Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn: Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can

Luận văn hướng đến các mục đích nghiên cứu: nêu một số vấn đề về lý thuyết tự sự, xác định vị trí của Mạc Can và tiểu thuyết Mạc Can trong bối cảnh văn xuôi Nam Bộ đƣơng đại; tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngƣời, kiểu tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Mạc Can; mô tả, phân tích một cách hệ thống các vấn đề bút pháp, ngôn ngữ và giọng điệu tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can. Mời các bạn cùng tham khảo.

NGUYỄN THỊ THẮM

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MẠC CAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.01.21

NGƯỜI HƯỚNG D N HOA HỌC:

TS LÊ THANH NGA

NGHỆ AN - 2014

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Đã được dịch, giới thiệu và ứng dụng trong thực tiễn nghiên cứu văn học ở Việt Nam từ lâu, thu hút sự quan tâm nồng nhiệt của giới nghiên cứu, của những người quan tâm văn học, tự sự học hiện nay đã trở thành một trong những trung tâm

lí thuyết văn học ở Việt Nam Tuy nhiên, những nghiên cứu về tự sự học cho đến nay chưa phải đã hoàn tất, và việc ứng dụng nó trong nghiên cứu văn học cũng chưa thể kết thúc một cách chóng vánh ở thời điểm này Vì vậy, từ góc nhìn tự sự học để nghiên cứu một trường hợp văn học cụ thể sẽ góp phần nhận thức rõ hơn lí thuyết này, hoặc góp thêm một chút trong hành trình giới thiệu một lí thuyết nghiên cứu văn học ở Việt Nam

1.2 Tiểu thuyết là một thể loại có vai trò quan trọng trong đời sống văn học Việt Nam đương đại với những nỗ lực cách tân trên nhiều bình diện, trong đó có tự

sự Đã có nhiều nghiên cứu về tiểu thuyết nói chung hoặc tiểu thuyết của một tác giả, một khuynh hướng nói riêng và thu được nhiều thành tựu Nghiên cứu tự sự trong tiểu thuyết không phải là điều mới mẻ, song, bằng việc khảo sát một tác giả cụ thể, từ đó sẽ góp phần nhận diện tự sự của tiểu thuyết hôm nay vẫn là một việc hữu ích

1.3 Có thể coi Mạc Can là một trong những cây bút có đóng góp trong công cuộc cách tân văn xuôi đương đại Việt Nam, nhất là văn xuôi Nam Bộ Mạc Can đã

nỗ lực vượt lên chính bản thân mình, có hành trình không mệt mỏi âm thầm sáng tác và nỗ lực làm mới mình, để trở thành gương mặt tiêu biểu trong số các cây bút Nam Bộ trong thời kỳ đương đại Nghiên cứu sáng tác nói chung và nghệ thuật tự

sự nói riêng của Mạc Can, vì vậy, góp phần vào việc hình dung diện mạo văn xuôi

và văn học của một vùng, tuy thành tựu chưa thực sự phong phú nhưng đã có một truyền thống, nhất là có một bản sắc

2 Lịch sử vấn đề

Trong thời gian qua, Mạc Can đã gây bất ngờ với bạn đọc về những sáng tác của mình Ông trở thành một hiện tượng văn học gây xôn xao dư luận trong những năm 2005, 2006 Những tác phẩm của ông có một vị trí quan trọng đối với văn học Nam Bộ nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Chính vì lẽ đó mà nhiều tác phẩm của ông gây được chú ý trên văn đàn và được giới lý luận phê bình quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu, khám phá

2.1 Những nhận định, đánh giá về tiểu thuyết của Mạc Can

Truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can có nhiều yếu tố mang tính tự truyện, mang ý nghĩa đời tư, có tư tưởng nhân văn sâu sắc Vì vậy, khi nhà văn xuất hiện trên văn đàn văn học thì ngay lập tức có tiếng vang Văn của ông đủ sức lôi cuốn các nhà lý luận, phê bình văn học bởi phong cách riêng

Nhận xét về Tấm ván phóng dao, Hồ Anh Thái nhấn mạnh: “Với tiểu thuyết

Tấm ván phóng dao, Mạc Can đã sử dụng hiệu quả thủ pháp gián cách Mọi sự kiện

biến động của cuộc sống bên ngoài được tái hiện lập tức được đẩy ra xa đưa qua màng lọc của chàng thiếu niên, khắc in lại đó những đồ thị run rẩy Chuyện thế sự khi ấy chỉ còn là cái cớ để cho những rung cảm của một con người có dịp trào ra, ngân lên Sự kiện ngay phút chốc được xóa mờ đi, nhường chỗ cho những chiêm nghiệm, những rung động, những cung bậc tình cảm tinh tế nhiều vẻ Nhiều trang viết đạt đến độ hiếm hoi về nỗi buồn thấm thía của kiếp làm người” Hàn Thủy cho rằng “Tấm ván phóng dao là một tiểu thuyết rất thành công Và với những nhân vật chịu đựng những nỗi đau về tình anh em, tình gia đình, tình người, đều có được một cuộc sống lương thiện trong một gánh xiếc rong”

Trong Tuyển tập Mạc Can của Nhà xuất bản Thanh niên, nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng Tấm ván phóng dao: “là một tiểu thuyết đáng chú ý trong nhiều tác phẩm

cùng thể loại xuất hiện trong vài ba năm trở lại đây, gây được tiếng vang tốt trong

người đọc” Nhà văn Miêng (Nguyễn Thị Xuân Sương) viết một cách xúc động:

“không có bức tường nào giữa người viết và người đọc, chỉ có nỗi niềm, chỉ có cảm thông, chỉ có lòng cam chịu nước mắt ngược vào lòng… Chỉ có những giấc mơ kể cho anh nghe, còn giấc mơ đổi đời u uẩn của chính mình thì âm ỉ giấu… Có lẽ vậy mà đọc

Mạc Can “không ngừng được” Cũng về Tấm ván phóng dao, Mai Ninh viết: “Tấm ván

phóng dao là tiểu thuyết đầu tiên của một ngòi bút xuất hiện chưa bao lâu trong văn

giới Việt Nam nhưng chỉ với đôi truyện ngắn đã tạo được tiếng vang hiếm có”

Trên báo Văn nghệ, số 37, với bài viết “Cuộc tự vượt đáng trân trọng” (Báo

cáo tổng kết cuộc thi tiểu thuyết 2002 - 2004 của Hội Nhà vănViệt Nam), nhà thơ

Hữu Thỉnh - Chủ tịch, Trưởng ban Chung khảo cuộc thi đã có nhận định về Tấm

ván phóng dao, rằng: Tiểu thuyết của Mạc Can “cơ hồ như không tựa vào sự kiện

nào cả… Cái khác lạ, cái độc đáo của cuốn tiểu thuyết này là dòng chảy nội tâm của tác giả được đẩy lên bình diện thứ nhất mang âm hưởng độc thoại sâu lắng”

Cũng trong bài viết Từ cuộc thi 2002-2004 của Hội Nhà văn Việt Nam trên

báo Văn nghệ, số 38, ngày 17/9/2005, Phong Lê đã chia sẻ những suy nghĩ riêng

của mình nhân một cuộc thi trong bối cảnh chung của nền tiểu thuyết chúng ta Ông đưa ra những nhận định khá toàn diện về diện mạo của các tác phẩm dự thi tiểu thuyết Việt Nam, nhìn chung vẫn chỉ quen với cách trang bị hiện thực và trữ tình truyền thống Ông đặc biệt có cảm tình với cách tìm tòi để làm mới cách viết của

một số tác giả, trong đó có Mạc Can “Chỉ riêng Tấm ván phóng dao là đạt được

một hiệu quả gây nên một ấn tượng, bởi nó không còn bị trượt trên những rãnh mòn quá quen thuộc của cách viết cũ, nhưng cũng không quá tân kỳ để gây nên dị ứng…Văn của Mạc Can có sự kết hợp giữa chất thơ (tức là những kỷ niệm được lọc qua hồi tưởng) và chất triết lý về cuộc đời, về cõi người Bức tranh xã hội chỉ là cái phông mờ để cho con người và số phận nổi lên cận cảnh… để cho nhân vật sống được với thân phận của nó”

Văn Giá với bài viết Tấm ván phóng dao - Sức sống của giá trị nhân văn cổ điển trên Tuổi trẻ Online, cho rằng: “Câu chuyện Tấm ván phóng dao về cơ bản được trần

thuật từ một nhân vật xưng tôi - người kể chuyện Gọi là kể chuyện nhưng câu chuyện không dựa trên một cốt truyện rõ ràng”, “Tác giả chọn cách thức trần thuật theo kiểu hồi ức”, “về mặt kiến trúc, tác giả chọn cách thức tiến hành phân mảnh, nghĩa là triển khai trần thuật theo cách liên tục các mảnh liền kề, không kết dính bề mặt có tính nhân quả mà kết nối bề sâu có tính suy tưởng Chúng là những mảnh sự kiện, mảnh suy tư, mảnh tâm tình, mảnh triết lý, mảnh hồi nhớ,… được sắp đặt cạnh nhau và luân phiên theo cách không đều nhau trên bề mặt văn bản truyện”, “Sự chuyển đổi linh hoạt trong cách thức trần thuật như đã nói ở trên góp phần khắc họa nội tâm nhân vật, gợi lên mặt giấy vỉa tâm hồn sâu khuất, bí ẩn rất đỗi bất ngờ, lắm khi bất ngờ đến độ kinh ngạc”

Cũng nhận xét về văn xuôi Mạc Can, Di Linh trong bài viết Mạc Can - cuộc

đời của người không định viết văn, cho rằng: “Văn Mạc Can là thứ văn chương bình

dân, thứ văn dành cho số đông con người”… So sánh hai giọng văn trong làng văn miền Tây: Mạc Can và Nguyễn Ngọc Tư, Di Linh thấy đây là hai giọng văn có phần giống nhau, nỗi buồn giống nhau, nỗi ám ảnh giống nhau Nhận định về một số tác

phẩm của Mạc Can như Con cua màu rêu, Những bầy mèo vô sinh, Người ngắm

trăng, Nguyệt thực… Di Linh cho rằng chúng cùng một mô típ, và ám ảnh người

đọc bởi chất liêu trai Nhưng “nồng độ” liêu trai trong tác phẩm Mạc Can luôn có điểm dừng, bởi nó chỉ là cách thức, là phương pháp… để Mạc Can gửi gắm những thông điệp

Trên trang web Mạc Can fanclup có bài viết về Mạc Can: Viết văn như làm ảo

thuật Bài viết đã tỏ thái độ bất ngờ trước cuốn tiểu thuyết Những bầy mèo vô sinh

của Mạc Can: “Càng đọc càng thấy ngạc nhiên bởi không thể ngờ được trí tưởng tượng của ông lại bay bổng và huyền diệu đến thế Tiểu thuyết là câu chuyện viễn tưởng chỉ nói về bồ câu và lũ mèo hoang, hình ảnh con người gần như không xuất hiện, nhưng lại bất cứ ai cũng phải giật mình Thoát ra khỏi thế giới bồ câu biết nói tiếng người, loài mèo hoang được nhân bản vô tính biết chụp hình và tàn sát loài người, thì câu chuyện chính là giữa thiện và ác, giữa bình yên và đầy rẫy những mưu mô tính toán”

Còn trên báo Congannhandan Online, bài viết Mạc Can: Hề già nhà văn trẻ

của Dương Bình Nguyên Tác giả bài viết bày tỏ thái độ khâm phục trước cách viết,

cách nghĩ của Mạc Can trong Những bầy mèo vô sinh Đây là một thế giới tưởng

tượng và hình thức thể hiện đặc biệt, có cảm giác như Mạc Can muốn vượt qua chính bản thân mình khi ông đi tìm sự quẫy đạp của một con người mới trong những tác phẩm mới… Một thế giới mà ở đó, ông đi đến tận cùng những điều mà trong đời thực ông chưa một lần nói ra: “Sống vốn là điều không đơn giản.”

