THUỐC tác DỤNG TRÊN hệ THẦN KINH THỰC vật (dược lý SLIDE)

Trước khi tới các cơ quan, các dây TKTV dừng ở một sinap tại hạch, có sợi tiền hạch, hậu hạch Hệ TKTV được chia làm 2 hệ : hệ thần kinh giao cảm và hệ thần kinh phó cảm... Chất trung gi

THUỐC TÁC DỤNG

TRÊN HỆ THẦN

KINH THỰC VẬT

Hệ TKTV hình thành từ những trung tâm thực vật trong não

và tuỷ sống đi theo những sợi thần kinh tới các CQ.

Trước khi tới các cơ quan, các dây TKTV dừng ở một sinap tại hạch, có sợi tiền hạch, hậu hạch

Hệ TKTV được chia làm 2 hệ : hệ thần kinh giao cảm và hệ thần kinh phó cảm

Components of the Human

Nervous System

Giải phẫu của hệ TKGC , phó GC

 - Một sợi tiền hạch giao

cảm thường nối tiếp với 20

 - Một sợi tiền hạch phó GC nối tiếp với 1 sợi hậu hạch - Sợi hậu hạch phó giao cảm thường rất ngắn.

Organization of autonomic & somatic

nervous systems

Sympathetic divisions of autonomic nervous

system

Parasympathetic division of the autonomic

nervous system

Synap

Organization of autonomic & somatic

nervous systems

Chất trung gian hóa học của synap

 ở hạch giao cảm, phó giao cảm và hậu hạch phó giao cảm

là acetylcholin,

 ở hậu hạch giao cảm là noradrenalin, adrenalin và

dopamin (gọi là catecholamin)

 Acetylcholin bị cholinesterase thuỷ phân

 Noradrenalin và adrenalin bị oxy hoá và khử amin bởi

catechol-oxy-methyl-transferase (COMT) và oxydase (MAO)

Acetylcholine

(ACh)

Sympathetic Parasympathetic

ACh

1.3 Phân loại hệ TKTV theo dược lý:

 Hoạt động của hệ thần kinh là nhờ những chất trung gian hoá học Cho nên cách phân loại theo giải phẫu, sinh lý không nói lên đầy đủ và chính xác tác dụng của thuốc

* Kh¸i niÖm vÒ receptor

 Các receptor của hệ cholinergic chia làm 2 loại:

 - Loại bị kích thích bởi muscarin gọi là hệ cảm thụ với muscarin (hệ M-cholin)

 - Loại bị kích thích bởi nicotin gọi là hệ cảm thụ với nicotin (hệ N-cholin)

 Các receptor của hệ adrenergic chia làm 2 loại:

 - Loại : 1, 2 - Loại : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2

 - Loại : 1, 2 - Loại : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2

Nicotinic Acetylcholine

Receptors

ligand-gated ion channels

Muscarinic ACh Receptors utilise G-proteins to

effect a response

Phân loại thuốc TD trờn hệ TK TV

 Thuốc tác dụng trên hệ cholinergic (hưng phấn,

 - adrenergic: 1, 2 - adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2

 - adrenergic: 1, 2 - adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2

 - Ngăn cản thu hồi chất trung gian hóa học về

ngọn dây thần kinh (màng trước sinap)

 - Kích thích trực tiếp các receptor

* C¸c thuèc øc chÕ cã thÓ t¸c dông

theo c¸c c¬ chÕ chÝnh

 - Ngăn cản tổng hợp các trung gian hoá học

 - Ngăn cản giải phóng các chất trung gian hoá học

 - Kích thích enzym làm tăng phá huỷ chất trung gian hoá học.

 - Phong toả tại receptor

Các nhóm thuốc tác dụng trên

hệ TKTV

Thuốc tác dụng trên hệ cholinergic

 - Thuốc phong toả enzym cholinesterase:

Physostigmin, prostigmin, galantamin

Chất độc chiến tranh (soma, tabun,…) thuốc trừ sâu, ….

Thuốc tác dụng trên hệ adrenergic

 Kích thích adrenergic : kích thích và : Kích thích adrenergic : kích thích và :  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2

Adrenalin, ephedrin, noradrenalin.

