Luận văn đánh giá hiệu quả của việc bổ sung chế phẩm PX AQUA trong nuôi thử nghiệm cá chép giống tại trại cá khoa chăn nuôi thú y đại học nông nghiệp i

luận văn

Bộ giáo dục và đào tạo trường đại học nông nghiệp I

-

hoàng thị hồng duyên

đánh giá hiệu quả của việc bổ sung chế phẩm px aqua trong nuôi thử nghiệm cá chép Giống tại trại cá Khoa Chăn nuôi thú y - Đại học nông nghiệp I

Luận văn thạc sĩ nông nghiệp

Chuyên ngành: Chăn nuôi Mã số: 60.62.40

Người hướng dẫn khoa học: pgs.ts nguyễn thị lương hồng

Hà Nội - 2006

lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả trình bày trong luận văn là trung thực và ch−a từng đ−ợc ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này

đã đ−ợc cám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã đ−ợc chỉ rõ nguồn gốc./

Tác giả

Hoàng Thị Hồng Duyên

Lời cảm ơn

Trong quá trình thực hiện đề tài: "Đánh giá hiệu quả của việc bổ sung chế phẩm PX Aqua trong nuôi thử nghiệm cá chép Giống tại trại cá Khoa Chăn nuôi thú y - Đại học nông nghiệp I" Tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các tập thể, các cá nhân và những người thân

Xin chân thành cảm ơn Phó giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Lương Hồng người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ tôi thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Bộ môn Thức ăn - VSV - Đồng cỏ - Khoa Chăn nuôi thú y Trường Đại học Nông nghiệp I, Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi tiến hành thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, các cô giáo Bộ môn Chăn nuôi khoa Chăn nuôi thú y Trường Đại học Nông nghiệp I Hà Nội đã đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp, những người thân đã giúp đỡ tôi tận tình trong quá trình thực hiện luận văn

Hà Nội, ngày 18 tháng 9 năm 2006

Tác giả

Hoàng Thị Hồng Duyên

Môc lôc

1 Mở đầu 92

1.1 Đặt vấn đề 100 1.2 Mục đích và yêu cầu 101

2.1 Mục đích 101 2.2 Yêu cầu 101

2 Tổng quan tài liệu 102

2.1 Khái niệm về nuôi trồng thuỷ sản 102

2.2 Tình hình nuôi trồng thuỷ sản trên thế giới và việt nam những năm

gần đây 104 2.3 Một số yếu tố môi trường ao nuôi ảnh hưởng đến cá nuôi 108

2.9 Một số bệnh thường gặp ở cá chép trong giai đoạn thí nghiệm 133

2.10 Một số thức ăn bổ sung dùng trong chăn nuôi 134

3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu 139

3.1 Nội dung nghiên cứu 139

3.1.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 139

3.1.2 Đối tượng nghiên cứu 139

3.1.3 Nội dung nghiên cứu 139

3.2 Phương pháp nghiên cứu 140

3.2.1 Phương pháp khảo sát hiện trạng chăn nuôi cá 140

3.2.4 Bố trí thí nghiệm 142

3.2.6 Phương pháp thu mẫu và cân đo 146

3.2.7 Phương pháp đo một số yếu tố môi trường trong ao nuôi cá 146

3.2.8 Thu thập và phân tích số liệu 146

3.2.9 Phương pháp xử lý số liệu 147

4 Kết quả và thảo luận 149

4.1 Đánh giá hiệu quả chăn nuôi cá tại trại cá trường §hnni 149

4.1.1 Quy mô chăn nuôi và diện tích nuôi cá tại Trại 149

4.1.2 Biện pháp kỹ thuật trong quy trình chăn nuôi cá tại Trại 152

4.1.3 Kết quả khảo sát việc áp dụng kỹ thuật trong chăn nuôi cá của

Trại 159 4.2 Hiệu quả của việc bổ sung chế phẩm px aqua trong nuôi thử

nghiệm cá chép giống 161

4.2.1 Kết quả nuôi thí nghiệm ở l« 1 - ao K1 (đối chứng) 162

4.2.2 Kết quả nuôi thí nghiệm ở l« 2 - ao K2 (thí nghiệm) 168

4.4 Sơ bộ hạch toán hiệu quả kinh tế trong nuôi thử nghiệm cá tại trại 173

5 Kết luận và đề nghị 176

5.1 Kết luận 176 5.2 Đề nghị 177

Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t

NTTS: Nu«i trång thuû s¶n CNTY: Ch¨n nu«i thó y TNTT: ThÝ nghiÖm thùc tËp

§HNNI: §¹i häc N«ng nghiÖp I

Danh môc c¸c b¶ng

Bảng 2.1: Mối quan hệ giữa kích thước, tuổi và lượng 117

Bảng 2.2: Tốc độ sinh trưởng của cá chép khảo sát ở các ao nuôi cá thịt 118

Bảng 2.3: Dẫn liệu về chọn lọc hàng loạt các dòng chép lai qua các thế hệ 120

Bảng 2.4: Một số chỉ tiêu hình thái của các dòng lai V1 nuôi tại Việt Nam 123

Bảng 2.5: Ngưỡng của dòng cá chép lai giai đoạn cá nuôi thịt đối với

một số yếu tố môi trường 123

Bảng 4.4: Kết quả theo dõi sinh trưởng của một số loài cá nuôi chủ yếu

tại Trại 160 Bảng 4.5: Thành phần dinh dưỡng của chế phẩm PX Aqua 162

Bảng 4.6: Sự biến động của nhiệt độ nước và pH trong ao K1 163

Bảng 4.7: Tốc độ sinh trưởng theo chiều dài, khối lượng và tỷ lệ sống

của cá chép ë l« 1- ao K1 165

Bảng 4.8: Sự biến động của nhiệt độ nước và pH trong l« 2 - ao K2 168

Bảng 4.9: Tốc độ sinh trưởng theo chiều dài, khối lượng và tỷ lệ sống

của cá chép ë ao K2 169

Bảng 4.10: Sơ bộ hạch toán kinh tế của ao nuôi 174

Danh mục các sơ đồ, biểu đồ

Biểu đồ 4.1: Chiều dài, khối lượng của cỏ chộp ở lụ 1 - ao K1 172 Biểu đồ 4.2: Tăng trưởng khối lượng của cỏ chộp ở lụ 2 - ao 67 Biểu đồ 4.3: Tăng trưởng khối lượng của cỏ chộp ở 2 lụ (ao K1 và K2) 172

1 MỞ ĐẦU

1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Ở nước ta, nghề NTTS núi chung và nghề nuụi cỏ núi riờng đó cú từ lõu đời và ngày càng phỏt triển NTTS đó và đang gúp phần quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đảm bảo an ninh thực phẩm, nguyờn liệu cho chế biến, tạo cụng ăn việc làm, xoỏ đúi giảm nghốo, tạo thu nhập cho người lao động, nguồn ngoại tệ cho đất nước và gúp phần đưa ngành thuỷ sản trở thành một ngành kinh tế quan trọng của đất nước

Trờn thế giới và Việt Nam nhu cầu thực phẩm về cỏ ngày càng cao vỡ

cỏ là thực phẩm khỏ toàn diện cú đủ cỏc thành phần axitamin, rất giàu đạm,

ớt cholesterol, sạch và an toàn cho sức khoẻ con người, cỏ chộp là loài cỏ được nuụi phổ biến nhất trờn thế giới vỡ cú tớnh thớch nghi cao và đó được nuụi trờn cỏc ao hồ nước ngọt từ rất lõu

Trong những năm gần đây nước ta đã có những nghiên cứu về việc bổ sung chế phẩm sinh học vào thức ăn cho cá nhằm nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi cá trong đó có PX AQUA, một chế phẩm giàu Protein, axitamin, khoáng, vitamin và sắc chất để nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi cá.Để kiểm đinh chất lượng cũng như ảnh hưởng của chế phẩm sinh học đến nuôi trồng thuỷ sản nói chung và chăn nuôi cá nói riêng, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Đỏnh giỏ hiệu quả của việc bổ sung chế phẩm PX Aqua trong nuụi thử nghiệm cỏ chộp Giống tại Trại cỏ Khoa Chăn nuụi Thỳ y - Đại học Nụng nghiệp I”