Già nửa cuộc đời lang bạt, Mạc Can thấm thía cảnh khốn khó Bởi thế ông dành cho những người nghèo khổ tình cảm đặc biệt Trong đó, ông quan tâm nhiều nhất là phụ nữ và trẻ em Khi nói về tâm nguyện sáng tác của mình, trả lời các trang TuoitreOnline, CongannhandanOnline, Phongdiepnet, Nguoilaodong Mạc Can cho biết thông điệp mà ông muốn gửi gắm trong các sáng tác của mình là thông điệp tình thương

2.2 Những nhận định, đánh giá về Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can

Trong bài viết Khoảng lặng Mạc Can, Đường Lam cho rằng, văn của Mạc Can

hướng về số kiếp của những người nghèo khổ, “Hơn nửa cuộc đời lang bạt, Mạc Can thấm thía được cảnh khốn khó Bởi thế, ông dành cho những người nghèo khổ tình cảm đặc biệt… và ông đã cầm bút, những câu chuyện đời thường được thăng hoa trên trang viết của ông”

Trong Tuyển tập Mạc Can của Nhà xuất bản Thanh niên, nhà văn Nguyễn Quang

Sáng đã nhận xét về Tấm ván phóng dao: “Tác phẩm Tấm ván phóng dao của Mạc Can

có một phong cách viết rất mới lạ, nội dung thể hiện được đời sống, tính cách nhân vật, phản ánh cả một thời kì của vùng Nam Bộ những thập niên trước Nhân vật chính cũng rất lạ, vì đây là tác phẩm viết về cuộc đời ông, khó có ai như vậy” và nhận xét khác:

“Tác phẩm Tấm ván phóng dao là một hiện tượng mới trong văn học của Nam Bộ

thuyết phục người đọc khi nói lên thân phận con người Hấp dẫn nhờ nhân vật xuất

hiện lạ nhưng thật chứ không phải lạ vì bịa Dù là một người viết không chuyên, nhưng sự chuyên nghiệp được thể hiện qua văn phong nhuần nhuyễn, rất riêng không

lớ ngớ… và chưa chắc gì các nhà văn chuyên nghiệp viết được” Nhà văn Ma Văn Kháng cũng có nhận xét: “Ý nghĩa nhân văn sâu sắc của cuốn sách chính là ở chỗ nó khiến ta phải đau đáu lo âu cho số kiếp của con người bị vây hãm trong bóng đen mịt mùng của nghèo khổ, bất công, bạo tàn” Nhà phê bình Văn Giá đã nhận xét về văn của Mạc Can đã tiếp nối thật tự nhiên và đầy trách nhiệm của chủ nghĩa nhân đạo truyền thống của nền văn học Việt Nam: “Trực tiếp hướng về số kiếp con người theo cách biểu hiện lòng xót thương đau đớn đối với con người và cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện nhân cách con người - những giá trị nhân văn cổ điển vĩnh hằng Đó là mạch nguồn chảy mạnh mẽ trong lòng văn chương dân tộc đã có từ xa xưa” Nhà phê bình Ngô

Thảo cũng có nhận xét về Tấm ván phóng dao: “Tiểu thuyết kể chuyện đương đại mà

có cốt cách của một áng văn chương cổ điển, giàu ý tứ về thân phận con người Chuyện của một gia đình mà như chứa chở thăng trầm của bao nhiêu người đất Nam Bộ qua

bao biến động xã hội, thiên nhiên” Nhà văn Mai Ninh có nhận định: “Đọc xong Tấm

ván phóng dao, tôi lại thấy không chỉ đời cậu Ba / ông Ba là chính, mà kiếp sống, niềm

đau của từng thành viên trong gia đình gánh xiếc cũng gây ấn tượng không kém Mỗi người có một phần mệnh nhưng họ có chung là nỗi bất lực và cô đơn trong tâm hồn” Qua phần trình bày về lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết của Mạc Can, chúng tôi thấy rằng, vấn đề nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn mặc dù đã được đề cập đến

ở một số phương diện nhưng chưa có một công trình nào nghiên cứu đầy đủ có hệ thống Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của những người đi trước là những gợi ý rất quan trọng để chúng tôi hoàn thành luận văn này

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi được xác định là nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can

3.2 Thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát toàn bộ tiểu thuyết của Mạc Can cho đến thời điểm này (2013), gồm 4 cuốn:

- Tấm ván phóng dao (2004)

- Phóng viên mồ côi (2007)

- Những bầy mèo vô sinh (2008)

- Quỷ với Bụt và Thần Chết (2010)

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

4.1 Nêu một số vấn đề về lý thuyết tự sự, xác định vị trí của Mạc Can và tiểu thuyết Mạc Can trong bối cảnh văn xuôi Nam Bộ đương đại

4.2 Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người, kiểu tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Mạc Can

4.3 Mô tả, phân tích một cách hệ thống các vấn đề bút pháp, ngôn ngữ và giọng điệu tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phối kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp liệt kê, thống kê, phân loại

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn phác thảo một cách nhìn khá toàn diện, tương đối đầy đủ về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can, đồng thời gián tiếp đưa ra một hình dung

về vị trí của Mạc Can trên văn đàn văn học Việt Nam đương đại

- Luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo hữu ích cho những ai quan tâm đến Văn học Nam Bộ đương đại nói chung, truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can thời

kỳ đổi mới nói riêng

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, tương ứng với mục tiêu, nhiệm

vụ đã đề ra, nội dung chính luận văn của chúng tôi được triển khai trên ba chương: Chương 1: Mạc Can, một hiện tượng đáng chú ý trong văn xuôi tự sự Nam Bộ đương đại

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người, cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết của Mạc Can

Chương 3: Bút pháp, ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết của Mạc Can

Chương 1

MẠC CAN, MỘT HIỆN TƯỢNG ĐÁNG CHÚ Ý

TRONG VĂN XUÔI TỰ SỰ NAM BỘ ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Tự sự học và tự sự trong văn xuôi Việt Nam đương đại

Lại Nguyên Ân tán thành và cổ xúy cho việc “mở ra môn trần thuật học trong việc nghiên cứu văn học ở Việt Nam.” Điều này cũng đồng nghĩa với việc ông

đề nghị gọi tên “trần thuật học” thay vì tên gọi “tự sự học” vì một số lý do Thứ nhất: “tự sự” là dịch chữ épos (thuật ngữ của Aristotle – nhà mỹ học cổ đại Hi Lạp) chỉ một trong ba loại văn học lớn là tự sự, trữ tình và kịch; còn “Trần thuật – Narration” là chỉ phương thức nghệ thuật đặc trưng trong các tác phẩm thuộc loại văn học tự sự; thứ hai: việc phân biệt hai thuật ngữ “tự sự” và “trần thuật” cũng thuận cho việc dịch các thuật ngữ nước ngoài tương ứng; thứ ba: thực chất hoạt động trần thuật là kể, là thuật, cái được thuật và kể trong tác phẩm tự sự thì lại gọi

là chuyện Và ở đây, “tự sự” được hiểu theo nghĩa rất hẹp

Nhưng lại có một khuynh hướng khác lại đề nghị gọi “trần thuật học” là “tự

sự học” vì: trần thuật học vốn là một thuật ngữ của cú pháp học được áp dụng vào tác phẩm tự sự, xem các văn bản tự sự như một loại câu; tự sự học bao gồm cả hệ thống sự kiện, cách tổ chức các sự kiện, các môtíp truyện, sự phân loại các môtíp, lịch sử vận động của tự sự; tự sự học không giới hạn trong phạm vi tiểu thuyết,

truyện ngắn, các thể tài của loại hình tự sự mà có cả ở các loại hình văn học khác như trữ tình và kịch Hơn thế nữa, tự sự còn mở rộng ở các hình thức khác như chính trị, tôn giáo, lịch sử, triết học, điện ảnh, điêu khắc, hội hoạ,… Bởi vì tất cả những tác phẩm này đều “kể” cho người ta nghe một câu chuyện Cho nên việc dùng thuật ngữ “tự sự học” là hợp lý hơn khái niệm “trần thuật học”, và “trần thuật học” chỉ là một bộ phận của “tự sự học”

Tự sự học là một lĩnh vực có từ lâu đời Sự ra đời của tự sự học hiện đại gắn với chủ nghĩa cấu trúc Có thể chia làm ba thời kỳ phát triển: tự sự học trước chủ nghĩa cấu trúc, tự sự học chủ nghĩa cấu trúc và tự sự học hậu cấu trúc chủ nghĩa Đi qua vấn đề lịch sử và các thời kỳ, tự sự học có các thành phần của một tác phẩm tự sự:

Mô hình lưỡng phân: phân tách bình diện của một cấu trúc tự sự truyện thành hai phần quan trọng ngang nhau: nội dung – hình thức hoặc chuyện – truyện Đây là

sự phân biệt giữa kể cái gì và kể như thế nào? Mô hình này phân tích quan hệ giữa

“tích truyện” (chuyện) với “truyện kể” (truyện) giúp ta tìm ra ý nghĩa của tác phẩm

Mô hình tam phân: gồm có câu chuyện, thoại ngữ tự sự và hành vi trần thuật tương ứng với ba phạm trù là cốt truyện, câu chuyện và văn bản Trong đó cốt truyện có sự kiện, nhân vật, thời gian và địa điểm Còn để làm nên đặc điểm của mỗi câu chuyện là trật tự chuỗi, nhịp điệu, nhân vật, không gian và tiêu cự trần thuật Ở văn bản lại có các vấn đề đặt ra là chủ thể trần thuật, các lọai lời và cách thức tổ chức các lời

Tự sự học còn bao gồm cả các tầng bậc tự sự như sau:

Tác giả thực và Độc giả thực (cấp độ ngoài văn bản): Tác giả thực là người tổ chức ra thế giới được miêu tả của các tác phẩm văn bản, tức là người kể chuyện ở ngôi thứ nhất xưng “tôi”; còn Độc giả thực là những cá nhân độc lập khác nhau

trong đời sống, xuất hiện dưới dạng nhân vật hay dưới dạng những lời nhắn gửi của tác giả hiển thị mà văn bản ghi lại

Tác giả ẩn tàng và độc giả ẩn tàng: Tác giả ẩn tàng (tác giả trừu tượng) không thể hiện ở văn bản văn học dưới dạng người kể chuyện mà chỉ được độc giả tái tạo trong quá trình đọc như một “hình tượng tác giả” ẩn tàng ngầm Còn độc giả ẩn tàng (độc giả trừu tượng) là hình ảnh của người đọc xuất hiện trong dự kiến và chờ đợi của nhà văn khi quá trình sáng tác của nhà văn vừa mới vận hành, và ít nhiều đã chuyển hóa thành một yếu tố trong kết cấu văn bản của tác phẩm ở dạng định danh, hoặc dạng không định danh

Người trần thuật, người nghe chuyện: Người trần thuật (nhân vật kể chuyện, người kể chuyện) là người do nhà văn sáng tạo ra để thay tác giả thực hiện hành vi trần thuật, có thể được kể bằng tất cả các ngôi thứ nhất, thứ hai và thứ ba Còn Người nghe chuyện là người tiếp chuyện hiển hiện hoặc ngấm ngầm mà lời nói của người kể chuyện hướng tới, có hai dạng là người nghe chuyện trùng với độc giả ngòai đời và người nghe chuyện dưới dạng một nhân vật độc lập trong tác phẩm Tóm lại, có thể hiểu tự sự học là một ngành nghiên cứu của lý luận văn học, lấy nghệ thuật tự sự làm đối tượng Và, trong các hình thức tự sự, thì tự sự văn học

là đáng quan tâm nhất nên nó làm thành đối tượng nghiên cứu chủ yếu của tự sự học

1.1.2 Mấy vấn đề về tự sự trong văn xuôi Việt Nam đương đại

Văn xuôi Việt Nam hiện đại rất nỗ lực làm mới diện mạo mình trên nhiều

bình diện, trong đó, phổ quát và cơ bản nhất chính là lối viết Sự đổi mới này là một tất yếu của thời đại toàn cầu hóa, thể hiện trên nhiều mặt của thi pháp tự sự

trên nhiều thể loại đặc biệt là tiểu thuyết Bắt đầu bằng sự dịch chuyển, hoán đổi

vai trò từ cái cộng đồng sang cái cá nhân, từ đại tự sự sang tiểu tự sự, từ các sự kiện chính trị - xã hội như một mục đích đến xem chúng như một phương tiện

sau đó là sự thể hiện những cách tân trên các mặt kĩ thuật kể chuyện như ngôi kể, cốt truyện, điểm nhìn, giọng điệu trần thuật, lời của người trần thuật đã tạo nên

sự mới mẻ về cấu trúc của thể loại này Những chuyển động đó không đơn thuần

là vấn đề nghệ thuật viết tiểu thuyết mà nó còn liên quan chặt chẽ đến những

nguyên tắc xây dựng hình tượng nhân vật và thế giới nhân vật của tác phẩm

Có thể thấy rằng, ngay từ sau 1975, nghĩa là sau ngày đất nước ngừng im tiếng súng, văn xuôi Việt Nam gần như ngay lập tức đã muốn cất lên tiếng nói nhằm thoát khỏi ám ảnh, thoát khỏi quán tính của “một nền văn nghệ minh họa”, một nền văn nghệ thường cố tình “tráng lên hiện thực một lớp men trữ tình hơi dày” (Nguyễn Minh Châu) Bởi lẽ, ngay từ năm 1977, người ta đã thấy xuất hiện các tác phẩm có

thể liệt vào hàng tiên phong của Nguyễn Minh Châu (Miền cháy, Lửa từ những ngôi

nhà) Tuy nhiên, những nỗ lực đổi mới này nhiều khi diễn ra cũng hết sức chật vật

Vậy nên văn xuôi khoảng nửa thập kỉ sau 1975, tuy có mở rộng đề tài, đề cập đến nhiều vấn đề hơn… nhưng về cơ bản vẫn gần với đặc điểm của văn xuôi giai đoạn trước 1975 Ở những sáng tác này, cảm hứng sử thi vẫn giữ một vai trò quan trọng

trong tư duy nghệ thuật Các tác phẩm tiêu biểu như Tháng ba ở Tây Nguyên của Nguyễn Khải, Năm 75 họ đã sống như thế của Nguyễn Trí Huân, Nắng đồng bằng của Chu Lai, Miền cháy, Những người đi từ trong rừng ra của Nguyễn Minh