 Kích thích -adrenergic : Metaraminol, adrenergic : Metaraminol, Kích thích -adrenergic : Metaraminol, adrenergic : Metaraminol,  : 1, 2  : 1, 2

 ức chế -adrenergic : Metaraminol, adrenergic ức chế -adrenergic : Metaraminol, adrenergic  : 1, 2  : 1, 2

 ức chế -adrenergic : Metaraminol, adrenergic ức chế -adrenergic : Metaraminol, adrenergic  : 1, 2  : 1, 2

2 Thuốc tác dụng lên hệ cholinergic

 2.1 Thuốc tác dụng trên hệ M-adrenergic : Metaraminol, cholin:

 2.1.1 Thuốc kích thích hệ M-adrenergic : Metaraminol, cholin:

 2.1.1 1 Acetylcholin :

 * Chuyển hoá:

 Acetylcholin được tổng hợp từ cholin và acetyl coenzym

A với sự xúc tác của cholin-adrenergic : Metaraminol, acetyltransferase

 Sau khi tác dụng lên receptor cholinergic ở màng sau sinap, acetylcholin bị mất hoạt tính bởi cholinesterase

Tác dụng của acetylcholin:

 Acetylcholin là chất trung gian hoá học của hệ

cholinergic, tác dụng sinh lý rất phức tạp

 + Liều thấp (10 mcg/kg tiêm tĩnh mạch chó) tác dụng chủ yếu lên hậu hạch phó giao cảm (hệ M-cholin) :

 - Chậm nhịp tim, giãn mạch, hạ huyết áp

 - Tăng nhu động ruột

 - Tăng co thắt cơ trơn phế quản, gây cơn hen

 - Co đồng tử

 - Tăng tiết các tuyến nước bọt và tuyến mồ hôi

 + Liều cao hoặc khi hệ M-cholin bị ức chế (bởi atropin sulfat), acetylcholin tác dụng kích thích hạch, kích thích tuỷ thượng thận (hệ N-cholin):

 - Tăng nhịp tim, co mạch, tăng huyết áp

 - Kích thích hô hấp qua phản xạ xoang cảnh

 - Hưng phấn thụ cảm cholin vùng dưới vỏ và cấu trúc ở thân não gây tăng động kiểu parkinson

 * áp dụng điều trị: Acetylcholin bị huỷ nhanh trong cơ thể, tác dụng ngắn, đột ngột, ít dùng trong lâm sàng

2.1.1.2 Các este cholin khác:

nhưng tác dụng dài hơn acetylcholin Do không bị

 2.1.1.3 Các alcaloid:

goi là hệ muscarinic), mạnh hơn acetylcholin 5-adrenergic : Metaraminol, 6 lần, không bị cholinesterase phá huỷ.

2.1.2 Thuốc ức chế hệ M-cholin

 Atropin (thuốc độc bảng A)

 * Nguồn gốc : là alcaloid của lá cây cà độc dược

(Atropa belladona), thiên tiên sử,

 * Công thức:

 * Tác dụng:

 Atropin là chất đối kháng tranh chấp với acetylcholin ở receptor của hệ M-adrenergic : Metaraminol, cholin Chỉ với liều rất cao mới thấy tác dụng đối kháng này trên hệ N-adrenergic : Metaraminol, cholin

 + Trên mắt :

 -adrenergic : Metaraminol, Làm giãn đồng tử, giảm khả năng điều tiết sức nhìn, chỉ nhìn được từ xa

 -adrenergic : Metaraminol, Làm tăng nhãn áp: Do làm cơ mi giãn, ống thông

dịch của nhãn cầu bị ép lại (không dùng cho những

bệnh nhân bị nhãn áp tăng).

 + Trên tuyến bài tiết : giảm tiết (nước bọt, mồ hôi, dịch

dạ dày ruột)

 + Trên cơ trơn:

 Huỷ co thắt cơ trơn các tạng rỗng (dạ dày, ruột, đường mật, đường tiết niệu),

 Làm giảm nhu động khi ruột tăng nhu động, giãn phế

quản khi phế quản đang bị co thắt.

 + Trên trung tâm hô hấp : kích thích nhẹ nên có thể dùng điều trị hen

 + Tim: liều thấp kích thích dây X : làm chậm nhịp tim

Liều cao : ức chế receptor muscarinic của tim, gây nhịp nhanh.