1.2 MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU

2.1 Mục đích

- Khảo sát tình hình chăn nuôi cá của Trại cá - Khoa CNTY

- Kiểm tra, đánh giá việc sử dụng chế phẩm PX Aqua trong thức ăn nuôi

cá, ®−a ra tû lÖ bæ sung thÝch hîp, từ đó nâng cao chất lượng và hiệu quả sử dụng chế phẩm trong nuôi cá

- Xây dựng mô hình thử nghiệm nuôi cá chép giống cã sö dông chÕ phÈm PX AQUA (trên diện tích khoảng 2ha mặt nước) tại Trại cá - Khoa CNTY- §¹i häc N«ng nghiÖp I

2.2 Yêu cầu

- Khảo sát một số thông tin cơ bản về hiện trạng chăn nuôi

- Chăm sóc, nuôi dưỡng cá chép đúng kỹ thuật

- Phương pháp thu mẫu đúng quy định

- Số liệu cân, đo chính xác

2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 KHÁI NIỆM VỀ NUÔI TRỒNG THUỶ SẢN

2.1.1 Khái niệm

Nuôi trồng thuỷ sản là khái niệm nuôi các loại động vật và thực vật ở

dưới nước bao gồm ở cả 3 môi trường nước ngọt, nước lợ và nước mặn Do vậy hoạt động nuôi trồng thuỷ sản nhằm mục đích nâng cao sinh trưởng của động vật và thực vật ở dưới nước Nói một cách khác nuôi trồng thuỷ sản là tác động của con người vào chu trình sống tự nhiên của loài sinh vật sống dưới nước

Theo Võ Quý Hoan (2000), NTTS là tác động của con người vào ít

nhất một giai đoạn trong vòng chu trình sinh trưởng và phát triển của đối tượng nuôi trồng nhằm tăng tỷ lệ sống, tốc độ sinh trưởng của chúng nhằm đạt được hiệu quả kinh tế cao nhất trong thời gian ngắn nhất

NTTS là canh tác những sinh vật sống dưới nước bao gồm cá, động vật thân mềm, giáp xác và thực vật thuỷ sinh

2.1.2 Vai trò của nuôi trồng thuỷ sản

- Cung cấp thực phẩm cho con người: Thực phẩm thuỷ sản có những

ưu thế riêng như: thành phần chất đạm cao (khoảng 16,1 - 18,7%), ít mỡ (khoảng 2,5 - 6,7%), mỡ dễ tiêu, giàu chất khoáng (khoáng tổng số khoảng

1,2 – 2,1%).Trần Văn Vỹ và Huỳnh Thị Dung (2003)

- Cung cấp nguyên liệu cho các ngành khác như: trong công nghiệp chế biến thực phẩm (nước mắm), trong y học (bột cá), thủ công mỹ nghệ

- Mang lại thu nhập cho người lao động và nguồn thu ngoại tệ cho đất nước

- Tạo công ăn việc làm cho người dân

- Cải tạo và bảo vệ môi trường, đặc biệt là mô hình VAC không những mang lại hiệu quả kinh tế to lớn mà còn bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn nước và tiến tới nền sản xuất nông nghiệp phát triển bền vững

2.1.3 Các hình thức nuôi cá nước ngọt

Tùy theo loại hình mặt nước, loại cá nuôi và mức độ đầu tư có thể chia

ra nhiều hình thức nuôi cá khác nhau

2.1.3.1 Chia theo loại mặt nước

- Nuôi cá ao: nuôi cá ao nước tĩnh, nuôi cá ao nước chảy, nuôi cá có sục khí

- Nuôi cá ruộng: nuôi cá xen với cấy hai vụ lúa, nuôi cá một vụ cấy lúa một vụ, nuôi cá vụ ba (sau khi cấy hai vụ lúa), nuôi cá ruộng bậc thang …

- Nuôi cá mặt nước lớn: nuôi cá ở đầm hồ tự nhiên, nuôi cá ở hồ chứa nước của các công trình thuỷ điện, thuỷ lợi

- Nuôi cá lồng bè: lồng bè đặt ở sông, suối, hồ chứa …

- Nuôi cá trong bể xi măng, bể nhựa …

2.1.3.2 Chia theo số loài cá nuôi

- Nuôi tổng hợp (nuôi ghép): Là hình thức nuôi kết hợp hai hay nhiều loài cá có tính ăn khác nhau trong cùng một hệ thống, nhằm tận dụng sự phong phú của các loại sinh vật thức ăn tự nhiên có trong thuỷ vực Nuôi cá còn được kết hợp chặt chẽ với các ngành nghề khác, hỗ trợ bổ trợ cho nhau để cùng phát triển Ví dụ: nuôi cá kết hợp với làm vườn, chăn nuôi trong hệ sinh thái VAC, nuôi cá - lợn, cá - vịt …

- Nuôi chuyên canh (nuôi đơn): Là hình thức nuôi một loài cá có khả năng cho hiệu quả kinh tế cao, tạo điều kiện thuận lợi nhất về thức ăn và phân

bón cho chúng để thu hoạch với năng suất cao nhất có thể đạt được

2.1.3.3 Chia theo mức độ đầu tư

- Nuôi quảng canh: mật độ cá thả thưa, cá nuôi chủ yếu dựa vào cơ sở thức ăn tự nhiên là chính, thức ăn nhân tạo không có hoặc có không đáng kể

- Nuôi bán thâm canh: mật độ cá thả tương đối cao, thức ăn nhân tạo được sử dụng trong chăn nuôi

- Nuôi thâm canh: Cá được nuôi với mật độ dày, thức ăn tự nhiên chỉ đóng vai trò phụ, thức ăn nhân tạo được sử dụng gần như là chủ yếu

2.2 TÌNH HÌNH NUÔI TRỒNG THUỶ SẢN TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY

2.2.1 Tình hình nuôi trồng thủy sản trên thế giới những năm gần đây

Trước đây khi con người sử dụng thuỷ sản, người ta thường chỉ nghĩ tới các sản phẩm khai thác từ biển hoặc các sông hồ Nghề nuôi cá ở các ao hồ đã

có từ lâu nhưng chiếm vị trí quá nhỏ bé so với nghề đánh cá Nhưng trong thời gian từ vài thập kỷ trở lại đây, NTTS liên tục tăng mức đóng góp vào sản lượng thuỷ sản Thế giới, từ chỗ chỉ chiếm 7,3% sản lượng trong năm

1970 đã lên tới 33,92% trong năm 2001 Riêng các nước đang phát triển, sản lượng NTTS năm 2001 lên tới 40.515.504 tấn, chiếm 91,2% Thành tựu trong NTTS đã góp phần đáng kể trong việc tăng thu nhập cho cư dân ở các nước

nghèo (Bộ Thuỷ Sản, 2003)

Thống kê FAO về tình hình NTTS trên thế giới những năm gần đây cho biết: Tỷ lệ tăng trung bình hàng năm của NTTS tính từ năm 1970 tới nay là 8,9% trong khi đó tỷ lệ tăng của thuỷ sản khai thác là 1,4% và của sản phẩm thịt gia súc chăn nuôi là 2,8% Tổng sản lượng NTTS của thế giới năm 2000 đạt 45,71 triệu tấn (tăng 6,3% so với năm 1999), trị giá 56,470 tỷ USD (tăng

4,8% so với năm 1999) Trong số đó hơn một nửa là sản lượng cá nuôi, đạt 23,07 triệu tấn chiếm 50,4% Sang năm 2001, sản lượng NTTS thế giới tiếp tục tăng hơn so với năm 2000, đạt 48,42 triệu tấn, trị giá 61.470.806 nghìn

USD Bộ Thuỷ Sản (2003)