Châu… Phải từ sau khi có công cuộc “Đổi mới” (1986), văn xuôi mới thực sự bung

nở những hướng tìm tòi, thể nghiệm, những suy tư về hiện thực cũng mới hơn và

sâu hơn Có thể kể đến như những ví dụ tiêu biểu cho sự đổi mới này là Thời xa

vắng của Lê Lựu, Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, và đặc biệt là

Nguyễn Minh Châu với Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bức tranh, Cỏ

lau… Bên cạnh đó là sự xuất hiện của nhiều cây bút mới, làm thay đổi hẳn diện

mạo của văn xuôi đương đại, mang đến những sắc thái mới mẻ: Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Lập, Tạ Duy Anh, Nguyễn Quang Vinh Mặc dù mỗi tác phẩm xuất hiện có thể nhận được những phản ứng không thống nhất, thậm chí trái chiều nhau, nhưng không thể phủ nhận rằng họ đã đem đến cho văn xuôi những điều có thể gọi là sinh khí mới Đến đầu thế kỉ 21, những chuyển động của văn xuôi đương

đại lại càng thêm ngoạn mục với những gương mặt đa dạng và độc đáo, nhiều khi mang đến chút ít bất ngờ: Mạc Can, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Đình Tú, Nguyễn Danh Lam… Dù chưa thực sự đạt đến những giá trị tiêu biểu theo mong muốn của những người đọc khó tính , nhưng không thể phủ nhận rằng văn xuôi ở đầu Thế kỷ 21 đã có bước trưởng thành và cho ta niềm hi vọng về thành tựu sau này…

Sự đổi mới tư duy đương nhiên là tiền đề thẩm mĩ quan trọng nhất dẫn đến hệ

sự đổi mới bút pháp Văn xuôi Việt Nam đương đại được viết với một hệ bút pháp

đa dạng trong sự thức tỉnh của trí tuệ, của những suy tư mang chiều sâu triết lí về con người Trong những nỗ lực an ủi con người, phê phán một cách nhiều khi không khoan nhượng đối với những biểu hiện chống lại con người, đôi khi bằng lời

lẽ có vẻ cay nghiệt, lạnh lùng, người ta vẫn nhìn thấy những tình cảm da diết, khắc khoải hướng đến con người với lòng yêu thương, trân trọng Trên tinh thần, đó, văn học cũng không còn bị khóa chặn trong thứ chủ nghĩa đề tài chật hẹp và nông cạn,

mà ngược lại, nó mở rộng đề tài đến hết cỡ Nó không chỉ loanh quanh với những câu chuyện chiến đấu, lao động, hiện thực không còn là hiện thực mặt trận hay công trường, xưởng máy, nghĩa là không còn chỉ ở cái hiện thực có thể nhìn thấy bằng con mắt thế tục, mà là thức hiện thực trong tình cảm, trong tâm lí, trong cả tiềm thức, vô thức Con người bình thường, đời thường được chú ý và thể hiện sâu sắc với những số phận bất hạnh, những thân phận bi kịch

Những biểu hiện của nỗ lực cách tân kể trên, suy cho cùng đều bắt nguồn từ sự

thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng quan niệm nghệ thuật về con người là cách tân quan trọng nhất của văn học nói chung ở mọi thời kỳ Sau 1975, nhất là sau 1986, quan niệm đó đang dần hướng về con người cá nhân, con người của những số phận riêng tư trong mối quan hệ nhiều chiều của đời sống xã hội Nhờ đó các nhân vật tồn tại như một nhân cách, chứ không còn là một ý niệm, là một hiện thực đang là, chứ không phả là một hiện thực

đã là; là một hiện thực, chứ không phải là một lí tưởng, một khát vọng Và nó đã trở

thành đối tượng thẩm mỹ quan trọng của văn xuôi Việt Nam đương đại Với nhiều

sự thay đổi, văn xuôi Việt Nam đương đại đã mở rộng cái nhìn đối với quan niệm nghệ thuật về con người Đó là cái nhìn đa diện, nhiều chiều Sự thay đổi quan niệm

nghệ thuật về con người đã đưa đến việc thay đổi hệ thống miêu tả, phương thức thể

hiện, phương thức tư duy, đề tài, cấu trúc,… tạo nên những bước phát triển mạnh và nhiều đổi mới của văn xuôi từ sau 1975 đến nay Sự xuất hiện của kiểu nhân vật mới trong tiểu thuyết chiến tranh - con người suy tư, con người bi kịch - là dấu hiệu quan trọng khẳng định sự đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết và xác lập lộ trình mới của văn học Việt Nam hiện đại

1.1.3 Quan điểm tiếp cận nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can

Trong số những cây bút trẻ mới xuất hiện, Mạc Can đã gây được ấn tượng đặc biệt bởi ông là một “cây bút trẻ 60 tuổi” Mạc Can chỉ chính thức bước vào nghề

văn, chính thức viết lách, chính thức với cái nghiệp chữ nghĩa từ khi Tấm ván

phóng dao chập chững “trình làng”, rồi “rinh” một lúc 3 giải văn học năm 2005, tạo

nên “hiện tượng văn học 2005 – Mạc Can” Và sau đó là một loạt các tiểu thuyết, truyện ngắn, tạp bút… Ông có giọng văn đậm chất Nam Bộ với lối viết giản dị, mộc mạc và chân thật, nghệ thuật kể chuyện tự nhiên, linh hoạt theo một kỹ thuật riêng nên các tác phẩm của ông đã thể hiện một phong cách riêng mới lạ và hấp dẫn Trong các tác phẩm của mình, ông có một thế giới nhân vật khá đa dạng, đủ ngành nghề: thằng hề, anh diễn viên, chị công nhân, phóng viên, nhà văn, người buôn bán… Tất cả đều được ghi lại qua con mắt quan sát cùng với sự trải nghiệm của chính bản thân mình

Văn của Mạc Can đề cập đến những vấn đề đời thường của con người, từ sinh hoạt đến thế sự với cảm hứng đạo đức và sự ý thức về nhân cách Mỗi truyện như một mảng đời của nhà văn được xắn ra từ mảnh đất cuộc sống của những kiếp người nghèo khổ Mạc Can đã có lần tâm sự: “Tác phẩm đầu tiên là tôi viết về tôi,

về cuộc đời của tôi, cũng như kể chuyện lại cho mọi người nghe Sang đến những tác phẩm sau là viết về người ta, khó hơn, vì phải nghĩ, đôi khi phải tưởng tượng

tình tiết sẽ diễn tiến như thế nào, đi tới đâu Nhưng tôi không nghĩ phải viết cái gì lớn lao, nhìn cuộc sống thế nào thì viết thế ấy” [59] Ở thể loại nào thì truyện của Mạc Can cũng có cái gì chân chất của đời sống và con người nghèo hèn, khổ đau Giọng văn nhiều rung cảm thắm thiết, gần gũi, ấm áp tình người, tình cảm của những con người nhân ái, thuỷ chung và giàu khát vọng

Mạc Can đi vào miêu tả những câu chuyện bình thường của cuộc sống với dòng tâm lý sinh hoạt, thậm chí là dòng văn xuôi đạo đức Văn của Mạc Can đặt ra những yêu cầu cao về nhân cách, phẩm giá con người Đọc truyện của ông ta thấy những tình thế đời sống được đưa ra như là để thể hiện một sự chiêm nghiệm lẽ đời

Tư tưởng chủ đạo trong các tác phẩm của Mạc Can là tư tưởng nhân văn, nhân đạo, lấy tình thương, sự nhân ái để cảm hoá con người Những trang văn của ông là những suy tư, trăn trở, những chiêm nghiệm về lẽ sống, về cuộc đời, về cõi người Truyện của Mạc Can là truyện gần như không có cốt truyện Cốt truyện nhiều khi nằm trong dòng suy nghĩ của nhân vật Đọc truyện của ông độc giả bị cuốn hút theo dòng nội tâm nhân vật Các nhân vật đối thoại không nhiều và rất ít hành động, nếu

có thì đó cũng là những hành động nhỏ Khi đặt bút viết văn Mạc Can không nghĩ

đó là sứ mệnh lớn lao mà chỉ nghĩ “đơn thuần mình muốn trải tấm lòng mình ra với độc giả”

Tiểu thuyết của Mạc Can đều xoay quanh số phận của những con người đời tư

- thế sự, con người có ý nghĩa xã hội Mạc Can vốn xuất thân trong gia đình nghèo

nên ông phải bươn chải với cuộc sống khó khăn, gian khổ Bài viết Mạc Can:

những thăng trầm trong đời người nghệ sĩ viết văn nhấn mạnh: “Đã có thời gian,

trong túi ông không có một xu, phải cầm cố cả máy tính để lo ăn, phải vay tiền lãi

để lo chữa bệnh cho bố mẹ già Cả cuộc đời làm nghệ thuật nhưng chưa bao giờ ông mua nổi cho mình một ngôi nhà” [66] Ông đã từng tâm sự “Ai cũng tưởng tui là người nổi tiếng thì chắc có nhiều tiền Nhưng nổi tiếng thì có nghĩa là nhiều người biết đến chứ tiền bạc cũng đâu có bao nhiêu Mà cái nghề diễn rồi thêm cái nghề viết… đâu phải lúc nào cũng thu nhập đều đặn” [66] Cũng chính điều kiện sống đó,

nhà văn có thêm tư liệu quý giá trong quá trình sáng tác của mình Đó là những năm tháng ông sống trôi dạt trên những dòng sông của miền Lục tỉnh hay lang thang trên từng ngõ ngách của Sài Gòn Do vậy, các tác phẩm của nhà văn đều hướng số phận con người Đó là những con người có cuộc sống lưu lạc, con người với bi kịch tình

yêu và gia đình

Trên phương diện nghệ thuật, văn xuôi Mạc Can có những cách tân đáng kể Nhà văn nỗ lực bám vào những đặc trưng về tự sự của thi pháp văn học hiện đại Đến với Mạc Can, người đọc bị lôi cuốn bởi những độc thoại thể hiện sự giằng xé nội tâm của nhân vật chính, những mẩu đối thoại đã cá tính hoá nhân vật sắc nét; khai thác hợp lý yếu tố thời gian không gian nghệ thuật tạo sự cộng hưởng với nội dung trong việc thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm, linh hoạt trong điểm nhìn trần thuật tạo được tính khách quan cho tác phẩm và dân chủ đối với người tiếp nhận… Điều đáng nói là những cách tân nghệ thuật ấy được thể hiện vào thời kỳ mà tiểu thuyết Việt Nam đang đi trên một lối mòn truyền thống nên nhiều tác phẩm bị

xơ cứng đi, khô cằn thiếu sức sống Vì vậy, có thể xem những cách tân về nghệ

thuật trong tác phẩm của Mạc Can là những nỗ lực đáng kể

Trong số những nhà văn thành danh trong những năm gần đây, Mạc Can được xem là một hiện tượng khá độc đáo Ông đã sáng tạo cho mình một cách viết vừa phát huy cao độ khả năng hư cấu thoải mái, vừa kết hợp chặt chẽ với hiện thực Với cách viết hiện thực huyền ảo đan cài xen kẽ vào nhau, Mạc Can đã giải quyết được những vấn đề đặt ra trong cuộc sống hiện đại ngày nay Văn xuôi Mạc Can có một

vị trí đặc biệt trong dòng văn học Việt Nam đương đại

Trở lại với khái niệm tự sự, chúng ta thấy đây là một khái niệm cho đến nay vẫn khá phức tạp, bởi các nghiên cứu về tự sự ở Việt Nam vẫn còn nhiều điều để ngỏ, và bản thân khái niệm vẫn còn là đối tượng của những cách hiểu có độ vênh nhất định, tùy theo quan niệm và hành vi nghiên cứu cụ thể Khi tiếp cận nghệ thuật

tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Can, vì vậy, chúng tôi hiểu khái niệm trong tính chất năng động nhất của nó, rằng đó là vấn đề của truyện kể, của sự kể Vì vậy,

chúng tôi sẽ bắt đầu mọi nghiên cứu về tự sự của nhà văn này bằng quan niệm nghệ thuật về con người, như là một nền tảng thẩm mĩ cho tất cả các nghiên cứu tiếp theo Thứ nữa, cần phải nói thêm rằng, Mạc Can quả những đóng góp, hoặc chí ít là

có bản sắc ở nhiều phương diện của tự sự, nhưng do khuôn khổ luận văn và do cả những tâm đắc của sự nghiên cứu, chúng tôi có thể nhấn mạnh, hay nhắc đến nội dung này mà bỏ qua, hoặc điểm xuyết đối với nội dung khác Miễn là có thể rút ra

những kết quả khả tín về bản sắc của nhà văn này

1.2 Tự sự trong văn xuôi Nam Bộ đương đại

1.2.1 Mấy nét về văn xuôi Nam Bộ đương đại

Văn xuôi Việt Nam từ sau 1975 đến nay đã có sự phát triển nhanh chóng và đạt nhiều thành tựu nổi bật, thể hiện rõ tinh thần hội nhập văn học thế giới của các nhà văn đương đại Trong tình hình đó, văn học Nam Bộ nói riêng cũng đã có sự vận động phát triển kịp thời để phản ánh hiện thực xã hội trước yêu cầu của lịch sử thời đại Văn học đã bao quát được những vấn đề cơ bản của đời sống, số phận con người trong sự vận động và phát triển để đáp ứng những nhu cầu bức xúc của đời sống xã hội