 + Mạch : làm giãn mạch da, còn lại nhiều hệ mạch không

có dây phó giao cảm chi phối (ít ảnh hưởng tới huyết áp).

 + TKTƯ: ức chế hoạt tính các trung tâm vận động dưới

vỏ, giảm bớt rối loạn tiền đình sau phẫu thuật tai trong, say sóng, say tàu xe

 + Khi dùng liều cao: mạch nhanh, giãn đồng tử, liệt điều tiết mắt, da xung huyết khô, tăng mạnh nhiệt độ cơ thể, kích thích trên não, gây trạng thái thao cuồng ảo giác,

sau đó gây hôn mê.

* Chỉ định :

 + Dùng làm thuốc tiền mê (….)

 + Giảm đau do co thắt cơ trơn các cơ quan rỗng đ mật, tiết niệu, dạ dày, ruột), (ít dùng)

 + Nhỏ mắt, soi đáy mắt hoặc điều trị viêm mống mắt, viêm giác mạc

 + Điều trị nhiễm độc nấm độc, nhiễm độc thuốc phong toả cholinesterase

 + Block nhĩ thất, tim đập chậm do cường phó giao cảm

 + Bệnh và hội chứng Parkinson (scopolamin)

 + Trong các cơn hen (hiện nay ít dùng)

 * Chống chỉ định :

 + Bệnh tăng nhãn áp.

 + Bí đái do phì đại tuyến tiền liệt

 * Chế phẩm :

 + Atropin sulfat (hoặc base) :

 + Cồn thuốc Belladon, chứa 0,03 % alcaloid,

 + Cao khô Belladon, chứa 1,5 % alcaloid, uống 10mg-adrenergic : Metaraminol, 20mg/lần x 2 lần/ngày

 + Scopolamin tác dụng như atropin nhưng thời gian ngắn hơn.

 + Homatropin (nguồn gốc tổng hợp)

2.2 Thuốc tác dụng trên hệ N-cholin

năm 1828

 * Cơ chế tác dụng:

 + Lúc đầu: nicotin kích thích hạch phó giao cảm và

trung tâm ức chế tim ở hành não, cho nên làm cho tim đập chậm và hạ huyết áp

 + Sau cùng: là giai đoạn liệt sau khi bị kích thích quá mức làm hạ huyết áp kéo dài

2.2.2 Thuốc ức chế hệ N-adrenergic : Metaraminol, cholin

 2.2.2.1 Thuốc ức chế hệ N-adrenergic : Metaraminol, cholin của hạch: thuốc

ưu thế của từng hệ.

 Tác dụng cụ thể:

lượng tim.

 -adrenergic : Metaraminol, Bệnh tăng huyết áp

 -adrenergic : Metaraminol, Hạ huyết áp điều khiển trong phẫu thuật

 -adrenergic : Metaraminol, Phù phổi cấp.

 * Một số chế phẩm:

 -adrenergic : Metaraminol, Tetra-adrenergic : Metaraminol, ethyl-adrenergic : Metaraminol, amoni (TEA)

 Tiêm bắp: 0,25 -adrenergic : Metaraminol, 0,5 g /lần x 1 -adrenergic : Metaraminol, 2 lần / ngày.

 -adrenergic : Metaraminol, Hexametoni

 Tác dụng mạnh hơn TEA 10 đến 20 lần

 -adrenergic : Metaraminol, Pentametazon (pendiomid)

 Tác dụng kéo dài khoảng 60 phút

 -adrenergic : Metaraminol, Methioplegium (arfonad)

2.2.2.2 Thuốc ức chế N-cholin ở cơ vân (thuốc giãn

cơ vân)

 Cura và các chế phẩm giãn cơ

 * Tác dụng :

 - Ngăn luồng xung động thần kinh tới cơ ở bản vận động

cơ vân làm giãn cơ

 - Các cơ không liệt một lúc, mà thứ tự liệt như sau: cơ mi mắt, cơ mặt, cơ cổ, cơ chi trên, cơ chi dưới, cơ bụng, cơ liên sườn, cơ hoành (làm bệnh nhân ngừng hô hấp

 - ức chế trung tâm hô hấp

 - Giãn mạch hạ huyết áp

 -adrenergic : Metaraminol, Sản khoa ( mổ lấy thai )

 -adrenergic : Metaraminol, Thuốc chống co giật (do uốn ván, nhiễm độc

strychnin)

 *Chống chỉ định : nhược cơ nặng.