Nếu tính riêng các loại hình nuôi theo môi trường thì nuôi biển và nuôi nước lợ ven biển chiếm 54,9%, nuôi nước ngọt chiếm 45,1% Trong giai đoạn từ 1970 – 2000, chính nuôi nước ngọt lại có mức tăng trung bình hàng năm cao nhất với 9,7%, sau đó là nuôi nước lợ 8,4% và nuôi biển tăng 8,3% Cụ thể sản lượng nuôi nước ngọt năm 2001 đạt 21.747.863tấn, trị giá 26.505.186 nghìn USD Xét về sản lượng NTTS phân theo loài và nhóm loài thì cá nước ngọt vẫn là nhóm loài chiếm ưu thế trong NTTS Trong giai đoạn 1970 – 2000, cá nước ngọt có mức tăng trung bình hàng năm là 9,9% Năm 2001, sản lượng cá nước ngọt đạt 20,8 triệu tấn, chiếm 85,2% tổng sản lượng cá nuôi và đạt giá trị 22,122 tỷ USD Sản lượng của hai nhóm này năm 2001 lần lượt là 16.427.266 tấn và 1.385.223 tấn giá trị đạt được năm 2001 lần lượt là 15.986.670 nghìn USD và 2.002.162 nghìn USD Như vậy nhóm cá chép là nhóm dẫn đầu về sản lượng, chiếm hơn một nửa sản lượng cá nuôi trên toàn cầu Cá Rô Phi đang trở thành một đối tượng nuôi chính, nhất là ở Châu Á Đối với một số loài cá khác, số liệu năm

2000 của FAO cho biết sản lượng của các loài cá như sau: Cá Mè trắng 3.405 nghìn tấn, chiếm 8,2%; cá Trắm cỏ 3.379 nghìn tấn, chiếm 8,1%; cá chép thường 2.499 nghìn tấn, chiếm 8,2%; cá trắm cỏ 3.379 nghìn tấn, chiếm 8,1%l;

cá chép thường 2.449 nghìn tấn, chiếm 6%; cá Mè hoa 1.631 nghìn tấn, chiếm

93,9%; cá Diếc 1.379 nghìn tấn, chiếm 3,3% Bộ Thuỷ Sản (2003)

Mức tiêu thụ thực phẩm từ NTTS bình quân đầu người của thế giới đã tăng đáng kể trong những năm qua, từ mức 0,71kg năm 1970 lên gấp 8 lần là 5,87kg

năm 2000 Ngược lại, mức tiêu thụ này đối với thuỷ sản khai thác lại giảm đi

trong cùng kỳ, từ 10,27kg năm 1970 giảm xuống còn 10,09 kg năm 2000, Bộ

Thuỷ Sản (2003) Điều đó thấy rằng NTTS ngày càng đóng vai trò quan trọng

trong việc cung cấp thực phẩm cho người tiêu dùng NTTS cần phải được quan tâm phát triển hơn nữa, nhất là ở các nước nghèo, nước đang phát triển

2.2.2 Hiện trạng nuôi trồng thuỷ sản của Việt Nam

Với 3.260km bờ biển, 12 đàm phá và các eo vịnh, 112 cửa sông lạch,

hệ thống sông ngòi có tiềm năng lớn về đất, mặt nước có khả năng phát triển NTTS với khoảng 1.700.000ha, trong đó có 120.000ha ao hồ nhỏ, mương vườn, 340.000ha hồ chứa mặt nước lớn, 580.000ha ruộng úng trũng, ruộng nhiễm mặn cấy lúa một vụ hoặc hai vụ bấp bênh, kém hiệu quả nhưng có khả năng NTTS xen canh hoặc luân canh và 660.000ha vùng triều

Với tiềm năng to lớn trên, NTTS của nước ta đã và đang phát triển mạnh

mẽ cả về số lượng và chất lượng Đặc biệt NTTS nước ta hiện đứng hàng thứ 9 trên Thế giới về sản lượng NTTS năm 2000 với sản lượng là 525.555tấn, đạt giá trị 1.096.003 nghìn USD Tuy nhiên, việc tận dụng tiềm năng mặt nước còn nhiều hạn chế Tỷ lệ sử dụng so với khả năng năm 2000 là 78,85% (ao, hồ,

đầm); 22,35% (kênh mương, ruộng trũng) Phạm Tuyết Nhung (2003)

Tính riêng NTTS năm 2003, diện tích đạt 327.092ha, tăng hơn năm 2002

là 9,32% Sản lượng NTTS nước ngọt năm 2003 đạt 589.051tấn, tăng 16,3% so với năm 2002 Trong đó khu vực Đồng bằng sông Hồng có diện tích nuôi là 64.930ha với sản lượng là 124.253tấn Các đối tượng nuôi chủ yếu là cá Tra, cá

Ba sa, cá Rô phi, cá Lóc, tôm Càng xanh và họ cá Chép Hiện đang có phong trào đa dạng hoá đối tượng nuôi, phong trào nuôi cá Rôphi xuất khẩu nhưng vẫn

còn manh mún chưa đáp ứng được yêu cầu Phạm Tuyết Nhung (2003)

Trong 6 tháng đầu năm 2004, diện tích chuyển đổi sang NTTS đạt

35.300ha, bằng 70,6% kế hoạch năm, đưa diện tích nuôi trồng thuỷ sản của cả nước lên 1.050.300ha, bằng 98,6% kế hoạch năm Tổng sản lượng thuỷ sản ước đạt 1.262.465tấn, bằng 47,64% so với kế hoạch, và tăng 2,27% so với cùng kỳ năm 2003 Trong đó sản lượng nuôi trồng đạt 512.185tấn, bằng 42,68% so với kế hoạch và tăng 5,06% so với cùng kỳ năm 2003 Giá trị kim ngạch xuất khẩu ước đạt 972 triệu USD, bằng 37,38% so với kế hoạch năm,

tăng 3,89% so với cùng kỳ năm 2003

Tuy ngành thuỷ sản của nước ta đã đạt được nhiều thành tích, đưa Việt Nam trở thành một nước có sản lượng NTTS và kim ngạch xuất khẩu thuỷ sản cao trong khu vực và trên thế giới nhưng vẫn còn nhiều thách thức buộc ngành phải rất nỗ lực để giải quyết Để vượt qua các thách thức đặt ra, ngành NTTS cần có nhiều giải pháp mang tính đột phá và đồng bộ ở tất cả các khâu trong hệ thống NTTS của nước ta

2.2.3 Một vài nét về lịch sử hình thành và phát triển của Trại cá trường Đại học Nông nghiệp I – Hà Nội

Trước đây, cánh đồng số 8 của Trại thí nghiệm thực tập (TNTT) là nơi sản xuất thực nghiệm một số giống lúa mới chịu úng Tuy nhiên, công tác thuỷ lợi không được chủ động, ruộng quá trũng và lầy thụt nên năng suất lúa thấp, canh tác khó khăn Vì vậy Trại đã chuyển đổi cơ cấu sản xuất, xây dựng mô hình kinh tế kiểu trang trại VAC để làm cơ sở cho sinh viên tham quan và học tập Năm 1996, ông Nguyễn Văn Khánh – Phó chủ tịch hội thanh niên xã Trâu Quỳ

đã đứng ra ký kết hợp đồng đấu thầu để xây dựng mô hình sản xuất VAC ở đây

Ban đầu với diện tích xấp xỉ 8ha, khu ruộng được chia thành 3 tiểu khu nhỏ Tiểu khu 1 với diện tích 1,08ha đã được chọn để xây dựng trại lợn, vườn cây ăn quả và vườn cây cảnh Tiểu khu 2 với diện tích là 1,62ha được cải tạo thành ao nuôi cá, trên bờ trồng cây ăn quả Tiểu khu 3 với diện tích là 5,3ha

được chuyển sang một vụ lúa, một vụ cá và nuôi vịt kèm theo Đầu năm 2003, được sự đồng ý của Trại TNTT, Trại cá đã liên kết chuyển đổi 10ha ruộng úng trũng sang mô hình lúa - cá, cá - vịt Hiện nay tổng diện tích mô hình VAC của trang trại là 18ha, trong đó tổng diện tích có khả năng nuôi là 15ha

2.3 MỘT SỐ YẾU TỐ MÔI TRƯỜNG AO NUÔI ẢNH HƯỞNG ĐẾN

CÁ NUÔI

Các yếu tố vật lý, hoá học có ảnh hưởng rất lớn đến việc sinh trưởng và phát triển của cá, nó bao gồm nhiều yếu tố hợp thành trong đó đáng chú ý là

các yếu tố sau:

2.3.1 Nhiệt độ của nước

Cá là loài động vật biến nhiệt, nhiệt độ cơ thể phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường nước, do vậy nhiệt độ nước ao quá cao hay quá thấp đều tác động xấu đến sự sinh trưởng và phát triển của cá Các loài cá có nguồn gốc từ xứ nóng như cá rô phi, cá trê phi có thể bị chết khi nhiệt độ xuống dưới 120C Hầu hết các loài cá, tôm bị chết ở ngưỡng nhiệt 390C Nhiệt độ thích hợp cho

sự phát triển của hầu hết thuỷ sinh vật là trong khoảng 20 – 300C Nhiệt độ dưới 150C làm giảm quá trình tiêu hoá và hấp thu dinh dưỡng làm cho tôm, cá giảm ăn, chậm phát triển