Nhìn chung, đội ngũ sáng tác ở thời kì đổi mới của văn học Nam Bộ phát triển rất nhanh về số lượng tác phẩm Theo thống kê chưa đầy đủ của Trung tâm nghiên cứu văn học thuộc Viện khoa học xã hội tại TP Hồ Chí Minh thì đến năm 2000 chỉ riêng tiểu thuyết xuất bản ở TP Hồ Chí Minh và Nam Bộ có khoảng 600 tác phẩm Lực lượng sáng tác chỉ tính riêng Hội viên Hội nhà văn TP Hồ Chí Minh gần 300 người Vậy nên, có thể nói sau 1975 tình hình văn học Nam Bộ có bước phát triển vượt bậc về số lượng tác giả và tác phẩm Tiểu thuyết Nam Bộ đương đại vẫn đang được nhiều cây bút bền bỉ khơi dậy sức sống tiềm tàng của nó

Về thành tựu, văn chương Nam Bộ đương đại có nhiều những thành tựu nổi

bật về số lượng và chất lượng, về nội dung lẫn nghệ thuật Hầu hết, các nhà văn đạt

nhiều giải thưởng Trang Thế Hy là một trong những nhà văn đương đại quan trọng hàng đầu của văn chương Nam Bộ nửa sau thế kỉ 20 và đầu thế kỉ 21 với rất nhiều giải thưởng Đó là giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, giải thưởng văn học Nguyễn Đình Chiểu của Hội văn nghệ giải phóng miền Nam cho truyện ngắn

Anh thơm râu rồng… Nhà văn Sơn Nam với tập truyện ngắn Hương rừng Cà Mau

và nhiều công trình khảo cứu đầy giá trị về công cuộc khẩn hoang ở Nam Bộ với

phong cách giản dị dễ gần gũi Nhà văn Anh Đức với tác phẩm Đứa con của đất

viết về những con người bình dị sống nhờ vào đất chưa bao giờ nghĩ mình sẽ bỏ cày, cuốc cầm súng Nhưng giặc Mỹ và tay sai đã dồn họ đến bước đường cùng

khiến họ phải vùng dậy Tiểu thuyết Mùa gió chướng của nhà văn Nguyễn Quang

Sáng có sự đan xen giữa sự thật lịch sử của cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại của dân tộc và là ý thức suy ngẫm về quê hương đất nước và nội tâm sâu thẳm của từng người, từng nhân vật cụ thể Họ là các nhà văn được vinh dự nhận giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học và Nghệ thuật Lê Văn Thảo cũng là nhà văn Nam Bộ được

vinh dự nhận giải thưởng này (vào tháng 4 năm 2012 bằng hai tác phẩm Con đường

xuyên rừng (tiểu thuyết) và Tuyển tập truyện ngắn Lê Văn Thảo), tiểu thuyết Cơn giông (2002) của ông cũng được giải B của Hội Nhà văn Việt Nam Bên cạnh đó,

chúng ta không thể không kể đến nhà văn Mạc Can Ông đã nhận nhiều giải thưởng như: giải A cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn Việt Nam (2005), giải thưởngVăn học nghệ thuật của UBND Thành phố Hồ Chí Minh (2003 - 2004), giải thưởng giành cho tác phẩm văn học và điện ảnh xuất sắc nhất (2005) của Trung tâm văn hóa Doanh nhân Việt Nam Dĩ nhiên những giải thưởng kể trên là giải thưởng trao cho, không chỉ là một tác phẩm, mà là cả một sự nghiệp, không chỉ là một giai đoạn, mà là cả đời viết của nhà văn Cũng như vậy để nhớ đến hay ghi nhận tên tuổi của một tác giả Vậy nên trong các tác phẩm kể trên không phải tất cả đều được viết sau 1975, thậm chí, có tác phẩm còn viết trước đó rất xa Nhưng, chúng tôi vẫn xin phép được liệt kê để có một hình dung đầy đủ hơn chút xíu về một nền văn học, hay một bộ phận văn học mà, có lúc đã bị gián đoạn do thời tiết chính trị Sự thống kê

ấy là đưa ra một cái nhìn có hệ thống hơn, chân xác hơn về tiềm lực của một vùng văn học, hay là tiềm lực văn học của một vùng

Trong danh sách những nhà văn có nhiều đóng góp cho văn chương, nhất là văn xuôi Nam Bộ sau 1975 không thể không kể đến Ngô Nguyên Dũng, Triệu Xuân, Thanh Tùng, Đoàn Minh Tuấn, Trầm Hương, Sơn Nam, Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư Nhìn vào danh sách các tác giả vừa kể trên, chúng ta có thể thấy

có sự xuất hiện cả những nhà văn lão thành và những nhà văn còn rất trẻ Nếu như các nhà văn lão thành đem đến cho văn chương nói chung và văn xuôi ở đây những trải nghiệm chân thành và da diết về cuộc sống, về số phận, về tính cách và về một vùng văn hóa có chiều sâu (trường hợp Sơn Nam là tiêu biểu), thì các nhà văn thuộc thế hệ mới nổi lên cuối thế kỉ 20, đầu thế kỉ 21 như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư, Mạc Can lại mang đến một hơi thở mới, rất trẻ trung, đầy những khao khát, đầy những đau khổ mà khái quát nhất, có thể nói là phức tạp Khi nói đến Nguyễn Nhật Ánh là nhắc đến một tác giả có số đầu sách có thể tính đến hàng trăm, với một phong cách “dị biệt”, với một cá tình mềm mại nổi lên rất rõ trong những

ồn ào đổi mới của văn chương Anh lặng lẽ viết, về những điều giản dị, về những điều nhỏ nhặt, về những cái đời thường của lứa tuổi thiếu niên, hay tuổi mới lớn - những đề tài mà, vào tay người khác hoặc trong cách nghĩ, cách nhìn của chúng ta,

có thể tẻ nhạt, nhưng vào trang sách, vào tư duy nghệ thuật của Nguyễn Nhật Ánh, chúng bỗng trở nên sinh động, trở nên tha thiết, và khiến chúng ta thấy nó thật cần Trong khi đó, Nguyễn Ngọc Tư, một tác giả thuộc đội ngũ các nhà văn 197X, dường như lại bắt đầu bằng những gì, cũng thuộc về cái rất gần, nghĩa là những gì vẫn xảy ra trong cuộc sống ẩm tối nơi chị sinh sống, với những thân phận nổi trôi, nhiều khi vô tăm tích, để từ đó mở rộng không ngừng phạm vi hiện thực chiếm lĩnh, với nhiều thể loại khác nhau Không thể phủ nhận rằng, dường như truyện ngắn

Cánh đồng bất tận là một khởi đầu ngoạn mục, và đầy nội lực cho sự xuất hiện cho

tiểu thuyết Sông Giờ đây, có thể nói nhiều điều trong văn xuôi của nữ tác giả còn

khá trẻ này

Ngoài ra, văn xuôi thời kỳ này còn có thể nhắc đến Lê Văn Duy với tiểu thuyết

Thời trốn nắng (2004), Trần Công Tấn với tiểu thuyết Người đi từ bến làng Sình

(2004), Thanh Giang với tiểu thuyết Khúc chuông chùa (2001) viết về chiến sĩ biệt

động Thành phố Sài Gòn - tác phẩm này được tặng thưởng của Ủy Ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam năm 2002 Trần Văn Tuấn có tiểu

thuyết Rừng thiêng nước trong, Triệu Xuân có tiểu thuyết Cõi mê, Trần Thanh Giao

có tiểu thuyết Đất mới vỡ, Đào Chí Hiếu có tiểu thuyết Giữa cơn lốc, Lê Thành Chơn có tiểu thuyết Canh năm… Tất cả họ đều là Hội viên của Hội Văn nghệ

như Tấm ván phóng dao (2004), Phóng viên mồ côi (2007), Những bầy mèo vô sinh (2008), Quỷ với Bụt và Thần Chết (2010), Mạc Can đã trở thành một hiện tượng văn

học và gây chú ý trên văn đàn văn chương Việt Nam

1.2.2 Một vài điểm nổi bật trong nghệ thuật tự sự của văn xuôi Nam Bộ đương đại

Văn xuôi Nam Bộ đương đại (từ 1975 đến nay) có một sự phong phú về đề tài,

đa dạng về phong cách, thể loại, có thể hình dung được những nét đặc điểm cơ bản của cuộc sống, con người và cảnh sắc của vùng đất này qua các tác phẩm Hướng khai thác mối liên hệ giữa cái hôm qua và hôm nay luôn được soi chiếu và lý giải từ nhiều chiều

Chiến tranh đã qua đi, nhưng với dân tộc Việt Nam, nỗi đau mà kẻ thù gây nên vẫn còn trong cuộc sống hôm nay Tái hiện quá khứ để người đọc hướng về hiện tại,

đó là một nguyên tắc viết về chiến tranh Nhận thức sâu sắc điều đó, các nhà văn Nam Bộ đã khai thác đề tài chiến tranh trên một bình diện mới, với điểm nhìn mới

để người đọc hôm nay và cả mai sau vừa cảm nhận được cái đẹp, cái cao cả, hào hùng và cả cái mất mát của dân tộc ta trong cuộc chiến đấu vì tự do, độc lập, vừa giải đáp có ý nghĩa sâu sắc trước nhiều vấn đề trong đời sống con người ở nhiều

thời đại… (Đứa con của Đất – Anh Đức, Đất lửa, Mùa gió chướng – Nguyễn

Quang Sáng…)

Trong bối cảnh của những năm đầu sau chiến tranh và thời kỳ đổi mới, các nhà văn Nam Bộ thường đi vào khai thác, lý giải về bình diện đạo đức của cuộc sống đời thường Vấn đề thân phận con người trong chiến tranh và cuộc sống hôm nay luôn là niềm suy ngẫm, trăn trở trên từng trang văn của họ Trước bao đổi thay

của cuộc sống, vấn đề tình nghĩa được nhiều người viết quan tâm (Về với mảnh

vườn xưa - Anh Đức, Gió đưa cây cải về trời - Nguyễn Ngọc Tư…)

Nhiều vấn đề khác trong cuộc sống đời thường được tiếp tục khai thác, đó là niềm thông cảm và lòng nhân ái, niềm tin vào cuộc sống tương lai, hãy biết trân trọng niềm hạnh phúc, dù đó là hạnh phúc rất giản dị Nhiều cuộc đời, cảnh đời đã được các nhà văn tái hiện Đó là những lão nông tri điền , những người phụ nữ, những trẻ con, là thương binh, anh bộ đội phục viên, người nghệ sỹ và cả những

cán bộ kém năng lực, tha hoá (Cánh đồng bất tận - Nguyễn Ngọc Tư, Vết thương

thứ mười ba - Trang Thế Hy, Cha và chú tôi - Thai Sắc, Người dì tên đợi - Nguyễn

Quang Sáng…)