 Các loại thuốc:

 -adrenergic : Metaraminol, d-adrenergic : Metaraminol, tubocurarin: là alcaloid có nguồn gốc thực vật.

gây giật cơ vài giây

2.3 Thuốc phong toả cholinesterase

 - Nhóm phong toả enzym có hồi phục

 - Nhóm phong toả enzym không hồi phục hoặc ít hồi phục.

.

 2.3.1 Nhóm phong toả cholinnesterase có hồi phục

enzym hoạt động trở lại

acetylcholin

kéo dài

 * Chỉ định :

 * Chế phẩm :

 + Physostigmin (eserin) Cấu trúc hoá học có amin bậc

3, nên có thể thấm vào thần kinh trung ương

 + Prostigmin (neostigmin, proserin) Cấu trúc hoá học

có amin bậc 4, nên không thấm vào thần kinh trung ương

 ống 0,5 mg, tiêm dưới da 0,5 -adrenergic : Metaraminol, 2mg /ngày

 Viên 15mg Uống 1 -adrenergic : Metaraminol, 2 viên / ngày (thuốc khó hấp thu qua đường tiêu hoá, dễ bị dịch vị phá huỷ)

 + Galantamin (nivalin) Cấu trúc hoá học có amin bậc

3, nên dễ thấm vào thần kinh trung ương

 ống 5 mg, tiêm dưới da 1 -adrenergic : Metaraminol, 2 ống /ngày

2.3.2 Nhóm phong toả cholinnesterase

giác mạc, chảy nước mắt mũi, nôn, đau bụng, ỉa lỏng, tim đập chậm,

hạ huyết áp,

biệt liệt cơ hô hấp.

mất phản xạ, nhịp thở Cheyne-Stoke, hôn mê.

 - Điều trị nhiễm độc:

 Thuốc huỷ hệ M-cholin: Atropin sulfat tiêm liều cao (dùng cho đến khi có triệu chứng nhiễm độc atropin)

 Thuốc hoạt hoá cholinesterase; plralidoxim (2-PAM)

 Các biện pháp điều trị hỗ trợ: chống sốc, thở oxy, chống co giật,

 - Các chế phẩm:

 Chỉ có di-isopropyl-fluor-phosphat (DEP) được dùng trong y học, nhỏ mắt điều trị bệnh tăng nhãn áp

 Các hợp chất phospho hữu cơ dùng làm thuốc trừ sâu

(parathion, ), chất độc chiến tranh: (sarin, tabun, soma, )

3 Thuốc tác dụng trên hệ adrenergic

giao cảm, hậu hạch giao cảm.

 - Loại : 1, 2 - Loại : 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2

 - Loại : 1, 2 - Loại : 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2  adrenergic: 1, 2

Receptor của adrenergic

Sự kết hợp của Adrenalin và receptor

Sự kết hợp của Adrenalin và receptors

 Catecholamines- Epinephrine (adrenalin) Norepinephrine (noradrenalin)

3.1 Thuốc cường hệ adrenergic

 3.1.1 Thuốc cường receptor và 3.1.1 Thuốc cường receptor và  và   và   

 + Tác dụng : tác dụng trên cả receptor và + Tác dụng : tác dụng trên cả receptor và  và   và   

 Adrenalin làm cho tim đập nhanh, mạnh (receptor ) Adrenalin làm cho tim đập nhanh, mạnh (receptor ). 

ĐM cảnh, gây phản xạ giảm áp qua dây thần kinh Cyon va

Hering làm cường TT dây X, làm tim đập chậm

 Co mạch 1 số vùng: mạch da, mạch tạng (receptor ) Co mạch 1 số vùng: mạch da, mạch tạng (receptor ) và   và 

 Giãn mach một số vùng mạch cơ vân, mạch phổi ( ) Giãn mach một số vùng mạch cơ vân, mạch phổi ( )  

trung bình không tăng.

thì tim đập nhanh mạnh và huyết áp tăng.