Nguồn cung cấp nhiệt cho các vực nước chủ yếu từ năng lượng bức xạ mặt trời Chính vì vậy, sự biến động nhiệt của môi trường nước tuân theo quy luật biến đổi ngày đêm và theo mùa rõ rệt Trong ngày nhiệt độ tăng cao vào lúc 12 – 13giờ và giảm dần vào đêm, nhiệt độ trung bình về mùa hè cao nhất trong năm, về mùa đông thấp nhất trong năm

Nhờ đặc tính lưu giữ nhiệt lớn nên sự biến động nhiệt độ của môi trường nước bao giờ cũng ít hơn của không khí trong cùng điều kiện Khi nhiệt độ nước quá cao hay quá thấp cá thường tránh nóng hay tránh lạnh ở tầng đáy

vùng nước chúng sống Do vậy ao nuôi cần có độ sâu nhất định đảm bảo nhiệt

độ nước ổn định, mát vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông Ao nuôi có độ sâu từ 1,2 - 1,5m là phù hợp Trong một ngày nhiệt độ nước cao nhất vào lúc trưa, giảm dần khi về chiều, nhiệt độ nước thấp nhất vào khoảng gần sáng Sự chênh lệch giữa nhiệt độ cao nhất và thấp nhất trong ngày có ảnh hưởng lớn đến tình trạng sức khoẻ, bệnh tật của cá Nếu sự chênh lệch này lớn hơn 300C thì cá sẽ

bị sốc nhiệt làm cho sức đề kháng của cơ thể giảm xuống và rất mẫn cảm với bệnh Hiện tượng này thường xảy ra trong nhưng ngày nắng nóng, đặc biệt ở các ao nước nông

Sự trao đổi chất của động vật là một quá trình sinh lý phức tạp, cường độ trao đổi chất của động vật biến nhiệt trong phạm vi giới hạn tỷ lệ thuận với nhiệt

độ môi trường Khi nhiệt độ môi trường quá cao hay quá thấp đều ảnh hưởng đến quá trình sinh lý này Do đó cá là loài động vật biến nhiệt nên cá bị ảnh hưởng mạnh mẽ khi nhiệt độ môi trường thay đổi Khi nhiệt độ môi trường nước quá cao hay quá thấp cá ngừng bắt mồi Khi nhiệt độ môi trường thấp đặc điểm này sẽ làm cho mỡ tích luỹ cạn kiệt Khi đó tuyến sinh dục ngừng phát triển và tiêu biến chuyển thành nguồn dinh dưỡng duy trì sự sống cho cơ thể, điều này đã ảnh hưởng xấu đến sinh dục của cá nói riêng và sự sinh trưởng, phát triển của cá nói chung Vì vậy, cần phải có theo dõi sự biến thiên của nhiệt độ trong ao nuôi

cá đều đặn và thường xuyên để có biện pháp khắc phục kịp thời khi cần thiết

2.3.2 Ánh sáng

Ánh sáng rất cần cho sự phát triển của tảo nước và thực vật thuỷ sinh Dưới tác động của ánh sáng tảo và các thực vật thuỷ sinh khác thông qua hàng loạt hoạt động quang hợp đã biến đổi các yếu tố dinh dưỡng vô cơ thành các chất hữu cơ để nuôi sống bản thân chúng Đồng thời là nguồn dinh dưỡng cho các động vật thuỷ sinh khác và cá Nhờ có ánh sáng mà tảo nước và các thực

vật thuỷ sinh khác thường xuyên nhả vào nước lượng O2 nhất định và lấy đi

CO2 do cá, động vật thuỷ sinh khác nhả ra do hô hấp trong suốt quá trình quang hợp của nó Như vậy có thể nói ánh sáng không những cung cấp nhiệt mà còn gián tiếp cung cấp O2 tự nhiên cho môi trường nước

Ánh sáng còn ảnh hưởng đến khả năng định vị, chuyển hướng bắt mồi, tránh vật dữ cho cá, tránh chướng ngại vật hoặc điều chỉnh tầm nhìn của cá khi chuyển động trong đàn Vì vậy cấu tạo của các cơ quan phát quang, cơ quan cảm giác, cơ quan thị giác, màu sắc, tập tính hoạt động ngày và đêm của

cá có quan hệ chặt chẽ với đặc điểm chiếu sáng của vùng nước chúng sống

Vì vậy cần xác định độ trong của nước sao cho cho cân đối cả hai yếu

tố, vừa cần có bức xạ ánh sáng đi sâu vào vùng nước, vừa có thực vật phù du

để sử dụng nguồn năng lượng mặt trời gần như vô tận này

2.3.3 Màu sắc

Màu sắc nước có thể được dùng để đánh giá tình trạng tốt hay xấu của

ao hồ Màu sắc nước do nhiều yếu tố gây nên, bao gồm:

- Các chất hoà tan do các chất màu vô cơ và hữu cơ, ví dụ: muối sắt có màu vàng nâu; muối đồng có màu lam nhạt

- Các chất vẩn cặn như: cát, keo đất làm nước đục có màu đất

- Các loại thực vật phù du khác nhau khi phát triển mạnh trong nước làm cho nước có những màu sắc khác nhau Ví dụ: tảo lục cho nước có màu xanh lục, tảo lam cho nước có màu xanh lam

- Các chất mùn bã hữu cơ thường gây nên màu nước đen và hôi thối

Nước có nhiều phù sa, nhiều chất hữu cơ, nhiều tảo phù sa là nước giàu dinh dưỡng Màu xanh nõn chuối của nước ao (tức là màu của một nhóm tảo lục có giá trị thức ăn tốt cho cá) là màu nước tốt cho ao nuôi cá

2.3.4 Độ pH

pH là giá trị chỉ tính chất môi trường nước, nó cho chúng ta biết được môi trường đó là axít pH < 7, là kiềm pH > 7, là trung tính khi pH = 7 Đa số các loài

cá thích hợp với môi trường có pH = 6,5 - 8,5 Trong ao nuôi môi trường nước bị chua hoá theo thời gian do quá trình phân huỷ các chất hữu cơ lắng đọng (phân chuồng, phân xanh) Khi môi trường ao bị chua là điều kiện thuận lợi cho các vi sinh vật gây bệnh cho cá phát triển mạnh tác động xấu đến cá Do vậy trong quá trình nuôi người ta phải định kỳ loại bỏ các yếu tố gây chua như là vét bớt bùn, không để tảo nở hoa (tảo nước phát triển quá mạnh sẽ tạo thành đám váng nổi trên mặt nước), bón vôi để trung hoà môi trường Khi môi trường ao nuôi bị nồng hoá

do người nuôi bón quá nhiều vôi xuống ao nuôi, hay do ảnh hưởng của nguồn

nước thải công nghiệp Đỗ Đoàn Hiệp và Nguyễn Hữu Thọ (2004)

- Độ pH có ảnh hưởng trực tiếp đến cá nuôi, giới hạn dưới gây chết pH

= 4 và giới hạn trên gây chết pH = 11

- Ngoài sự ảnh hưởng trực tiếp đến cơ thể của cá pH còn ảnh hưởng gián

tiếp thông qua tác động tới các sinh vật thuỷ sinh Nếu pH quá axít một số loài thuỷ sinh có thể chịu đựng được nhưng làm cho năng suất suy giảm Và khi môi trường ao nuôi quá kiềm cũng sẽ làm cho năng suất thuỷ sinh suy giảm

2.3.5 Hàm lượng oxy hòa tan

Hàm lượng oxy hoà tan (DO) là một trong các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sinh trưởng và tỷ lệ nuôi sống của cá Sự thiếu hụt hay dư thừa oxy đều kìm hãm quá trình sinh trưởng của động vật nói chung và của cá nói riêng