Vấn đề thân phận con người được thể hiện từ nhiều phương diện và trong hoàn cảnh khác nhau nhưng điều dễ nhận ra là niềm cảm thông, trân trọng đối với con

người (Tấm ván phóng dao, Phóng viên mồ côi – Mạc Can, Nhà không có đàn ông -

Dạ Ngân, Tiếng hót trong lòng - Trịnh Bửu Hoài)

Văn xuôi Nam Bộ đã thực hiện tốt vai trò khái quát đời sống và thể hiện tư tưởng, tình cảm của con người nơi đây trong một giai đoạn lịch sử với nhiều biến động của vùng đất và cả nước đang trở mình vươn dậy

Trước khi Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư ra đời, dường như chưa có

nhiều điều để nói về đổi mới tự sự trong văn xuôi Nam Bộ đương đại Đã có người

nhận xét rằng, trước Cánh đồng bất tận, hầu như văn xuôi Nam Bộ vẫn tiếp tục cái

mạch viết hồn hậu, chất phác như chính cái hồn, cái khí của người dân Nam Bộ - một truyền thống được khởi phát từ Hồ Biểu Chánh ở cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20,

dù theo thời gian và theo những nỗ lực của văn học, nó đã uyển chuyển hơn, tinh tế hơn Những gì văn xuôi phản ánh vẫn là tâm hồn, tính cách người dân Phương Nam với sự hào phóng, cởi mở, chân chất, trên nền sinh quyển văn hóa của miệt đồng, miệt vườn, với mênh mông sông rạch và những cuộc di chuyển nữa như lãng du, nửa như lưu đày từ mục đích sinh tồn Nếu viết về chiến tranh, văn học Nam Bộ vẫn

có thể viết tốt, và vẫn có những giải thưởng, như Dốc chiều hôm của Trúc Phương,

Tiếng vạc sành của Phạm Trung Khâu, song những tác phẩm đó dường như vẫn chỉ

nằm trong giới hạn của sự phản ánh một cái gì đó hết sức “địa phương chủ nghĩa”,

nó chưa đạt đến một cái gì đó khái quát hơn, hoành tráng hơn và đau đớn hơn như một số tác phẩm được viết bởi các tác giả miền Bắc Trên tinh thần của sự bộc trực, giản dị, hồn nhiên, mộc mạc, văn xuôi Nam Bộ thiên về lối kể, quan tâm nhiều đến cốt truyện mà ít chú ý chiều sâu nội tâm, ít trữ tình, ít tạo những điểm nhấn tâm lí Tuy nhiên, đấy là cái nhìn phổ quát Thực ra thì, văn xuôi Nam Bộ vẫn có

những cách tân nhiều khi đến quyết liệt Nếu Cù lao Tràm của Nguyễn Mạnh Tuấn

là một tác phẩm tiêu biểu của những thập niên tám mươi của thế kỉ trước, gây xôn

xao dư luận trong sự đổi mới cái nhìn về con người, về hiện thực thì Cánh đồng bất

tận của Nguyễn Ngọc Tư sau này không chỉ là vấn đề cái nhìn và hiện thực, mà là

một sự cách tân quyết liệt trong lối viết Tác giả đã viết bằng những đam mê khổ đau trên cái nền cản với những phận người mỏng manh, vô tăm tích - một thứ hiện thực khiến người ta không còn có thể chấp nhận lối tư duy xuôi chiều, ngòn ngọt,

đèm đẹp của nền văn xuôi quá khứ Hiện thực Nam Bộ giờ đây, ngày càng được phát hiện là hiện thực nham nhở, bất minh, phồn tạp, đòi hỏi văn học phải tìm đến một hình thức tự sự mới hơn, đa dạng hơn và có chiều sâu hơn Càng ngày, người đọc càng thấy mạch sự kiện trong tự sự đang nhạt dần để nhường chỗ cho mạch tâm

lí đầy phức tạp và phong phú

Các tác phẩm văn xuôi Nam Bộ có một chất kết dính mạch tự sự tâm lý, đó chính là cái cảm thức lưu lạc của con người Nam Bộ bàng bạc trong các tác phẩm của Mạc Can, Nguyễn Lập Em, Sơn Nam, Đoàn Giỏi, Nguyễn Ngọc Tư Với Mạc Can, ông có những thể nghiệm đổi mới lối viết, ở nghệ thuật tự sự gián cách

trong Tấm ván phóng dao Đó là những dòng ý thức miên man của nhân vật, cảm

thức về thời gian được thể hiện khá đậm trong tác phẩm Những phân đoạn độc thoại của nhân vật thường gắn liền với những buổi chiều “ngâm ván” trôi nổi theo dòng thủy triều là sự gặp gỡ giữa hai chiều không – thời gian của sự lưu lạc làm

thức dậy những ám ảnh về thân phận con người… Còn trong Cánh đồng bất tận của

Nguyễn Ngọc Tư, nhà văn nghiêng về khía cạnh khai thác những ám ảnh về thời gian Có lẽ do khuôn khổ truyện ngắn và sự lựa chọn cốt truyện tâm lý đã khiến tác giả xoáy sâu vào cảm nhận của nhân vật ở bình diện này Không trôi theo những thay đổi không gian mà bám đuổi vào mạch cảm xúc và suy tưởng của nhân vật, thời gian trong tác phẩm là sự đột hiện của những mảng ký ức chắp nối, rời rạc Những mảng đời, những số phận, những kỷ niệm… đồng hiện, đứt nối làm cho thời gian nhòe đi tính biên niên nên không khí truyện bị kéo căng ra, ngột ngạt, bức bối Điều đó làm cho sự ý thức về số phận, thân phận con người giằng xé hơn, day dứt

và đau đớn hơn trong tác phẩm Mỗi nhà văn có một vùng khai phá riêng Tính chất

đa dạng ấy khiến cho văn học miền Nam, qua các ngòi bút khác nhau, đã phản ánh được thân phận con người trong xã hội, bằng những hình thức sáng tạo mới, khác hẳn những thời kỳ trước, tạo cho văn học Việt Nam một bộ mặt trưởng thành trong tâm thức nhà văn và tâm thức độc giả

1.3 Mạc Can - một trường hợp thú vị của văn xuôi tự sự Nam Bộ đương đại

1.3.1 Mạc Can - mấy nét về cuộc đời

Mạc Can tên khai sinh là Lê Trung Cang, sinh ngày 14- 04 - 1945, còn có bút danh khác là Anh Vũ Quê gốc ở Minh Hải Trú quán: Sài Gòn Nghề nghiệp: diễn viên kịch, ảo thuật, điện ảnh Ông tham gia vào Hội Nhà văn Việt Nam ngày 13 tháng 10 năm 2006 Bố là Lê Văn Quý, một nhà ảo thuật gia nổi tiếng Mẹ là người gốc Miến Điện lai Hoa, một phụ nữ bình dân ít chữ nhưng hiền lành, đảm đang Cả gia đình với năm con người lênh đênh kiếm sống trên sông nước miền Lục tỉnh Tuổi thơ của Mạc Can quẩn quanh trong chiếc ghe nhỏ, lênh đênh trôi dạt trên những dòng sông Lên tám tuổi, Mạc Can đã trở thành diễn viên trong ghe hát của cha làm hề để mua vui cho khán giả Từ nhỏ, ông đã không được học hành và phải theo cha đi khắp nơi biểu diễn xiếc, ảo thuật Vật lộn với miếng cơm manh áo, Mạc Can phải làm nhiều nghề để kiếm sống: làm xiếc, ảo thuật, diễn viên,… nhưng nhiều nhất vẫn là làm hề Mạc Can từng kí hoạ về chân dung mình: “Tôi là một tên

hề, một con người có khuôn mặt rất hẻo và tướng đi lắt nhắt, lùn tịt Một người ít học, một kẻ bị cuộc đời đối xử quá khó Tôi đã lang thang từ lúc bắt đầu sinh ra Tôi

đã chẳng làm được gì trong suốt cuộc đời mình” Hơn nửa cuộc đời lang bạt khắp nơi, Mạc Can thấm thía sâu sắc cuộc sống khốn khó, bởi thế, ông dành nhiều trang viết về những người nghèo khổ tình cảm đặc biệt

Mạc Can đến với văn chương như một sự tình cờ Mặc dù ngoài tuổi 60 ông mới thực sự viết văn, vậy mà chỉ với mấy năm cầm bút, ông đã cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị ở nhiều thể loại khác nhau Thời gian sáng tác tuy còn ngắn song ông đã đạt được nhiều giải thưởng có giá trị: giải A cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn Việt Nam (2005), Giải thưởng văn học nghệ thuật của UBND Thành phố Hồ Chí Minh (2003 - 2004), Giải thưởng dành cho tác phẩm văn học và điện ảnh xuất sắc nhất (năm 2005) của Trung tâm Văn hoá Doanh nhân Việt Nam

Quá trình sáng tác của Mạc Can hết sức độc đáo Dù là nhà văn không được học hành tử tế, nhưng ông tự cố gắng vươn lên, tự tìm tòi, học hỏi Việc ông đến với văn chương được xem như cái duyên tiền định Bước vào làng văn với tác phẩm

đầu tay Ảo thuật trong tù, đăng trên báo Thời nay, mang tính chất tự truyện Đến cuối thế kỉ trước, tập truyện ngắn Món nợ kịch trường (1999) ra đời Kể từ đó, Mạc Can cho ra đời hàng loạt tác phẩm có giá trị Tập truyện ngắn Tờ một trăm đô la âm

phủ (2004), có nhiều truyện tiêu biểu như: Những bức tường biết nói, Xe đêm, Khẩu thuật, Người nói tiếng bồ câu, Tờ một trăm đô la âm phủ, Con cua màu rêu,…

Nhưng khi cuốn tiểu thuyết Tấm ván phóng dao ra đời thì tên tuổi Mạc Can thực sự

được khẳng định Khi nhận giải thưởng từ cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn, Mạc Can hết sức bất ngờ và sung sướng Ông đã không cầm nổi giọt nước mắt hạnh phúc khi những cố gắng của mình bấy lâu nay đã được đền đáp Cuốn tiểu thuyết đã được bạn đọc đón chào nồng nhiệt Người đọc tìm thấy ở đó những trang viết khá chân thực về một gia đình xiếc trong những năm 80 của thế kỷ trước, thấy được bức tranh phong tục văn hoá đa dạng của vùng quê Nam Bộ, nghiền ngẫm những triết lý

về cuộc đời mà nhà văn gửi gắm Tác phẩm hấp dẫn tạo ra phong cách riêng, gây ấn tượng với người đọc Để không phụ lòng độc giả, Mạc Can tiếp tục cho ra mắt tập

truyện ngắn Cuộc hành lễ buổi sáng (2005) Đến năm 2006 Tạp bút Mạc Can ra đời, cũng trong năm ấy, tập truyện ngắn Người nói tiếng bồ câu xuất bản, kế đó là tiểu thuyết Phóng viên mồ côi ra mắt độc giả năm 2007 Đầu năm 2008 cuốn tiểu thuyết Những bầy mèo vô sinh được xuất bản Sang năm 2010 ông cho xuất bản tiểu thuyết Quỷ với Bụt và Thần Chết, Tuyển tập Mạc Can gồm có tiểu thuyết và truyện ngắn, tập truyện ngắn Ba ngàn lẻ một đêm với ngòi bút biến hóa như diễn viên trên

trang giấy, diễn xuất qua hình dáng của nàng XêRêNát, quan Ngự Y, thậm chí là Thừa Tướng và quan “Đuổi Ruồi” - một nhận vật mà ông sáng chế “dung nhan” rất mới trong thể loại truyện ngắn liên hoàn mà ông gọi là trường phái “hoang tưởng”

Đến năm 2011 ông cho ra đời tập truyện Nhớ

Văn của Mạc Can đa dạng trên nhiều thể loại: truyện cho người lớn, truyện cho thiếu nhi, truyện giả tưởng Nhưng dù viết ở đề tài hay lĩnh vực nào thì người

đọc đều nhận thấy nhân vật có phần cuộc sống của Mạc Can, những số phận hẩm hiu, những cuộc đời đau khổ, những người thất cơ lỡ vận hoặc có phần đời không suôn sẻ Trong đó, cuộc sống của những người dân thành thị nghèo là mảng sống từ lâu Mạc Can đã chú tâm tìm hiểu Những cảnh sống đời thường với vô vàn những vấn đề mới phát sinh, cả một phức hợp những tạp âm đời thường được nhà văn đưa vào trang viết Đó là cuộc sống đời thường với tâm tư tình cảm của những kiếp người nghèo khổ, những giá trị đạo đức thẩm mỹ trong xã hội

