Giáo trình: Hướng dẫn bảo quản giống cây trồng tại gia đình - Nguyễn Thanh Tâm (dịch)

Năm thứ 1: Gieo hạt giống đã phục tráng + chọn cây có đặc tính tốt; Năm thứ 2: Hạt mỗi cây gieo thành từng dòng. Lấy hạt các dòng tốt nhất hợp lại đem gieo thành giống siêu nguyên chủng; Năm thứ 3: Giống siêu nguyên chủng gieo thành giống nguyên chủng; Năm thứ 4: Giống nguyên chủng nhân thành giống sản xuất đại trà.

HUONG DAN BAO QUAN Giống cay tréng

tai gia dinh

ROSEMARY MORROW

HUONG DAN BAO QUAN

tai gia dinh

Minh hoa: Susan Girard

Người dịch: Nguyễn Thanh Tam

Xuất ban lan dau nam 2002

Rosemary Morrow va Sugan Girard 2002

Mountain Wildfire Press,

Lot 23, Explorer's Road, Katoomba, 2780 Australia

Sách bẫn quyển Khong mot phan nào của cuốn sách này duoc sao

chép mà không được ø chấp thuận của Nhà xuất bân và bản quyển øð

được trao miễn phí cho những mục đích su dung phi loi nhuận

Chúng tôi hy vọng răng

e Ban hiéu dugc tam quan trọng của việc bảo quân giống cÂy trồng cho

bản thân bạn, con cái bạn, xã hội của bạn

© Ban bao quan giéng cay trong va chìa sẻ việc dé với những người khác

Lời câm ơn

Naạn nữ Việt Nam cô câu "Một cây làm chẳng nên non", diéu dd da được chứng tô không biết bao nhiêu lẦn trona đời chúng ta và lại thêm tần này nữa khí cho ra đời cuốn sách này Nhờ sự hợp tác, hỗ trợ tuyệt vời

của Sue, công sức dịch thuật của Phương và những ý tưởng của Kosal Neary, người ảã học hỗi từ Juda và Michel Fanton, chuyên gia cla nhóm Những nạườ bÃo quấn hạt giống Maraot Turnar và Tom ®izer ảã đọc bân

thÃo va dua ra những qợi ý bổ ich Jude Fanton va Nancy Bubel 4% cho phép sử dụng những bằng biểu của họ trona cuốn sách này Liz Connor 4ã biên tập lần cuối để có ược một cuốn sách hoàn chỉnh Cô thể mua sách

tu tac gia theo dia chi néu trén

4

Ndi dung

Loi gidi thiéu

Cơ sổ của việc bÃo quân giống cây trồng

Quá trình thụ phấn và tạo hạt

Giữ giống thuần chủng

Chọn cây để lấy giống

nw

Chon phan cay dé lay giống

Thu hoach hat gidng

Làm sạch, kiểm tra và phơi khô hạt gidng

Vao 96 cAc loai hat giéng da thu hoach

CAt gitt va bao quan hat giống

Các phép thử kiểm tra độ nảy mầm

Điều aì xảy ra ở ngan hang hat giống

Phân phối hạt giống để thủ trên đổng ruộng

Các bằng biểu

I Giữ giống dễ dàng

I Ct aiữ giống và đánh số để cân

Minh hoa

56 trang

1 TẦm quan trọng của viéc bao quan gidng cAy trồng tại gia đình &

7 Chụ trình phát triển của hạt giống 20

8 Cac budc bao quan hạt giống 22

13 Bang kiém tra viéc bdo quan hạt giống 52

15 CAc budc cha su nay mam 28

17 Vào sổ tên những người xử tý giống 4ô

Loi gidi thiéu

Viéc bao quan va tao ngan hang hat giống là một Aiều mới lạ đốt với

rẤt nhiều naười Ö rất nhiều nước trên thế giới, mọi naười vẫn làm nông nghiệp, canh tác bao nhiều năm nhưng vẫn thiếu kỹ thuật, kỹ năng và kiến thúc bảo quan hat giống Họ thường äánh mất ải những loại aiống qui truyền thống lâu đời

Trona tương lai, hạt giống sẽ dược bÃo quân và những aiỗng tốt sẽ dược gin gict thong qua viéc thu thap tai dia phuong, bao quan va tao ngan hang aiống do những người Äã được đào tạo kỹ thuật tiến hành Họ sẽ dùng số

để lưu giữ thông tin về việc bÃo quản giống và các thiết bị bÃo quan khdc Bao quan giống là một việc dễ học, dễ làm mà không đòi hỗi nhiều máy móc thiết bị Cuốn 2ách này sð hướng dẫn bạn cách làm việc đó