Trong các thuỷ vực nuôi trồng thuỷ sản hàm lượng oxy cần đạt 3,0 - 8,0 mg/l Đối với mỗi loài cá có ngưỡng chịu đựng khác nhau về hàm lượng oxy Các loài cá mè, trôi, trắm, chép thường có ngưỡng chịu đựng kém với hàm lượng oxy thấp Còn đối với các loài cá có cơ quan hô hấp phụ như cá trê, cá

chuối … có thể chịu đựng tốt với ngưỡng oxy thấp nhiều khi bằng 0,1 mg/l

Nguyễn Đức Héi (1999)

Hàm lượng oxy trong môi trường nước được cung cấp bằng 2 con đường chủ yếu là khuếch tán từ không khí vào nước và do tảo, phù du sinh ra trong quá trình quang hợp Trong điều kiện không có gió, không có sóng thì oxy trong không khí khuếch tán vào nước rất chậm Vì vậy trong các thuỷ vực nuôi cá với mật độ cao hoặc trong những ngày thời tiết xấu, trời u ám người ta thường phải dùng các biện pháp cơ học như máy quạt nước, đặt máy sục khí hay bơm thêm nước vào trong ao nuôi để gia tăng lượng oxy khuyếch tán vào trong nước Nguồn cung cấp oxy hoà tan cho môi trường nước thường xuyên là do quá trình quang hợp của tảo giải phóng ra cho nên đêm không có quá trình quang hợp làm cho hàm lượng oxy hoà tan trong nước giảm Vì vậy vào buổi sáng cá thường phải nổi đầu lên mặt nước để thở Nhưng khi mặt trời mọc quá trình quang hợp diễn ra trở lại làm cho hàm lượng oxy hòa tan tăng dần và khi đủ oxy cá sẽ lặn xuống Với cá chép hàm lượng oxy cực tiểu cho phép là 2 mg/l

Duy Khoát (2003)

Trong ao nuôi, sự tiêu hao oxy trong ao do hai nguyên nhân là: sự hô hấp của thuỷ sinh vật và sự phân huỷ các chất mùn bã hữu cơ, thức ăn thừa, xác động vật thối rữa Vì vậy, cần giới hạn mật độ tôm, cá nuôi sao cho thích hợp để chúng sinh trưởng và phát triển thuận lợi, chế độ bón phân và cho ăn cũng cần phải được kiểm tra thường xuyên bằng chỉ tiêu hàm lượng oxy để tránh cho tôm, cá không bị thiếu oxy và bị chết ngạt

2.3.6 Hàm lượng khí Carbonic (CO 2 )

Khí CO2 là loại khí rất độc với cá nếu hàm lượng CO2 trong môi trường nước cao sẽ làm cho cá bị ngạt thở Trong môi trường ao nuôi khí này sinh ra

do 2 nguồn chủ yếu: thứ nhất là do quá trình hô hấp của cá và các thuỷ sinh khác trong ao nuôi sinh ra; nguồn thứ hai là do quá trình phân huỷ háo khí các

chất hữu cơ trong môi trường nước và trong bùn sinh ra Hàm lượng CO2 giới

hạn cho phép thích hợp với nuôi cá là 0 – 40mg/l Duy Khoát (2003)

2.3.7 Hàm lượng khí H 2 S

H2S là chất khí có mùi trứng thối, rất độc, hoà tan nhiều trong nước Khi hoà tan trong nước nó thể hiện tính axít yếu Khí H2S tác động lên cơ thể động vật bằng cách chiếm đoạt oxy trong máu, đồng thời tác động lên hệ thống thần kinh làm con vật chết ngạt khi hàm lượng này ở mức 1 mg/l Khí H2S trong môi trường nước là do quá trình phân huỷ các chất hữu

cơ tồn tại trong nước và trong bùn

2.4 VÀI NÉT VỀ CÁ CHÉP

2.4.1 Phân loại

Cá chép tuy có nhiều hình dạng khác nhau, song chỉ có một loài duy nhất

thuộc bộ cá chép Cypriniformes, họ Cyprinidae, giống Cyprinus Theo nhiều tác giả thì trong các giống cá chép Cyprinus có 3 loại đang phát triển mạnh và

được nuôi nhiều nhất trên thế giới cũng như ở Việt Nam

- Cá chép Vẩy (Cyprinus carpio linne) đây là loài cá chép nuôi phổ

biến nhất ở nước ta Thân bao phủ một lớp vẩy đều đặn, tính chịu đựng rất cao (nó có thể sống được vài ngày ở vùng Đông Bắc Liên Xô khi nhiệt độ môi trường xuống 00C)

- Cá Chép Kính (Cyprinus curpeospecularis) cá chép Kính có bộ vẩy

không hoàn chỉnh, thường mỗi bên thân có ba hàng vẩy, vẩy mọc tập trung ở đường bên Vẩy to nhỏ không đều nhau, hàng giữa thường có vẩy rất to xếp không thứ tự, thân ngắn, lưng dựng cao do đó có nhiều thịt

- Cá Chép Trần (Cyprinus carpionudus) có nơi gọi là cá chép da vì toàn thân không có vẩy bao bọc hoặc chỉ có rất ít mọc lưa thưa Duy Khoát (2003), [Kỹ thuật nuôi cá phần sản xuất giống, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội].

2.4.2 Phân bố

Cá chép phân bố rất rộng, chúng ta có thể gặp ở hầu hết các nước trên thế giới Nó có tính thích nghi cao và cá chép là loài được nuôi ở các ao hồ nước ngọt từ rất lâu Ở nước ta có cá chép phân bố trong tự nhiên thông qua các tỉnh Trung Bộ, ở miền Nam không có cá chép địa phương mà nhập vào nuôi cá chép có nguồn gốc từ Bắc Bộ Cá chép sống được ở hầu hết các thuỷ vực nước ngọt như: ao, hồ, đầm, ruộng, sông, suối ở tầng giữa và tầng đáy, ở giới hạn nhiệt độ từ 0 - 400C, nhiêt độ thích hợp là khoảng t0= 20 - 270C, hàm lượng oxy cực tiểu cho phép 2mg/lít, pH = 4 - 9 Cá sống ở nước ngọt, đôi khi

cũng thấy ở cả vùng nước lợ có nồng độ muối < 14 ‰

2.4.3 Đặc điểm cấu tạo hình thái

Cá chép có thân hình nhẵn bóng, vẩy to tròn, thường có màu trắng bạc hơi pha màu vàng, vây, đuôi pha màu đỏ, có hai đôi râu Do quá trình chọn lọc và lai tạo nên hiện nay có nhiều giống cá chép khác nhau Ở nước ta thường thấy có 6 loại hình cá chép: cá chép Trắng, cá chép Đỏ, cá chép Kính,

cá chép Cẩm, cá chép Bắc Kạn, cá chép Gù Nói chung màu sắc cá chép thay đổi tuỳ theo điều kiện sống

Cá chép miền Bắc (C.carpio) có đặc điểm cấu tạo như sau:

- Công thức vẩy đường bên: 30 - 35 vẩy đường bên, có 6 - 8 vẩy trên

đường bên và 6 - 7 dưới đường bên

- Công thức vây DIII- IV- 20 - 22; AII- III- 5- 6

- Công thức răng hầu II3 - 3II đôi khi I23 - 32I

Hiện nay cá chép có thân cao nhất là dạng cá chép Vẩy và cá chép Trần Ukraina được chọn lọc và lai tạo có thể đạt tỷ lệ kỷ lục về chiều dài/chiều cao L/H = 2,05 so với cá chép khác là 4,0 - 4,3

Cá chép châu Âu chia làm 4 nhóm vẩy:

- Cá chép Vẩy vẩy phủ toàn thân một lớp đều đặn

- Cá chép Đốm vẩy lớn, phân bố rải rác không theo quy luật nhất định (cá chép Hungary)

- Cá chép Vẩy có hàng vẩy to đều, xếp dọc đường bên, ngoài ra còn có hàng vẩy ở trên lưng và phần bụng

- Cá chép Trần hầu hết không có vẩy bao phủ, nếu có chỉ có ít hàng vẩy

nhỏ trên lưng Ở nước ta không có loại cá chép này Duy Khoát ( 2003), [Kỹ

thuật nuôi cá phần sản xuất giống, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội]

2.4.4 Đặc điểm sinh lý sinh sản

2.4.4.1 Tuổi thành thục và cỡ cá thành thục

Tuổi thành thục và cỡ cá thành thục của cá chép cũng như các loài cá nuôi khác phụ thuộc vào vĩ độ và chế độ dinh dưỡng Cá chép Hungary, cá chép Nhật Bản nuôi tại Việt Nam thành thục sau 1 năm tuổi Cá chép Việt Nam sau 1 năm đã thành thục về tuyến sinh dục Cá chép Bắc Á, cá chép