Sinh ra và lớn lên trong một hoàn cảnh lịch sử đầy biến động, chứng kiến sự đổi thay của đất nước, Mạc Can là người ý thức sâu sắc bi kịch của thời đại mình, giai tầng mình, bản thân mình Xuất thân trong một gia đình nghèo, Mạc Can sớm

bị đẩy ra môi trường xã hội lăn lộn với cuộc sống mưu sinh, ông sớm có điều kiện tiếp xúc và sống gần gũi với những mảnh đời nghèo khổ Đó chính là vốn tư liệu quý báu giúp nhà văn trong quá trình sáng tác Bối cảnh gợi cảm hứng trong văn xuôi Mạc Can là hiện thực đời sống mà nhà văn từng trải qua, từng gắn bó Những năm tháng phiêu linh, trôi dạt trên những dòng sông miền Lục tỉnh hay lang thang trôi nổi trên những ngõ ngách Sài Gòn, đó là chất liệu hiện thực cuộc sống mà nhà văn đưa vào trong trang viết Hơn mười năm sáng tác nhưng Mạc Can đã có những đóng góp tích cực vào bức tranh văn học Nam Bộ đương đại của Việt Nam Ông viết bằng tình cảm, bằng tâm hồn của một con người cả đời gắn bó với mảnh đất đầy biến động Chính điều này đã làm cho Mạc Can cảm nhận nhiều hơn về dư vị của cuộc sống

1.3.2 Mạc Can, gương mặt mới của làng văn xuôi Nam Bộ

Đọc tác phẩm của Mạc Can, không khó để nhận ra ông là nhà văn “đặc sệt” Phương Nam Có lẽ không mấy người có được cái may mắn “oái oăm” như ông, ở tuổi

65, được nhắc đến như là một nhà văn trẻ, một hiện tượng mới của nền văn học (trước đây, những người như Nguyễn Huy Thiệp vẫn còn trẻ hơn nhiều so với cái tuổi của Mạc Can) Chỉ sau một thời gian ngắn bước vào nghề văn, với một số lượng tác phẩm chưa nhiều nhưng đã tự định hình một phong cách viết truyện độc đáo, cái độc đáo

được làm nên chính bởi sự tự nhiên của chính ông, trong cốt truyện, trong câu chữ Dưới ngòi bút của ông, bức tranh đời sống, nhất là đời sống thị dân, đời sống của những người tiểu tư sản hiện lên với nhiều cung bậc, nhưng trong đó nổi lên vẫn là những thiệt thòi, đau khổ Ông không tập trung khai thác những đề tài nóng bỏng, câu khách mà xoay quanh những câu chuyện đời thường, những số phận éo le, những mảnh đời cơ hàn… Ông có một lối viết giản dị, dịu dàng, sâu lắng đầy chất thơ mà vẫn thấm đẫm màu sắc tự truyện trong một vẻ hài hước bi đát Cái tài của Mạc Can là ở chỗ ông

đã trải được lòng mình vào trong trang viết, phát hiện ra những ngõ ngách sâu trong tâm hồn con người Nam Bộ bằng giọng văn hồn hậu, hóm hỉnh

Từ khi xuất hiện, Mạc Can trở thành hiện tượng “lạ” trên văn đàn Việt Nam Nhiều người vẫn thắc mắc tại sao đến gần cuối cuộc đời, ông lại chuyển sang viết văn và được gọi là “nhà văn trẻ” Có thể xem như đó là một sự kiện “bước ngoặt” của ông Nhưng thật ra với ông lại là cả một quá trình chuẩn bị âm thầm Ông đã viết văn từ rất sớm, từ khi còn là một anh hề còn trẻ với nhiều ước mơ và hoài bão trước Cách mạng tháng Tám Cách đây 30 - 40 năm, Mạc Can đã từng suy nghĩ:

“Người ta viết hay như vậy mình có viết nổi không?” Và Mạc Can đã viết văn Một điều khá thú vị là quá trình sáng tác của Mạc Can hết sức độc đáo Dù là nhà văn không được học hành tử tế, nhưng ông tự cố gắng vươn lên, tự tìm tòi học hỏi Ông học bất cứ đâu, đọc bất cứ cái gì Đi đâu, làm gì, ông cũng tự cố gắng quan sát, ghi nhớ Việc ông đến với văn chương được xem như là một duyên tiền định Nhưng cái duyên đó cũng có nguyên cớ và không phải tự nhiên có được, không dễ gì ông được công nhận ngay buổi đầu Ban đầu ông viết chỉ để cho mình đọc không dám đưa ai Trong một lần đến chơi nhà văn Sơn Nam ở Nhà xuất bản Trẻ, Sơn Nam giới thiệu tác phẩm của mình với nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Phan, được nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Phan khen có lối viết lạ, có những ý tưởng bất ngờ Sau đó ông bắt đầu cộng tác với một số báo, một số nhà xuất bản Giờ đây, ông cặm cụi viết như một “phu chữ” trên cánh đồng văn chương của mình Ông viết như để “trả nợ cho những người trong gánh hát gia đình”, như để giãi bày những ẩn uất, dằn vặt trong con người Với ông, viết văn còn là cách để “nói rõ những chuyện bất bình, để

mọi người cùng giúp mình can gián” [47], để “giải toả sự căng thẳng, đồng thời giúp khán giả hiểu hơn về cuộc đời của những người làm nghệ thuật như ông”

Mạc Can từng chia sẻ trong cuốn Tuyển tập Mạc Can của mình là: “Nhiệm vụ

của người viết tiểu thuyết như tôi là làm cho câu chuyện và trang viết, các bé chữ trở nên có ý nghĩa, hấp dẫn, thuyết phục, hợp lý trong khi số vốn chỉ vỏn vẹn có 24 chữ cái Con chữ khá là ma quái các bạn ạ Nhọc nhằn nhưng rất thú vị, có lẽ nhờ vậy mà các nhà viết tiểu thuyết mới ngồi nổi một mình cày ải trước mảnh giấy trắng Và tôi phát hiện viết tiểu thuyết, nó cũng là một… trò chơi hiểm nghèo Có khi chết tốt như chơi Có người nói tôi không biết gì về những tai nạn văn chương Hay biết mà bỏ ngoài tai Thật ra khi viết tôi cũng sợ nhưng không vì thế mà không viết Cuộc đời quá khó với tôi Tuy nhiên tôi không hận không giận mà còn cám ơn

Vì đã cho tôi vốn sống Bây giờ là lúc tôi trả ơn đời…” Thế nên giờ đây chúng ta có một con người mới của làng văn chương Việt Nam – Mạc Can

1.3.3 Tiểu thuyết của Mạc Can

Có thể nói, tiểu thuyết trong sáng tác của Mạc Can tương đối nhiều Đầu tiên

có thể nói đến là tiểu thuyết Tấm ván phóng dao (2004) Bằng ngòi bút của mình, trong Tấm ván phóng dao, Mạc Can đã tái hiện lại một cách chân thực từng số phận

con người nghèo khổ sống lênh đênh lưu lạc trên khắp miền Lục tỉnh tìm kế sinh nhai Buổi đầu ông Trần đưa vợ con trôi dạt qua làng này đến làng nọ trên chiếc ghe ngược xuôi sông nước hành nghề bán thuốc dán và làm ảo thuật ở những phiên chợ quê Cuộc sống vất vả đã hằn in lên gương mặt của ông Mặc dù là nhà ảo thuật, nghệ sĩ tài hoa nhưng cơ nghiệp của ông khá mong manh, cuộc sống nay đây mai đó không đủ no ấm Vào những ngày ế ẩm, cả gia đình chỉ có cháo với nước mắm kho quẹt mặn đắng lưỡi Mặc dù đã rất cố gắng nhưng ông Trần cũng không thể cải tạo cuộc sống gia đình Sau đó, ông quyết định bán ghe lên bờ lập đoàn xiếc nhỏ lưu diễn trên đất liền bằng xe tải nhỏ và diễn viên chính là ba đứa con của mình Nhưng cái khó cứ vây riết gia đình ông Có thể nói, ông Trần là một nghệ sĩ tài danh nhưng không sống nổi với nghề Cả gia đình cả đời lăn lộn để kiếm sống nhưng số phận

nghèo hèn vẫn không buông tha cho họ, đôi khi phải đánh đổi bằng cả mạng sống của chính mình Qua tác phẩm, người đọc hình dung ra một gánh xiếc gia đình, trôi nổi trên những dòng sông con kênh, những xóm làng Nam Bộ Những trang viết của ông gợi ra hồn cốt Nam Bộ một thời Những con người chân chất, trọng nghĩa khí nhưng rồi tất cả cứ loay hoay trong một tấm lưới vô hình Họ không tìm được hạnh phúc mà lẽ ra họ phải có Đây có thể xem là “bước ngoặt” trong cuộc đời sáng tác của nhà văn Khi được nhận giải thưởng từ cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn, Mạc Can hết sức bất ngờ và vô cùng sung sướng Ông đã không cầm được những giọt nước mắt hạnh phúc khi những cố gắng của mình bấy lâu nay đã được đền đáp Cuốn tiểu thuyết đã được bạn đọc đón chào nồng nhiệt Người đọc tìm thấy ở đó những trang viết khá chân thực về một gia đình gánh xiếc rong vào những năm 80 của thế kỷ trước Tái hiện ở đó là bức tranh chân thực về phong tục, văn hoá đa dạng của vùng quê Nam Bộ Qua đó, nhà văn thể hiện những suy tư chiêm nghiệm

về triết lý cuộc đời Đến với tác phẩm này, người đọc ghi nhận những đóng góp mới

mẻ của nhà văn về thể loại tiểu thuyết Bởi tác phẩm rất hấp dẫn tạo ra phong cách riêng, gây ấn tượng với người đọc Do vậy, độc giả lại càng quan tâm đến Mạc Can

Để không phụ lòng người đọc, Mạc Can tiếp tục sáng tác

Tiếp đến, tiểu thuyết Phóng viên mồ côi đã làm nên một thành công mới trên

con đường viết văn của Mạc Can Tác phẩm lấy bối cảnh là thời điểm cận kề những năm tháng miền Nam giải phóng, viết về đề tài chiến tranh Nhân vật chính là Trần Điệp - một phóng viên mồ côi với cuộc đời nhiều sóng gió Anh từng làm diễn viên múa rối có lúc sống lang bạt với những người ở tận đáy xã hội Anh gặp đủ hạng người với nhiều số phận, nhiều ngành nghề, địa vị khác nhau và mỗi người mang trong mình một nỗi khổ riêng Nhưng họ không phải là những người đại diện cho xã hội thời đó Họ đến ở từng giai đoạn nhất định theo mỗi bước chân lang bạt của Trần Điệp Qua tác phẩm, tác giả muốn nói: “Ở đời, mọi việc đều có quy luật của

nó, kẻ ác rồi cũng bị trừng trị, cuộc sống con người không nên hành xử bằng bạo lực mà hãy tử tế với nhau, hãy biết tha thứ và dung hoà cuộc sống” Ông Phạm Sĩ Sáu - Trưởng ban Khai thác đề tài Nhà xuất bản Trẻ, người trực tiếp chỉnh sửa bản

thảo của bộ tiểu thuyết trên cho biết: “So với Tấm ván phóng dao, đây là quyển không có một cốt truyện thật rõ ràng Theo tôi, với tác phẩm Phóng viên mồ côi,

Mạc Can đã “trưởng thành” hơn trong sự nghiệp viết văn của mình”

Cuối năm 2007 đầu năm 2008, cuốn tiểu thuyết Những bầy mèo vô sinh ra đời Đây là cuốn tiểu thuyết thứ ba của Mạc Can sau Tấm ván phóng dao và Phóng viên

mồ côi Tuy chỉ dày 251 trang, nhưng đây là cuốn sách mà Mạc Can đã thầm lặng

viết trong mấy năm Tác phẩm mở đầu bằng chuyện tình bồ câu của gia đình ông Chín, rồi thêm rất nhiều “gia vị”, được lồng ghép trong khung cảnh hiện thực huyền

ảo Mạc Can đã dẫn dắt bạn đọc đi từ mối quan hệ gần gũi giữa ông SuDa - người chạy xe ôm và ông Già Ba - nhà văn, nhà nghiên cứu về mèo và những biến động của đời sống thông qua sự xuất hiện của những bầy mèo vô sinh Và khi hoàn tất tác phẩm, Mạc Can đã trở thành người nổi tiếng Ông bận bịu với nhiều công việc, lúc thì làm diễn viên, lúc lại đi làm quảng cáo, đi diễn ảo thuật, đi nói chuyện với sinh viên các trường đại học nhưng vẫn không lúc nào thôi viết Đi đâu ông cũng kè kè cái láp-tốp bên mình, tranh thủ từng phút để sáng tạo nghệ thuật Sợ thời gian không còn chờ đợi mình, ông đã “xin phép vợ ra ở riêng” để dành thời gian cho việc viết lách