Cuốn sách này hình thành từ một đợt thí điểm hướng dẫn bảo quan aiống được tổ chức tại Việt Nam năm 2001 6 hai huyện thuộc tỈnh Thanh Hoá cùng với các chuyên ạia canh nông Những chỉnh sủa đã được tiến hành dụa trên những kình nahiệm tích lũy từ các khoá học ảô và tù cÁc đợi ý của học viên Hiện ạiờ cuốn sách này ää được dịch ra tiếng Việt và

1 TAM QUAN TRONG CUA viEC BAO QUAN

GIONG CAY TRONG TAI GIA BINH

Cơ số của việc bẢo quân aiống cây trồng

Giống cây trên thể giới bị mất do:

e _ Thiên tai - hỗa hoạn, lũ lụt, động áãt, sôna thầu, hạn hán, vv

© Cac phương pháp canh tác mới

e _ Những khuyến khích của nhà nước và các công ty dé nông dân chuyển sana sử dụna các giống mới

Bảo quản giống cây trồng có nghĩa là tìm chọn giống cây của riêng ban:

© péhat giống mọc tốt

e _ Tránh không để hạt giống mọc xấu

e_ Để tiết kiệm tiển mua giống

e _ Để có giống theo ý muốn

e - Để ajiữ gìn các loại giống qui truyền thống

e Dé ai ảược những loại aiống tốt trona những điều kiện khác nhau như hạn hán, lũ lụt, bệnh tật, v.v

° Để chon nhiing loai giéng thich hợp với nhu cAu dia phuong nhu nang suất cao, thưa lá, vv

e_ Để có được những loại giống chất lượng cực kỳ tốt

e Để nhà mình sẵn có giống cho vụ mùa tới

Tại các vùng quê, mọi người thường trồng rau quanh năm và trồng

nhiều loại rau Nhưng dis sao, thì cũng có người bảo quản được giống, có naười thì không thể làm được và phải di mua giống mà thường là mua

phải những loại giống pha tạp trên thị trường

Những người bảo quẫn được giống thì không mua giống trên thị trường,

họ tiết kiệm được tiên và có thể trồng rau 4uanh năm, rồi thụ hoạch gidng vA bao quan tot để chờ vụ tới Gidng duge bão quân cô thể dược

cất ai tại nhà, trao đổi với bạn bè hoặc qửi tới ngAn hàng hạt giống

Các vấn đề liên 4uan đến việc mua giống nạaoại nhập

Này nay, phần lớn giống cây trên thế giới đều do các công ty dầu lửa rẤt lớn nhu Shell hoặc các công ty dược phẩm như Monsanto`s Pharmacia ho&c cac céng ty khac nhu Aventis and Syngenta lam chu

° Giống thương phẩm Một vài giống, được goi la aiống lai sẽ

không phát triển tốt trù phi naười nông dân mua déng bd Giống + Phân hóa học + Thuốc trừ sâu tù công ty giống Nếu họ

không mua đủ những thứ kể trén thì cây trồng sẽ không lên tốt

và người nôna dân sẽ bị mất mùa Và nếu giống bị hỗng do hạn hán, aiỗ xoáy hoặc lụt lội thì người nông dần sẽ lâm vào cảnh túng bấn nợ nần vì họ phi vay von dé mua gidng va cdc vat tu

có liên quan từ công ty giống

3 GIAHAT GIONG CUA CAC CONG TY

Huy diét gen Cac cong ty gidng qudc t& mudn ngudi ndng dan năm nào cling mua các hạt giống tới từ công ty của họ

Bởi vậy họ biến đổi qen của giống cây Äễ cây này mọc lên sẽ

khong thé cho hat gidng được Những cÂy này mọc lên øð cho

ra hạt diếc vào thế hệ tiếp theo Vì vậy, thế hệ cây tiếp theo 2ẽ khôna thể mọc ảược

Giéng không phù hợp, Các công ty bán hạt giỗng của các

loại cây được trồng ở rẤt xa nơi người nông dân sinh sống Bởi

vậy hạt giống của cây mọc ở vùng đất khô sẽ được ảem trồng

ở vùng đất ướt và thế là sẽ không thể cho mot vu thu hoạch

nw

tot

Chất lugng giống Giống bị thoái hoá khi hạt quá cũ, bị bệnh

nên có tỷ lệ nây mầm thấp hoặc không còn là giống nạuyên bẫn

Số lượya giống Các công ty giống muốn cô một số lượng

giống nhẤt dinh chỉ cho sẵn lượng cao nhưng đã mất hết các đặc tính tốt như khả năng chỗng bệnh, khã năng chịu hạn hán,

lữ lụt, hương thơm và dinh duỡng tot

Qua trinh thu phấn và tạo hạt

A, Sự thụ phấn xây ra như thế nào:

Hạt phấn duac aió, nước, côn trùng, chim chốc và con naười äưa di Hóa chất và các yếu tố khác có thể ngăn chặn quá trình thụ phấn Các kiểu thụ phấn:

e 7 thụ phấn xây ra khi phan duc và phan cai d gan nhau va nam trén cing mot bong hoa va khéng di&c, vi du rau diếp, cà chua Hat phan duoc dua tt phan duc sang phan cái nhờ gió, nước và các hoạt động Với các cay ho dau va dau Ha Lan thi qua trinh

thụ phấn xây ra truớc khi hoa nổ

Thụ phấn cháo xảy ra khi phan duc va phan cái nằm trên các

bông hoa khác nhau trên cùna một cây như, ví dụ cây dua chuột, cây nạô, cây dưa hấu, cây cà, cây bầu, cây bí; hoặc nằm trên các bông hoa khác nhau trên các cây khác nhau, ví ảu cây du du, cay

cà rốt, cây cần tây, cây mùi tây Phấn hoa được gió, ona, ruổi và các côn tring khac dua di

Thu phan bang tay|a khi người giúp hoa thụ phấn Ví dụ với cÂy

nạô, một túi giấy được chụp lên cờ nạô (phần hoa 4ục) trong vòng hơn một gid ddng hd sau dé được \Ấy ra và đặt lên phần hoa cái và để trong hai đến ba nạày, rồi dược lẤy ải Các hạt phấn hoa trong tui aiẤy đã thụ phấn cho phan hoa cdi

16 5 GIỮ GIỐNG THUẦN CHỦNG

Giữ aiống thuần chủng

Khi bạn cô vài loại cây bố mẹ rất tốt thì bạn muốn chắc chắn aiũ dugc

giống đó thuần chủng Có nạHĩa là bạn muốn hạt qiống phát triển tốt và

có những đặc tính y hệt (những đặc tính mà bạn ảã chọn) như thế hệ cây

bố mẹ Có vài loài cÂy tự thụ phấn và vì vậy chúng là "thuần ching"

Một số cây bị lẫn phấn hoa cây nọ thụ phấn cho hoa cây kia tạo ra hạt giống là sự pha trộn của hai loại và vì vậy không thuần chủng Để

ám bảo mình sẽ có hạt giống thuần chủng sau khi thụ phấn bạn có thể

làm như øau:

1 Trổng các rau auà vào những #hởï Aiển thác nhau dể phấn hoa không bị pha trộn Ví dụ: bạn có thể trồng cÁc họ khác nhau vào những thời điểm khác nhau như giống nạô hoặc dưa chuột muộn

2 Trồng các loại rau quà thuộc cùng một họ nhưng trồng chúng #ách

biệt AỂ chúng không thể thụ phấn chéo và đồng thời dùng kỹ thuật

canh tác lông ghép hoac 64 dung huéng gid dé naan khong cho phấn hoa bi dua dén các cây khác bởi côn trùng hoặc qiô như dua chuột, cà

SAI QUA, SAI HAT

HOP BAT CUA MINH

CHO HAT MUON NHAT

Chọn cây để lấy giống

Nói chung, chon cây để

Gin giữ và lưu truyền giống qui từ đời này sana đời khác

Các giống cây ảịa phương có thể phát triển lâu dài như người dân dia phương mon muốn

Có được những aiống hiếm không luu hành trên thị trường

Giữ những aiốna mới tốt

Lựa chọn những đặc điểm đặc biệt -

Bạn cô thể lựa chọn rất nhiều đặc điểm về chất lượng của cây trồng và

Sai qua hodc sai hạt - năng suất cao

Ka quả sớm (AiỂm đặc biệt) hoặc cho lá và củ muộn

Mọc tốt ở những loại Aất đặc biệt như đất sát, đất cát, Aất chua

Cô vị nạon, hương thơm

Sống dược qua mot tran lụt

Chịu được thời tiết nóng nực hoặc rết mướt

Cho qua hoặc hat to

Bổ Aưỡng

Thường thì bạn chỉ chọn được không nhiêu hơn ba đặc diém trong

những đặc điểm được nêu ở trên Khi bạn dã lựa chọn cây tốt nhất theo

20 7 CHU TRINH PHAT TRIEN CUA HAT GIONG

Chon phan cay Äể \Ấy giống

Ba phan trén cay

Cho đến lúc này chúng ta vẫn ảana nói về bảo quan giống cÂy, nhưng khi

nói dến chữ "aiống" là muốn nói đến phần nào áó trên cây ta sẽ dùng để

trông lên những cây mới với những đặc tính tết đẹp y như cây giống Có nhiều phần trên cây có thé dem trồng:

© Chon doan th4n/cubng tét, vi du rau mudng

® Chọn gua hodc củ tốt, ví dụ quả xoài, củ aừng

© Chon Aat tét, vi du cdc loai dau, cai bap

Một cây có kích thước tốt cũng cô thé duoc dem tach ra dé trồng nên

những cây mới, ví dụ cây hing chanh

1 Doan thAn/cubng tot

e - Là một doạn thân thẳng và khỏe

e _ Không bệnh tật, không bị 2Âu bọ ăn, không cô trúng sâu trân d6

e - Cóít nhất một chổi trên thân

e _ Hạt không bị sâu ăn và không có trúng sâu

e Với những hạt nhỏ trong vỗ quả, hãy thụ hoạch nhánh cÂy hoặc

cả cÂy mà trên ảô có những quả tốt

Nếu bạn không biết rỡ phải lẤy giống những loại cây trái, rau qua nào thì

hãy bắt dầu tù những loại ảơn gidn Hay xem Bang 1 - Giữ giống aé dang

THU HAT KHI DA GIA

Bảng I - Giữ giống aễ dàng!"

VI người trới bắt abu

Pang xé/Vidlet

Ảnh túc Đậu tây

Hành hoa

Hing tây

Bí

Đậu tầm Thì là tây Hing chanh*

Với những nguời tương 4ốÍ giàu kinh nghiện

Củ cai Äường Cải bắp

Cần tây Diếp xoăn

Những cÂy mọc từ rễ, thân hoặc cả quả hoặc một phẩn quả chú không phẢi từ hạt Những

24

Thu hoach hat giéng

Joo,

12 a

Khi nào thì thu hoạch và phải thu hoạch những hạt ạÌ

Hãy thu hoạch b££ giống trước 10.OO giờ sáng và sau khi suong 4ã bay khỗi quả và thân Hãy thu hoạch từ những phần của cây

được tránh nắna và khée mạnh, không bệnh tật, không bị sâu bọ phá

hoại, không dinh tring sau

Hay thu hoach tat cA gud va rau khí chúng 4ã phát triển ÁÂy

4/ Đối với ớt, hãy thu hoạch giống khi lớp thịt bên ngoai da mầm

Đối với rau thom, khi thay hat đã già thì nhổ cẢ cây lên rổi treo ngược câ cây lên chỗ khô và râm mát Nhớ phủ bằng túi gidy dé hạt không bị vương vãi mất và giữ cho thân cây khô

Thu hoach hat cén trong vé cla dau va cai bap khi lớp vỏ quả bên naoài đã khá khô và hạt mẩy

Với những loại z2 đủ, khi auả trên cây ảã chín kỹ và hạt dã già thì mới thu hoạch củ và thân- cũng như đối với rau thơm

Xử lý hạt và khống chế bệnh tật

Lom den, ch4n den va théi den

1 D6i voi nhitng hat khd tuong Abi to nhu hat dé va hat bi dé, hay dat

chúng vào nước nóng ở 50°C trona 25 phút rồi làm khô chúng nhu da

nêu trên

Đất với những hạt ướt như hạt cà chua, dua chuột, dưa hồna thì để chúng lên men bằng cách để chúng trona một chậu dung chút nước ở nhiệt độ phòng (nhiệt độ thường) trona hai nạày rồi rửa nhẹ nhàng và

kỹ cho đến khi bột quả ải hết rồi để hạt lên giẤy không đính và phơi

26

Làm sạch, kiểm tra và phơi khô hạt giống

® Hạt phải rẤt khô trước khi đem cất vào kho nấu không chúng øẽ bị

hồng do mốc, sâu bọ ăn hoặc bị bệnh do vì rứt hoặc ví khuẩn Vì vậy việc làm khô hạt là rất quan trong nhưng không được làm cho hat qua

khô nấu không hạt aẽ chết

Các phương thức làm sạch, kiểm tra và làm khô hạt

1 Hạt trong về khê ví dụ rau thơm, cải củ, rau digp, cdi bắp, cải bắp Tàu, cà rốt,

e NhổcẢ cây như thu hoạch hạt giéng o4 cay

e 7⁄22cÂy lên trong bóng râm trona một hoặc hai tuần trona mùa khô, ba đến bốn tuÂn trong mùa mua cho đến khi hạt và thân

tương đối khô

se _ LẤy hạt va lam gach

ø _ Phơi khô dưới ánh mặt trời tù 7.0O đến 9.OO giờ sáng rồi đem cất vào phơi trona bóng râm

e - Naày nào cững làm thế cho đến khi hạt khô

2 _ Vế những quả ít nước (khô) và rau quả, ví du nhu mudp dang,

mướp, bi dd, dau, ot, ca, vv

e Lấy hạt r2 khổi quả và làm sạch hạt - với một số loại cẦn chà xat, ré, sang oy, mướp và ảậu không cần phải lầm sạch

e _ Cho hạ£ vào một cốc ảẩy nước cho hạt lắng xuống

e _ Cơn những hạt nặng lắng ở ảáy cốc và lâm khô như bước !