Châu Âu thường từ 4 - 5 tuổi mới thành thục Duy Khoát (2003), [Kỹ thuật

nuôi cá phần sản xuất giống, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội]

2.4.4.2 Sức sinh sản và sự nở của trứng

Sức sinh sản của cá chép phụ thuộc vào tuổi và cỡ cá, phụ thuộc vào cả chế độ nuôi dưỡng Cá chép Việt Nam và cá chép nuôi tại Việt Nam lượng chứa trứng tăng nhanh vào lứa tuổi thứ 3 đến lứa tuổi thứ 5 sau đó tăng không đáng kể

tháng mùa mưa Duy Khoát (2003)

Cá chép thành thục trong ao, hồ, ruộng, sông suối vào mùa mưa thường ngược dòng nước tới bãi cỏ hoặc nơi có thực vật thuỷ sinh thượng đẳng khác để

đẻ trứng Trứng cá chép dính vào cây cỏ, cây thuỷ sinh ở dưới nước một thời gian rồi phát triển thành cá bột Cá chép thường đẻ vào sáng sớm, lúc mặt trời còn chưa mọc có khi kéo dài đến 8 – 9giờ sáng hoặc đến trưa Điều kiện thích hợp để cho cá chép đẻ là có nước mới, có mặt cá đực, t0môi trường= 20 - 300C, có

gió thổi Đó là vào khi thời tiết ấm dần lên, đồng thời có mưa, có sấm đầu

mùa cá chép thường tập trung đi đẻ Duy Khoát (2003).

Bảng 2.1: Mối quan hệ giữa kích thước, tuổi và lượng

chứa trứng của loài cá chép Việt Nam (C carpio)

Tuổi (năm) Chiều dài thân cá (cm) Khối lượng (kg) Tổng số trứng (quả)

2.4 5 Đặc điểm sinh trưởng của cá chép

Sinh trưởng của sinh vật là quá trình liên tục nhưng với tốc độ khác nhau trong suốt quá trình sống Sinh trưởng của cá có sự khác biệt rõ rệt với các động vật máu nóng Ở động vật máu nóng sinh trưởng chỉ tiếp tục khi đã chín mùi sinh dục về mặt sinh lý học, sau đó sinh trưởng chậm lại

và có sự thoái hoá khi cơ thể bước vào thời kỳ già cỗi Trong khi đó chúng ta luôn thấy được sự sinh trưởng của cá thông qua việc tăng lên về kích thước không có giới hạn và có liên quan chặt chẽ với môi trường sống của nó Điều này có thể giải thích là do mật độ của nước lớn hơn không khí nên cho phép cá tăng kích thước cơ thể mà không cần hình thành thêm xương gia cố Điều này không thể xảy ra đối với các động vật trên cạn dẫn đến sự sinh trưởng hạn chế của động vật trên cạn mà lại

không xảy ra đối với cá

Tốc độ sinh trưởng của cá chép phụ thuộc vào giống, khối lượng nuôi thả ban đầu và nguồn thức ăn của vùng nước sống

Bảng 2.2: Tốc độ sinh trưởng của cá chép khảo sát ở các ao nuôi cá thịt

Theo Trần Mai Thiên (1995), [Nâng cao chất lượng giống cá nuôi

nước ngọt thời kỳ 1991 – 1995, Viện nghiên cứu nuôi trồng thuỷ sản I – Bắc

Ninh] với mục tiêu tổng hợp được một số đặc tính tốt của một số loại hình cá chép gốc vào con lai và tăng mức độ biến dị của chúng để làm vật liệu ban đầu cho chọn giống Trần Mai Thiên đã tiến hành lai cá chép Trắng Việt Nam, cá chép Vẩy Hungary, cá chép Vàng Indonesia với nhau Từ ba dòng cá chép với tỷ lệ di truyền khác nhau này đã được dùng làm vật liệu khởi đầu cho việc lai tạo và tái sản xuất từng dòng, đồng thời tiến hành bình tuyển hàng

loạt qua 4 thế hệ Trần Văn Vỹ vµ céng sù (1993)

Cá chép V1 là tổ hợp lai của ba giống cá chép là cá chép Trắng Việt Nam, Cá chép Vẩy Hungary và cá chép Vàng Indonesia Gièng c¸ nµy được tạo ra ở Việt Nam do Viện Thuỷ sản I và ở một số cơ quan nghiên cứu thuỷ

sản lai tạo ra theo công thức lai sau:

Sơ đồ lai tạo giống cá chép V 1

Bảng 2.3: Dẫn liệu về chọn lọc hàng loạt các dòng chép lai qua các thế hệ

Khối lượng (g) Độ nghiêm

ngặt (V%)

Cường độ i=s /δ

12,50 12,50 7,50

2,77 1,66 1,94

10,10 9,70 9,90

1,76 2,03 1,6

33,30 32,90 33,80

1,25 0,80 0,77

20,00 19,10 25,90

1,26 1,75 1,24

21,80 21,30 22,00

1,28 1,72 1,72

19,50 20,90 22,60

1,39 1,06 1,44

F 6

2.5.2 Đặc điểm của cá chép lai V 1

Cá chép lai V1 được tạo ra từ 3 loại hình cá chép thuần chủng, dùng

để thu con lai kép có những đặc điểm khác nhau rõ rệt Cá chép Trắng Việt Nam thích nghi với các điều kiện sống ở các địa phương có sức sống cao, kháng bệnh tốt, phát dục sớm, nhưng chậm lớn và ngoại hình kém hấp dẫn Ngược lại cá chép Hungary có sức sinh trưởng nhanh, thân cao, đầu nhỏ, ngoại hình đẹp, nhưng tuổi thành thục muộn hơn và khi nuôi dưỡng ở Việt Nam chúng dễ bị nhiễm bệnh, sức sống kém hơn Cá chép Indonesia có màu sắc đặc biệt ở thân có thể nghiên cứu làm markes di truyền, sức sống cũng khá tốt và tốc độ sinh trưởng cũng tương đối cao Với cách lai trên thì trong mỗi dòng con lai luôn luôn mang 50% di truyền chất của một trong

ba loại hình cá gốc (dùng làm mẹ) và mang 25% di truyền chất của hai loại hình cá còn lại Ở con lai F1 giữa ba loại hình cá chép, một số đặc điểm hình thái và sinh trưởng phụ thuộc khá rõ vào tỷ lệ di truyền chất của loại hình cá gốc Trong cùng điều kiện nuôi dưỡng con lai mang 50% di truyền chất cá chép Hungary lớn nhanh hơn cả, ở con lai này chiều cao thân của cá chép Hungary trội hơn hẳn so với hai loại hình cá chép còn lại, chiều dài ruột lớn, số vảy đường bên, và số đốt sống nhiều là đặc trưng của con cá chép Châu Âu Đối với con lai mang 50% di truyền cá chép Việt Nam chậm lớn nhất trong ba loại hình con lai được tạo ra, và cao thân cũng thấp nhất, dài ruột ngắn Đó là đặc điểm đặc trưng của cá chép Việt Nam thuần

chủng (Trần Văn Vü vµ céng sù 1993) Đặc điểm về cấu tạo hình thái của

dòng cá chép V1 được trình bày ở bảng 2.4

Bảng 2.4: Một số chỉ tiêu hình thái của các dòng lai V 1 nuôi tại Việt Nam

Stt Các chỉ tiêu ♀ H x ♂ V ♀ H x ♂ (V1 x V) ♀ V x ♂ (V1x H) ♀ V1 x ♂ (Vx H)

1 Khối lượng thân (g) 260,00 ± 11,00 270,00 ± 10,00 196,00 ± 5,00 227,00 ± 7,20

Một số đặc điểm sinh thái của dòng cá chép lai cũng được sơ bộ nghiên cứu ở bảng 2.5

Bảng 2.5: Ngưỡng của dòng cá chép lai giai đoạn cá nuôi thịt

đối với một số yếu tố môi trường

Công thức

lai

Hàm lượng oxy (mg/l)

Nhiệt độ cao ( 0 C)

Nhiệt độ thấp ( 0 C)