 - Trên chuyển hoá : tăng huỷ glycogen gan để tạo glucose dẫn tới tăng glucose máu, tăng chuyển hoá cơ bản

 + Chỉ định :

 -adrenergic : Metaraminol, Ngừng tim đột ngột

 Tiêm vào tâm thất trái 0,5-adrenergic : Metaraminol, 0,7 ml dung dịch adrenalin 0,1%, (có thể pha loãng trong 5 ml -adrenergic : Metaraminol, 10 ml dung dịch

NM sinh lý), kết hợp bóp tim.

 -adrenergic : Metaraminol, Đắp trực tiếp vào vết thương bên ngoài để cầm máu

 -adrenergic : Metaraminol, Trộn với thuốc tê (nồng độ 1/200.000), làm tăng thời gian gây tê, tăng hiệu lực của thuốc tê khi, (co mạch tại chỗ, giảm hấp thu thuốc tê)

 + Chế phẩm :

 Adrenalin chlohydrat , ống 1ml = 1mg.

 -adrenergic : Metaraminol, Kích thích receptor , nên co mạch tăng huyết áp (cả -adrenergic : Metaraminol, Kích thích receptor , nên co mạch tăng huyết áp (cả  : 1, 2  : 1, 2 tối đa và tối thiểu), huyết áp trung bình tăng

 -adrenergic : Metaraminol, ít tác dụng trên receptor , nên ít ảnh hưởng đến nhịp -adrenergic : Metaraminol, ít tác dụng trên receptor , nên ít ảnh hưởng đến nhịp  : 1, 2  : 1, 2 tim vì vậy không gây phản xạ cường phế vị.

 -adrenergic : Metaraminol, Tác dụng bền lâu hơn adrenalin, không có giai đoạn giảm huyết áp.

 - Tác dụng giãn phế quản yếu.

 - Tác dụng trên dinh dưỡng và chuyển hoá đều kém

 3.1.1.3 Ephedrin đ bảng B) thuốc cường giao cảm gián tiếp :

 + Nguồn gốc :

 -adrenergic : Metaraminol, Là alcaloid từ cấy ma hoàng ( Ephedra equisetina )

 -adrenergic : Metaraminol, Nguồn gốc tổng hợp.

 + Tác dụng :

 -adrenergic : Metaraminol, Tác dụng kích thích trên và nhưng yếu, tác dụng -adrenergic : Metaraminol, Tác dụng kích thích trên và nhưng yếu, tác dụng  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2  : 1, 2 gián tiếp giải phóng catecholamin ra khỏi nơi dự trữ, một phần có tác dụng trực tiếp lên các receptor

 -adrenergic : Metaraminol, Trên tim mạch: Tác dụng chận nhưng kéo dài, làm tăng huyết áp từ từ và kéo dài Dùng điều trị hạ huyết áp.

 - Tác dụng ức chế MAO (mono-amin-oxydase) làm bền vững catecholamin ở hậu hạch giao cảm.

bắp thịt hoặc tĩnh mạch 10 - 20 mg/24 h.

 3.1.1.4 Dopamin:

 + Nguồn gốc:

 -adrenergic : Metaraminol, Là chất tiền thân của noradrenalin

 -adrenergic : Metaraminol, Là chất TGHH của hệ Dopaminergic

 -adrenergic : Metaraminol, Có ít ở ngọn giao cảm

 -adrenergic : Metaraminol, Có nhiều ở nhân xám trung ương.

 + Tác dụng : tuỳ thuộc vào liều

 -adrenergic : Metaraminol, Liều thấp làm giãn mạch ( mạch thận, mạch tạng, mạch vành )

 -adrenergic : Metaraminol, Liều trung bình làm tăng hoạt động tim (tác dụng trên receptor 1)  : 1, 2

 + Chỉ định :

 -adrenergic : Metaraminol, Sốc do suy tim

theo, vô niệu, thiểu niệu

truyền tĩnh mạch, tăng giảm số giọt theo ý muốn

 3.1.2 Thuốc cường receptor  : 1, 2

bóp tim.

giảm huyết áp đột ngột, chấn thương, sốc

hợp với glucose.