Tiếp đến, năm 2010 ông cho ra đời tiểu thuyết Quỷ với Bụt và Thần Chết với

văn phong giàu tưởng tượng, giữa hư và thực, giữa tự truyện và huyền thoại Ông viết ngay trong chính cuốn sách mới của mình những trải nghiệm gan ruột: “Tôi muốn kể một câu chuyện mới, không còn ở bối cảnh sân khấu bèo bọt của những gánh hát rong” Truyện gồm ba nhân vật với ba tính cách trái ngược nhau nhưng họ

là bạn của nhau thông qua nhân vật ông Bụt (nhà văn, diễn viên) với cô gái tên Lam (Quỷ) bán trái cây dạt, bán vé số dạo và Thuyên (Thần Chết) Và khi gấp quyển sách lại, ta thấy một sự đồng cảm về thân phận con người Các nhân vật đều do nhà văn tưởng tượng ra mang tính hư cấu Họ gặp gỡ và quen biết nhau tại quán Diễm Trong đó, Bụt luôn dõi theo những việc làm của Lam, giúp đỡ khi Lam vấp ngã bởi Bụt cũng yêu Lam, luôn mong muốn Lam có cuộc sống tốt đẹp Lão Thuyên cũng

yêu Lam nhưng lão có cái nhìn khác về Lam Lão sống trong dục vọng cả lúc sống cũng như lúc chết Có thể nói, Thuyên là kẻ mưu mô, lừa tình Qua truyện, ta thấy phần Bụt và Quỷ của mỗi con người dưới sự chứng kiến của Thần Chết như là biểu hiện cho cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, giữa ranh ma quỷ quyệt và nhân bản hồn hậu Sau cùng để chọn lối thoát cho mình, Bụt phải ra đi để lại Quỷ và Thần Chết

xử nhau trong hiện thực

Nhìn chung, tiểu thuyết của Mạc Can khá phong phú về đề tài Các đề tài ấy thường viết nhiều vấn đề trong cuộc sống: gia đình, tình yêu, đời sống của con người ở nông thôn cũng như thành thị kể cả vua chúa Thông qua trang viết của mình, nhà văn phản ánh đến thực trạng của con người trong cuộc sống đương đại hôm nay, với đầy đủ mọi trạng thái của nỗi buồn thương, xa xót

Chương 2

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI,

CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MẠC CAN

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết của Mạc Can

2.1.1 Con người kiếm tìm

Kiếm tìm vốn là một hoạt động mang tính chất đặc thù của con người Nhờ kiếm tìm, con người không dừng lại với đời sống cỏ cây mà luôn vươn đến những khát vọng, hoài bão để ngày một hoàn thiện mình Với những con người bình thường, họ luôn theo đuổi mục đích kiếm tìm của riêng mình, có khi đó là tình yêu, hạnh phúc, song cũng có khi là những danh vọng tiền bạc… Trong tiểu thuyết của Mạc Can, chúng ta có thể thấy rất nhiều những con người kiếm tìm như vậy

Trần Điệp là một anh chàng phóng viên mà theo cách gọi ngộ nghĩnh của nhà văn Mạc Can là phóng viên mồ côi, con người của đời thực nhưng bị ám ảnh bởi những huyễn hoặc, mơ hồ, vụt đến vụt đi xui khiến anh xâm nhập vào cuộc sống nhiều tầng, nhiều ngách của Sài Gòn trước giải phóng Anh là một trong những nhân vật luôn khát khao sự kiếm tìm trong thế giới của Mạc Can Chiến tranh trong

tiểu thuyết Phóng viên mồ côi với vô vàn những cảnh bắt bớ, tù đày, bom đạn, loạn

lạc, buôn bán thuốc phiện, kể cả vài cuộc đảo chính trong chính quyền Sài Gòn cũ, được tác giả nhìn và miêu tả dưới lăng kính khá hài hước Trần Điệp sống lang bạt

và luôn di chuyển với một cuộc đời nhiều sóng gió Anh ta trôi nổi theo số phận của mình với những khát vọng sống và hành trình đi tìm tình yêu, hạnh phúc Anh cũng gặp đủ hạng người với nhiều số phận, nhiều ngành nghề, địa vị khác nhau nhưng mỗi người đều mang trên mình một nỗi khổ riêng, ngay cả đại tá Bân - Trưởng ban

lễ tân của Bộ Tham mưu, cũng nơm nớp lo sợ không biết sẽ thất nghiệp lúc nào Thậm chí là viên đại tướng cũng mang trong mình nỗi khổ đến nỗi khó có thể tìm được nụ cười trên môi ông ta Một thế giới tưởng tượng, nhiều màu sắc, nhiều chi

tiết được miêu tả như những thước phim chậm mà đắt, một thế giới mà ở đó Mạc Can đi đến tận cùng những điều mà trong đời thực, ông chưa một lần nói ra Sống vốn là một điều không đơn giản

Hay nhân vật tôi – người dẫn chuyện trong phần đầu của tiểu thuyết Quỷ với

Bụt và Thần Chết, Mạc Can đã cho ông ta đi, di chuyển đến vài nơi trên thế giới, từ

Nhật đến Canada rồi Mỹ chỉ để kiếm tìm một điều gì – một điều có thể hoàn toàn không có thực trong tư tưởng của ông Đó là một nhân vật mới Nhân vật tôi là một

phần hiện thân của tác giả được xây dựng từ hình ảnh ông Ba trong tiểu thuyết Tấm

ván phóng dao Tác giả đã đi tìm chính mình từ tiểu thuyết này qua tiểu thuyết khác

với nút thắt là một hạt bụi, vì với ông thì “tôi và cuốn sách chỉ là hạt bụi” [12, 7] Ông đi tìm khát vọng bản thể…

Hiện lên trong tiểu thuyết của Mạc Can là những cảnh đời cơ cực, nhọc nhằn

cả về vật chất lẫn tinh thần Trong truyện của ông, ta bắt gặp cái thế giới của những người khốn khổ, những con người không có mảnh đất cắm dùi, số phận trôi nổi phiêu bạt, vất vả kiếm sống Họ là Trần Điệp với cuộc sống lang thang đây đó Dù

có ngôi nhà nhưng ngôi nhà của Trần Điệp chỉ như là một túp lều mà nằm trong nhà

có thể ngắm trăng Họ là những con người hằng ngày phải lăn lộn kiếm sống, lang thang phiêu bạt trôi nổi không bến đỗ cuộc đời, chỉ mong sao có được mảnh đất cắm dùi Ước mơ nhỏ nhoi của họ là dành dụm để có thể có được ngôi nhà che mưa nắng, “nhưng biết khi nào có một mái nhà, được về nhà” [10, 10] Gia đình Sac lô

Trần trong Tấm ván phóng dao là hình ảnh rất điển hình để minh chứng cho cái

cuộc sống không nhà cửa và phải kiếm tìm hạnh phúc Có thể nói, không gì khổ tâm hơn là cảnh “sống vô gia cư, chết vô địa táng” Mạc Can đã đưa người đọc về một thời đã qua ở vùng đất Nam Bộ vào những năm tháng đầy khó khăn qua một gia đình với gánh hát “xiếc” sống phiêu linh như một kiếp “lục bình trôi nổi” trong hành trình tha phương cầu thực đầy gian khổ, nhọc nhằn Trong câu chuyện đó có thể thấy được những số phận tủi cực, xót xa của những thành viên trong một gia đình phải mưu sinh bằng cách hành nghề xiếc rong rày đây mai đó Sống trong thời

đại ngày nay khi cuộc sống đã thay da đổi thịt, song bên cạnh vẫn còn đó những cảnh đời khốn khổ của người dân, kẻ ăn không hết, người lần chẳng ra Mạc Can đã chỉ ra cái nghịch cảnh đó để người đọc rõ hơn cái thực trạng khốn khổ của con người Nhà văn tâm sự: “Tôi viết không khó khăn cho lắm, tôi không tuyên ngôn lập ngôn gì cho tôi Tôi trải lòng mình với những người nghèo cùng khổ như tôi, tôi cũng gặp nhiều tai nạn khi bênh vực họ Và cuối cùng tôi ứa nước mắt khi nói về thầy tôi Người thầy dạy tôi không ai khác hơn là đường phố, những xóm nghèo tôi

ở, những con kênh nước đen bùn sình, nơi mà những mảnh đời vô danh kêu gọi tôi viết về họ Lập lại cuộc đời cho họ, sống vui lạc quan và sống sung sướng thân thiện hơn” [9, 146] Nhà văn thấm thía cảnh sống cơ cực của họ Ông đồng cảm với những số phận cơ cực, cay đắng nghèo hèn của những con người luôn khát khao kiếm tìm hạnh phúc

Những con người trong tiểu thuyết của Mạc Can luôn như vậy, trong một hành trình vô vọng của sự kiếm tìm Họ kiếm tìm điều gì? Kiếm tìm miếng cơm manh áo? Kiếm tìm một niềm hạnh phúc nhỏ nhoi? Kiếm tìm chân lí? Kiếm tìm bản thể? Tất cả dường như có, dường như không? Dù là một phóng viên, dù là một kẻ thất cơ

lỡ vận, một anh hề xiếc, họ đều có chung một điểm là luôn đau đáu muốn vươn đến một điều gì đó trong sự hướng thiện vô vọng Phải chăng, tất cả những kiếm tìm đó, cũng giống như chính nhà văn - người nghệ sĩ suốt đời kiếm tìm trên sân khấu và trong trang sách, một vẻ đẹp, một chút chân lí, một mầm thiện? Không phải ngẫu nhiên mà trong tiểu thuyết của Mạc Can, chúng ta lại thấy xuất hiện nhiều những con người phiêu bạt, lang bạt như vậy! Đấy chính là hình ảnh day dứt về những cuộc kiếm tìm nhiều khi vô tăm tích Cũng cần phải nói thêm rằng, con người kiếm tìm không phải là tìm tòi riêng của Mạc Can Đây là kiểu con người tương đối phổ biến trong văn học đương đại, từ Ma Văn Kháng, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái Không chỉ trong văn xuôi mà còn trong thơ trữ tình Đấy chính là sự nở rộ một thái độ sống trong một sinh quyển mà con người có biểu hiện nghiêm trọng của sự thiếu niềm tin

2.1.2 Con người bị hắt hủi

Tiểu thuyết của Mạc Can có rất nhiều nhân vật với những cuộc đời và cảnh sống khác nhau Song, những nhân vật của ông đa phần lại là những con người nghèo khổ Đó là những đứa trẻ gần như bị cuộc đời, bị cái nghèo hắt hủi Những đứa trẻ đó đang bị dòng xoáy của cuộc đời cuốn trôi, cuốn đi cả những ước mơ tuổi

trẻ Hình ảnh cậu Ba, cô Tư lúc nhỏ trong Tấm ván phóng dao đã gây một ấn tượng

lớn Cậu Ba tuy còn nhỏ nhưng đã bị đẩy ra sân khấu cuộc đời để làm hề mua vui cho thiên hạ, cái ước mơ nhỏ nhoi được chơi đùa, được học chữ cũng không thể nào

có được Thật chua xót khi ước mơ đó cứ ám ảnh cậu Ba, nó đi cả vào trong giấc

mơ của cậu “chỉ có chữ, tôi khát chữ tới độ điên cuồng” [8, 40] Cuộc sống khổ cực

đã in dấu vết lên hình hài của cậu, cậu có bàn tay trái nhỏ hơn bàn tay phải, lưng bị

gù với nhiều vết chai “không gì khác hơn đó là dấu chứng khắc nghiệt của sự cơ cực, bằng cấp tặng cho tôi trong những ngày lao khổ” [8, 41] Còn chân dung người

em (cô Tư): đó là một đứa con nít, một đứa trẻ suy dinh dưỡng, cả tuổi thơ của em chưa bao giờ có được niềm vui, “chưa có một ngày hạnh phúc” [8, 69] Hai em đã phải lăn lộn quá sớm, điều đó ảnh hưởng tới tính cách tâm lý của các em, các em sống thụ động gò bó, thu mình trong cuộc sống nghèo khổ vốn dĩ đã bị xã hội hắt hủi, phải rày đây mai đó, phiêu bạt để kiếm miếng cơm manh áo