Nồng độ muối (‰)

2.6 CÁC HÌNH THỨC NUÔI CÁ CHÉP

2.6.1 Hình thức nuôi trong mô hình VAC

Nuôi cá trong hệ VAC cá có thể tận dụng được thức ăn, các chất thải của vườn, của chăn nuôi như rau cỏ thừa, phân nước tiểu gia súc, thức ăn thừa… để nuôi cá Đây là thế mạnh của VAC đồng thời là biện pháp giải quyết thức ăn cho ao nuôi cá theo hướng chăn nuôi kết hợp

- Nuôi kết hợp lợn – cá: cứ 12 – 15kg phân lợn loại 1 nuôi được 1kg cá hoặc chất thải của 1,5kg lợn hơi nuôi được 1kg cá

- Nuôi kết hợp vịt - cá: vịt cung cấp chất thải và thức ăn thừa, sục bùn làm đảo lộn nước vµ ăn các loại cá tạp do đó làm tăng năng suất ao nuôi cá

Ao tạo nơi sinh sống hoạt động bổ sung thức ăn cho vịt Cứ 1 vịt nuôi quanh năm thì có thể nuôi được 2,4kg cá

- Nuôi kết hợp gà - cá: có thể xây dựng chuồng trại trên bờ ao hoặc dưới ao Gà cung cấp chất thải, thức ăn thừa cho cá Chuồng gà trên mặt ao tiết kiệm được diện tích tạo được khí hậu mát mẻ, ít bệnh tật cho gà, gà lại chóng lớn Cứ một con gà hướng trứng nuôi quanh năm có thể nuôi được

2.6.1.2 Nuôi ghép

Nuôi ghép là hình thức nuôi cùng lúc nuôi từ hai loại cá trở lên trong cùng một diện tích thả nuôi Các loài chọn nuôi ghép phải có tập tính sống ở các tầng nước khác nhau Nuôi ghép tận dụng được không gian, làm tăng năng suất vực nước nuôi, cơ sở thức ăn tác dụng tương hỗ giữa các loài cá trong ao Do vậy trong cùng một điều kiện ao nuôi ghép thường cho năng suất cao hơn từ 20 - 30% so với nuôi đơn

Một vài công thức nuôi ghép:

* Rô phi ®−îc nu«i chính, mật độ 2 con/m2 Rô phi 50%, Mrigal 20%,

lệ đất sét và cát cao, độ thấm nước kém, hay bị mưa lũ, những vùng đất này không thích hợp với việc trồng lúa

Những đầm ao hồ này nếu sử dụng luân canh là một phương pháp tốt

để tận dụng mặt nước, sẽ tạo nên một môi trường sinh thái phù hợp cho cả trồng trọt, nuôi cá và nuôi vịt có năng suất cao Phân vịt sẽ làm nguồn dinh dưỡng bổ sung cho ao cá làm phong phú các chất trong ao hồ, nhờ vậy mà các

loại rong nước mọc nhanh làm nguồn thức ăn tự nhiên cho vịt, cá

Ao hồ là môi trường sinh sống chung của cả cá và vịt, phù du thực vật

Ở nước ta là một nước ôn đới về mùa hè thì rất nóng, mặt nước cho đàn vịt bơi lội, ăn uống mát mẻ Về mùa đông có đàn vịt bơi lội làm cho nước ấm, làm tăng chất hữu cơ và tính ngon miệng cho cá Cây cỏ và động vật thuỷ sinh là nguồn cung cấp dưỡng khí, chúng cần chất màu và phân vịt để phát triển cũng như cần ánh sáng mặt trời, vịt bơi lội làm tăng lượng oxy hoà tan trong nước do khuấy đảo Dưỡng khí cần thiết cho cá, cho sinh vật khác, cho cây cỏ thuỷ sinh Vịt, cá, ao hồ tương tác bổ sung cho nhau trong ba yếu tố đó thì ao hồ là yếu tố cơ bản

Người ta đã xác định rằng vịt nuôi trên ao hồ cá đạt trọng lượng cao hơn, chất lượng thịt tốt hơn, vịt khoẻ mạnh ít mắc bệnh, thải phân làm tăng lượng phù du sinh vật trong ao cho nên nuôi cá không cần cho ăn nhiều mà năng suất vẫn cao

2.6.3 Hình thức nuôi cá ruộng

Nuôi cá chép (Cyprinus carpio) trên các ruộng lúa ở các thung lũng

vùng cao vốn đã được các đồng bào miền núi phía Bắc Việt Nam biết tới từ lâu đời do quy mô phù hợp với sản xuất nhỏ Hệ thống này đã cung cấp cá cho gia đình không những đủ ăn mà còn phơi làm mắm sử dụng trong mùa khô Đàn cá chép sẵn có ở địa phương thường được nuôi qua đông trong ao

hay lồng nhỏ để khi mùa lúa bắt đầu thả vào ruộng Bùi Huy Cộng, (2001).

Việc sống chung giữa cá và lúa trong ruộng không có quan hệ cạnh tranh nhau về thức ăn, ngược lại chúng có sự bổ sung hỗ trợ lẫn nhau Ruộng lúa cung cấp thức ăn cho cá: các loại cỏ dại, rơm rạ mục, thóc rụng, hạt cỏ, sâu bọ và các loại động vật sống trong ruộng lúa đều có thể là thức ăn cho các loài cá Nhờ các loại thức ăn tự nhiên của cá trong ruộng lúa, mà người nuôi

đã tiết kiệm được chi phí mua thức ăn cho cá

Cá cải tạo điều kiện sống cho cây lúa và các loại chất thải của cá tích tụ

có tác dụng như một phần phân bón làm tăng độ mùn, xốp cho ruộng lúa thoáng khí tạo điều kiện cho rễ lúa hấp thu mạnh Cá sử dụng các loại sâu bọ, côn trùng làm giảm dịch hại cho ruộng lúa

Nuôi cá kết hợp trong ruộng lúa làm cho người lao động giảm được chi phí nhân công làm cỏ sục bùn, giảm chi phí thuốc trừ sâu, giảm chi phí thức ăn nuôi cá Thu nhập trên diện tích cấy lúa được tăng thêm do có thêm nguồn thu nhập từ cá

Năng suất cá nuôi trên ruộng biến động khá lớn Nếu ruộng nông thả

cá chép, cá rô phi, cá trôi là chính thì năng suất từ 0,5 – 0,8 tấn/ha Nếu

là ruộng sâu có thể thả từ 40 – 50% cá trắm cỏ thì năng suất có thể tăng nên

từ 1 - 1,3 tấn/ha Đỗ Đoàn Hiệp và Nguyễn Hữu Thọ (2004)

2.6.4 Hình thức nuôi cá lồng

Nuôi cá lồng được đạt trong các thuỷ vực có dòng nước chảy liên tục nên cá nuôi luôn được sống trong môi trường nước mới có hàm lượng Oxy hoà tan cao Mặt khác có dòng nước chảy nên môi trường nước trong lồng nuôi không bị ô nhiễm các chất thải của cá

Lồng cá được đặt trên các sông, suối là một hệ thống mở, các tác động qua lại giữa môi trường bên trong và bên ngoài lồng cá không bị hạn chế Do vậy cá nuôi dễ bị ảnh hưởng bởi chất độc hoá học từ phía thượng nguồn báo

lũ dịch hại các sinh vật phá hại lồng, giao thông, chế độ thuỷ văn Đỗ Đoàn

Hiệp và Nguyễn Hữu Thọ (2004)

Với những đặc điểm nuôi cá lồng như vậy so với những đặc điểm sinh học của loài cá chép và tập tính sống của chúng như nuôi cá chép ở

lồng cho hiệu quả kinh tế không cao nên cá chép hiện nay ít được nuôi trong lồng

2.7 DINH DƯỠNG CHO CÁ

2.7.1 Khái niệm về dinh dưỡng cá

Dinh dưỡng là môn khoa học nghiên cứu các biện pháp nhằm nâng cao các năng suất sinh học trên một đơn vị diện tích nuôi trồng, khi nâng cao hiệu quả sử dụng chất dinh dưỡng có trong thức ăn đồng thời giảm giá thành thức

ăn trong chăn nuôi

Các chất dinh dưỡng bao gồm chất vô cơ và hữu cơ được sử dụng cho nhu cầu sinh trưởng, duy trì, hoạt động ngoại vi và bên trong cơ thể, cặn bã

