói, viết, vẽ Đây là bước quan trọng đặc trưng của

PP BTNB

- GV cần: Khuyến khích HS nêu những suy nghĩ bằng nhiều cách nói, viết, vẽ

- GV quan sát nhanh để tìm các đặc điểm khác biệt

- GV ghi nhận kết quả của HS không nhận xét đúng sai

Bước 3:

Đề xuất câu

hỏi hay giả

thuyết và

phương án

tìm tòi

Từ các khác biệt và phong phú về biểu tượng ban đầu,

HS đề xuất câu hỏi liên quan đến nội dung bài học

HS trình bày các ý tưởng của mình, đối chiếu nó với những bạn khác

- GV đặt câu hỏi đề nghị HS đề xuất ý kiến tìm tòi nghiên cứu để trả lời cho câu hỏi đó

- GV ghi lại các cách đề xuất của học sinh (không lặp lại)

(Nếu HS chưa đề xuất được GV

có thể gợi ý hay đề xuất phương

án cụ thể)

Bước 4: - HS hình dung có thể kiểm - Nêu rõ yêu cầu, mục đích yêu

Thực hiện

phương án

tìm tòi

tra các giả thuyết …quan sát, điều tra, đọc tài liệu

- HS sinh ghi chép lại các đặc điểm các hình ảnh đã được quan sát

- HS kiểm tra các giả thuyết của mình bằng một hoặc các phương pháp đã hình dung ở trên: quan sát, điều tra, đọc tài liệu

- Thu nhận các kết quả và ghi chép lại và trình bày

cầu của hoạt động

- GV bao quát và nhắc nhở các nhóm chưa thực hiện hoặc thực hiện sai…

- Tổ chức việc đối chiếu các ý kiến sau một thời gian tạm đủ mà

HS có thể suy nghĩ

- Khẳng định lại các ý kiến về phương pháp kiểm chứng giả thuyết mà HS đề xuất

- GV ghi nhận kết quả không chỉnh sửa cho học sinh

Bước 5:

Kết luận và

hợp thức

hoá kiến

thức

HS kiểm tra lại tính hợp lý của các kết quả mà mình đưa ra

- Giúp HS lựa chọn các lý luận và hình thành kết luận

- GV khắc sâu kiến thức bằng cách đối chiếu biểu tưởng ban đầu

C DẠY MINH HỌA

Môn: Khoa học –Lớp4

Bài: Ba thể của nước

Người dạy: Nguyễn Thị Bảy

Ngày dạy: 16/11/2018

Minh Diệu, ngày 12 tháng 11 năm

2018

DUYỆT CỦA CM TRƯỞNG Người viết

Tạ Thanh Nhân