Không hoàn toàn là xã hội, chỉ là những lời từ chối của các nhà xuất bản, nhân

vật ông SuDa trong Những bầy mèo vô sinh mong muốn có thời gian và tiền bạc để

chuyên tâm viết một cuốn tiểu thuyết để đời Dù là mỏng thôi nhưng nó vẫn là tiểu thuyết và ông muốn viết về loài bồ câu – những con vật hiền lành bé nhỏ có thể hiểu được tiếng người mà khi còn là cậu bé Lá, ông vẫn thường ở trên cây và trò chuyện với chúng Mặc dù được sự động viên của Già Ba, của các bạn văn sĩ vẫn thường ngồi ở quán cà phê Thư, nhưng “đứa con” của ông vẫn bặt vô âm tính Giấc mơ trở thành nhà văn của ông mãi mãi không thành Bi kịch ở đây là sự hắt hủi giữa khát vọng, ước mơ chân chính với hoàn cảnh, điều kiện để thực hiện mơ ước

Vẫn là nhân vật cậu Ba trong Tấm ván phóng dao, nhưng lại lâm vào bi kịch

của tình yêu thầm lặng, bị cái gọi là tình yêu hắt hủi vì yêu đơn phương mà không nói được! Khai thác tình cảm thầm lặng này, Mạc Can đã chứng tỏ một cái nhìn rất đỗi tinh tế Nhà văn có thể bắt nhịp và diễn tả một cách lắng đọng những xao động

mơ hồ, kín đáo, sâu thẳm trong nội tâm nhân vật Vì là tình thầm lặng nên nhân vật luôn phải đối mặt với mâu thuẫn giữa khát vọng và thực tế, giữa mơ ước và nỗi mặc cảm bản thân Nhân vật yêu đơn phương có khi suốt cả cuộc đời chỉ yêu và khát khao yêu một người duy nhất nhưng lại không được người ấy đáp lại tình cảm Người yêu đơn phương luôn chờ đợi trong khắc khoải, mỏi mòn, đau đớn, tàn phai, tuyệt vọng theo năm tháng cuộc đời Những trạng thái của bi kịch tình yêu thầm lặng, của sự giằng xé giữa khát vọng và mặc cảm trong nội tâm nhân vật được Mạc Can khắc họa khá sâu sắc và đầy ám ảnh Cậu Ba trong tác phẩm là một người gầy

gò, ốm nhom do làm việc quá sức Cậu suốt ngày phải cõng trên lưng mình tấm ván nặng nề để cho anh Hai thực hiện màn phóng dao mỗi buổi diễn Oái oăm thay suốt cuộc đời cậu lại thầm yêu Phương, người yêu của chính anh trai mình Cậu Ba hay

kể cho Phương nghe những giấc mơ của mình và linh cảm rằng sau những câu chuyện ấy chị có cảm tình với cậu hơn Có những nỗi khổ đau thầm lặng, không thể nói thành lời Cậu Ba vừa kính trọng chị Phương và thấu hiểu được lòng tốt, sự tử

tế, tinh tế của Phương vừa rất buồn mỗi khi vắng Phương “Ngày chị Phương ra đi

là ngày tôi chợt thấy mình tan biến như khói sương, tôi chỉ còn là trái tim tôi Tôi cũng yêu Phương như anh tôi và tôi sợ là còn hơn hẳn như vậy Năm tháng trôi đi tôi vẫn cứ yêu” [8, 188] Những cung bậc, trạng thái của cậu Ba được nhà văn miêu

tả rất đỗi tinh tế Nỗi đau từng ngày, từng giờ gặm nhấm trái tim cậu Ba Tác giả không miêu tả nhiều, chỉ điểm xuyết một vài chi tiết mà người đọc thấy rõ một tấm lòng đau Tình yêu đơn phương cộng với nỗi mặc cảm thân phận làm cho nỗi đau càng đau hơn: “Tôi lại là kẻ luôn lỡ hẹn, lỡ hẹn ngay với chính tôi, phải chi tôi sinh

ra đẹp hơn, sớm hơn, bằng như tuổi Phương, dù sao cho tới khi tôi già đi, tôi vẫn cứ

là một thằng con nít, tôi không có gì mà cũng không hề giám có một ước ao nhỏ bé như hôn một người con gái” [8, 187] Cả cuộc đời Cậu Ba chỉ có một khát vọng duy

nhất, một tình yêu duy nhất Kể cả lúc hình dung về giây phút trước lúc chết, hình ảnh Phương vẫn hiện về ám ảnh tâm trí cậu Ba: “Lúc gần chết ai lại không nuối tiếc điều gì mình thương mình quý nhất, mà chưa với tới được, lúc này tôi nhớ Phương với tất cả đam mê và tôi lại khóc Tôi cứ nhìn sát mặt đất, sao mà nhiều đóm sáng lập lòe, tôi nhìn thấy những hạt cát lớn dần lên, nó nâng tôi lên một cách không cưỡng lại được; gió lúc đó cuồn cuộn đùa với đất và cát, tạo hình một con người, khuôn mặt của Phương rõ dần, sau đó dưới tôi là Phương, Phương im lặng nhìn tôi như chờ đợi, lần đầu tiên tôi hôn một người con gái Chỉ một lần đầu tiên, rồi tôi chết đi, thân thể tôi nhẹ tênh, trống rỗng như không có gì” [8, 193] Và “cho tới bây giờ tôi vẫn muốn được chết thêm một lần nữa” [8, 197]

Trong một thời đại mà số phận con người luôn trở nên bấp bênh, trong một thời đại mà sinh mệnh con người hoàn toàn có thể bị coi thường bất cứ lúc nào, bởi

sự lên ngôi của đồng tiền, sự sa sút của đạo đức, sự bát nháo của thế sự, mặc cảm về con người bị hắt hủi cũng đã trở thành một thứ suy tư khá phổ biến trong văn học, biểu hiện trong những nhân vật bé nhỏ, bị coi thường, bị xua đuổi Nhưng với Mạc Can, hình như đang còn những tâm sự khác Khi viết về những con người bị hắt hủi, phải chăng trong ông xuất hiện mặc cảm của kiếp nghệ sĩ - những người đôi khi không được trọng vọng trong cơ chế thị trường này Chúng ta đã từng thấm thía

điều đó trong Trương chi của Nguyễn Huy Thiệp Chúng ta sẽ thấm thía điều đó

hơn nếu biết một sự thật rằng rất nhiều các nghệ sĩ, diễn viên danh tiếng đang ngày đêm phải chật vật với manh áo miếng cơm và nhiều khi chết vô tăm tích Phải chăng, trong nỗi mặc cảm xót xa ấy có phảng phất chút hoài niệm về một thời cách nay mấy chục năm, khi các nghệ sĩ luôn được nhìn với một cái nhìn âu yếm và trọng vọng? Vậy thì, vấn đề Mạc Can đặt ra cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc Ở đó, cần một tiếng nói chia sẻ, cảm thông, và thậm chí, cần dóng lên những tiếng chuông cảnh báo về sự quay lưng của con người với những giá trị có thật

2.1.3 Con người lưu đày

Tuổi thơ từng nay đây mai đó ở chiếc ghe nhỏ trên sông nước lênh đênh miền lục tỉnh cùng gia đình, Mạc Can nhiều lần mơ ước có một chỗ dừng chân trên bờ Rồi lớn lên, với cái nghề diễn, ông lại hành trình với những dịp lưu diễn xa Theo cách giới thiệu của Dương Bình Nguyên: “Không ai biết mỗi ngày Mạc Can sẽ làm

gì Ông thường tới Trần Quốc Thảo buổi sáng, rồi ở đâu đó mời đi diễn là ông đi luôn, chưa hết biết khi nào sẽ về Và bước sang tuổi 60, sau khi đã hoàn tất những trách nhiệm lớn đối với gia đình ông thưa với vợ xin ra ở riêng Ông nói với vợ : Thôi, tôi lo cho gia đình, con cái xong rồi, giờ bà cho tôi ra ở riêng để tôi sống cái cuộc sống của tôi Tối muốn đi đâu thì đi, muốn làm gì thì làm” [61]

Rõ ràng, cuộc thiên di của những số phận lênh đênh trên sông nước ảnh hưởng trực tiếp và trước nhất tới cuộc sống, cách sống để rồi hình thành cách nghĩ, cách viết trong văn chương Mạc Can Đọc những trang văn của Mạc Can, người đọc dễ nhận ra cảm hứng lưu đày trở thành một phần cố hữu trong văn Đó là khi mà mọi mối quan hệ của con người bị đứt tung, con người không có điểm dừng cố định, trở nên lênh đênh vô định Ở thời hiện đại khi mà tốc độ phát triển đô thị diễn ra nhanh chóng, ồ ạt gây ra những đứt gãy, tan vỡ trong cộng đồng làng xóm nông thôn thì trong văn học càng xuất hiện nhiều con người lưu đày

Đến với miền Nam Bộ vào mùa nước nổi, ta càng thấm thía sâu sắc hơn những chuyến đi về, những cuộc phiêu lưu, những lênh đênh số phận nổi chìm Đặc biệt là

số kiếp của những phận đời nghèo khó phải xem cái ghe nhỏ là mái nhà của họ Đọc những trang truyện của Mạc Can ta thấy ông đã xây dựng hình ảnh những con người bị lưu đày, thành những tình huống trữ tình rất xúc động Cuộc sống lênh đênh không bến đỗ bình yên đó chính là lưu đày Trong tác phẩm của Mạc Can, lưu đày đã nhấn mạnh thêm màu sắc Nam Bộ đặc thù, thể hiện tài năng của nhà văn trong việc xây dựng những tình huống ra đi như là những nghịch cảnh bất thường của cuộc sống mà con người phải đối mặt Từ đó nhà văn nói được nhiều điều về

tính cách, tình cảm, ước mơ khát vọng của nhân vật đồng thời bộc lộ những suy nghĩ, khao khát của chính mình

Tấm ván phóng dao là tác phẩm đầu tiên Mạc Can cho ra mắt độc giả và trở

thành đỉnh cao, đem lại cho nhà văn nhiều bất ngờ thú vị Truyện có nhiều sự kiện đứt gãy, tiếp nối nhau nhưng bao trùm, lên toàn bộ cuốn tiểu thuyết đầy đặn hơn hai trăm trang viết vẫn là những con người lưu đày Câu chuyện là cuộc hành trình lưu đày của một gia đình nghệ sĩ có năm người - một gánh xiếc gia đình trôi nổi trên những dòng sông, con kênh, những xóm làng Nam Bộ Ông chủ gánh hát là một người đam mê nghệ thuật nhưng nóng nảy Bà vợ người gốc Miến Điện lai Hoa Buổi đầu ông Trần đưa vợ con trôi dạt từ làng này qua làng nọ trên chiếc ghe ngược xuôi sông nước hành nghề bán thuốc dán và làm ảo thuật ở những phiên chợ quê Sau đó nhờ tiền dành dụm của vợ, ông Trần lập được một gánh xiếc lưu diễn trên đất liền bằng xe tải, với diễn viên chính là ba đứa con của mình Đó chính là cuộc sống nay đây mai đó với vô vàn những vất vả thương tâm mà nhà văn đã để cho ngòi bút tuôn chảy như một lẽ tự nhiên, như chính số kiếp lênh đênh mà cuộc đời

họ phải hứng chịu Hình ảnh những số phận, những con người bị xã hội, bị cuộc sống lưu đày của một gia đình đã làm thành mạch nguồn cho câu chuyện phát triển

Từ đó, nhà văn dựng lại được bức tranh sinh động, cụ thể về chân dung của mỗi số phận cuộc đời, ở đây là anh Hai, cậu Ba và cô Tư Đặc biệt là câu chuyện được tái hiện lại qua lời kể của nhân vật tôi.“Tôi sinh ra trên một dòng sông, mái nhà của gia đình tôi là mui một chiếc ghe nhỏ Cha tôi một người hát rong, sống lưu linh, lưu địa, ông có tính hào phóng vô lo lại khá nóng nảy Nếu trong lu của cha tôi chiều nay còn chút gạo, ngày mai hẳng tính, gạo chợ nước sông trên bến dưới thuyền cá mắm tôm của vùng Lục tỉnh Nam Bộ bên cạnh con người, còn mẹ tôi là một người đàn bà bình dân” “Tôi bắt đầu lớn lên trong một không gian nho nhỏ cũng lại chật hẹp, tôi lật bò, đứng lên, trên sàn ván ẩm ướt của khoang chiếc ghe hát rong, sân khấu đầu tiên của tôi Bắt đầu cho một cuộc phiêu linh dài” “Chiếc ghe, mái nhà của gia đình chúng tôi luôn chuyển bến, trong mịt mờ khói sóng” [8, 13] Tất cả bắt đầu cho những cuộc đời phiêu dạt như kiếp hoa trôi bèo nổi Vì thế dự cảm về