được thải ra ngoài theo phân và nước tiểu Võ Quý Hoan ( 2000)

2.7.2 Nhu cầu dinh dưỡng của cá

2.7.2.1 Nhu cầu protein

Nhu cầu protein của cá cao hơn động vật trªn c¹n Nh×n chung nhu cầu

protein của cá cao hơn động vật có vú bốn lần và cao hơn gà 2 lần Vũ Duy

Giảng (2003) Nhu cầu về protein của cá là rất lớn Trong khoảng 30 loài cá

được nghiên cứu người ta đã thấy rằng mức protein trong khẩu phần của cá

tuỳ theo loài, biến động trong khoảng từ 24 – 57% của khẩu phần Võ Quý

Hoan (2000) Nhu cầu protein của cá phụ thuộc vào các yếu tố (loài cá, tính

biệt, tuổi, khối lượng cơ thể, mật độ đàn, mức độ hoạt động của cá, yếu tố môi trường, chất lượng protein trong khẩu phần và cân đối năng lượng) do vậy khó có được hướng dẫn chung về protein cho cả kỳ sinh trưởng của cá

Nhu cầu protein cho cá chép V1 trong ao nuôi đơn dao động từ 20 –

30% protein trong khẩu phần (Tiêu chuẩn ngành - 28TCN123: 1998).Cá chép

không thể sinh trưởng được trên khẩu phần mà protein được thay thế hỗn hợp

axÝt amin có thành phần tương tự Vũ Duy Giảng (2003)

2.7.2.2 Nhu cầu năng lượng

Nhu cầu năng lượng của cá gồm nhu cầu duy trì và nhu cầu sinh trưởng

* Nhu cầu duy trì: Phần trăm nhu cầu duy trì so với tổng năng lượng

hàng ngày của cá thấp hơn động vật trên cạn vì cá thuộc động vật máu lạnh, không tiêu tốn năng lượng để điều tiết thân nhiệt và nitơ thải tiết ở dạng NH3qua mang Nhu cầu năng lượng cho duy trì trung bình là 70 kgJ/kgBW hay kJ/kgW0,75 nhiệt độ từ 24 – 250C

* Nhu cầu sinh trưởng: khẩu phần đủ protein vµ tăng năng lượng thì

tăng sinh trưởng Ảnh hưởng của năng lượng và protein trong khẩu phần tới tốc độ sinh trưởng của cá chép, trọng lượng W = 170g cung cấp thức ăn ở mức 2% khối lượng cơ thể ở 240C

Trong các nguồn cung cấp năng lượng thì lipit được coi là nguồn năng

lượng chủ yếu Võ Quý Hoan (2000) So với protein và gluxit thì lipit có khả

năng sinh nhiệt gấp đôi, khi đốt cháy hoàn toàn 1g lipit tạo thành 9,4kcal và 1g

protein tạo thành 4,4kcal và 1g gluxit chỉ tạo thành 4,2Kcal Trong cơ thể cá

lipit được dự trữ dưới dạng mô mỡ khi thiếu thức ăn mô mỡ này sẽ sử dụng để cung cấp năng lượng cho cá Nhu cầu lipit trong khẩu phần phụ thuộc vào nhu cầu năng lượng, nhu cầu axit béo cơ bản, nhu cầu về photpho, lipit và cholesterol và điều kiện bảo quản thức ăn thông thường, nhu cầu có tỷ lệ

protein/lipit = (6 - 7)/1 Võ Quý Hoan (2000)

Hiện nay trong khẩu phần người ta sử dụng hydratcacbon nhằm giảm việc sử dụng protein vào mục đích năng lượng, tăng khả năng ổn định thức ăn trong nước và tăng tính ngon miệng của thức ăn Riêng chất xơ được sử dụng như một chất độn trơ trong khẩu phần nhằm điều chỉnh tỷ lệ protein/năng lượng (P/E), tỷ lệ thường sử dụng trong khẩu phần là không quá 25% tinh bột

và không quá 10% chất xơ Riêng loài cá chép trong khẩu phần ăn hàm lượng tinh bột có thể lên tới 40% mà không gây ảnh hưởng đến khả năng sinh

trưởng của chúng Võ Quý Hoan (2000)

2.7.2.3 Nhu cầu về Vitamin

Vitamin là những hợp chất hữu cơ có phân tử lượng thấp có thành phần hoá học rất khác nhau để duy trì hoạt động trao đổi chất bình thường trong quá trình sinh trưởng và phát triển của sinh vật Nhu cầu vitamin thay đổi tuỳ theo

đặc tính sinh lý của loài cá, cỡ cá, giai đoạn phát triển Lê Văn Thắng (2000)

Nhu cầu vitaminA của cá thường 4000 - 20000 UI/kg, riêng loài cá chép ở giai đoạn sinh trưởng nhu cầu 6000 UI/kg, cá chép thời kỳ đẻ trứng

1200 – 1500 UI/kg thức ăn, liều độc là > 2,2 triệu UI/kg thức ăn Vũ Duy

Giảng (2003) Một số cá ở giai đoạn ấu trùng có thể hấp thu trực tiếp vitamin

từ môi trường nước Nếu cá ăn tương đối nhiều thức ăn tự nhiên thì khả năng

tự đáp ứng nhu cầu về vitamin cao hơn Một số loài cá như cá rô phi, họ cá chép lai có khả năng tù tổng hợp vitamin B12 nhờ có hệ vi sinh vật đường ruột

và khẩu phần có Co Võ Quý Hoan (2000)

2.7.2.4 Nhu cầu các chất khoáng

Khác với những động vật ở trên cạn, cá có khả năng hấp thu khoáng từ nước do đó khó có thể nghiên cứu chính xác nhu cầu về khoáng đối với

chúng Võ Quý Hoan (2000) Trong thực tế thì người ta vẫn chấp nhận nhu cầu khoáng của cá tương ứng với động vật bậc cao Vũ Duy Giảng (2003)

Hiện nay việc bổ sung muối khoáng không được chú ý lắm Tuy nhiên người

ta vẫn chú ý đến 6 nguyên tố đa lượng là Ca, P, Mg, Cl, K, Na và 16 nguyên

tố vi lượng Lê Văn Thắng (2000)

Theo Võ Quý Hoan (2000) Nhu cầu về khoáng phụ thuộc vào khoáng

sinh học có trong thành phần thức ăn, nồng độ khoáng trong môi trường nuôi, loài cá và tình trạng dinh dưỡng của chúng Hai nguyên tố Ca, P rất cần cho

cá, cá nước ngọt có thể hấp thu đủ Ca từ nước nên không cần bổ sung Ca trong Premix Tuy nhiên P cần bổ sung trong thức ăn vì nông độ P hoà tan

trong nước ngọt quá thấp đối với cá Mặt khác, P gắn kết trong nguyên liệu thực vật nên cá chỉ tiêu thụ được một phần

2.8 KỸ THUẬT NUÔI CÁ CHÉP

2.8.1 Điều kiện ao nuôi

Ao nuôi cá chép có diện tích từ 800m2 trở lên, nước sâu từ 1,2 – 1,5m Đất đáy ao tốt nhất là đất thịt pha cát, không bị ô nhiễm, vµ có lớp bùn đáy dày không quá 20cm Mặt ao thông thoáng, không có cây cao bụi rậm vµ bờ

ao không bị rò rỉ và cao hơn mức nước cao nhất khoảng 0,5m Có nguồn nước sạch chủ động, có cống cấp thoát nước, đăng chắn cống chắc chắn để bảo vệ

Tẩy dọn ao gồm các bước sau:

- Tháo cạn nước bắt hết các loại cá cũ, cá tạp và các vi sinh vật trong

ao Việc này cần làm triệt để vì các loại cá tạp và các loại sinh vật khác (Cá trê, cá quả, nòng nọc, Õch nhái, rắn nước) có thể bắt cá làm thức ăn

- Tu sửa bờ ao, kiểm tra đăng cống, phát quang bờ: là việc làm quan trọng nhằm ngăn chặn các dòng nước dò rỉ vào ao hoặc từ ao ra ngoài Các dòng nước dò rỉ này dễ là lối thoát của đàn cá con ra khỏi ao nuôi hoặc là đường xâm nhập của các sinh vật có hại cho cá ở ao