Vận dụng phương pháp dạy học môn lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh (qua thực nghiệm chương trình lớp 10)

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề: “Vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh Qua thực nghiệm chương trình lớp 10

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LÊ THỊ THU

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

(QUA THỰC NGHIỆM CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2021

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LÊ THỊ THU

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

(QUA THỰC NGHIỆM CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10)

CHUYÊN NGÀNH: LL VÀ PPDH BỘ MÔN LỊCH SỬ

MÃ SỐ: 9.14.01.11

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

1 PSG.TS Nguyễn Thị Thế Bình

2 TS Nguyễn Thị Bích

HÀ NỘI - 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trình bày trong Luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác

Hà Nội, tháng 3 năm 2021

Tác giả Luận án

Lê Thị Thu

LỜI CẢM ƠN

Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành nhất đến PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình và TS Nguyễn Thị Bích đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi thực hiện Luận án này

Xin chân thành cảm ơn BGH Trường ĐHSP Hà Nội, các thầy giáo, cô giáo của các cơ sở giáo dục và đào tạo: Khoa Lịch sử (Trường ĐHSP Hà Nội), Trường THPT Nguyễn Khuyến (Nam Định), THPT Trần Phú (Hải Dương), THPT Nguyễn Bình (Quảng Ninh), THCS & THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội) đã tạo điều kiện thuận lợi

để tôi nghiên cứu và hoàn thành Luận án

Xin gửi lời tri ân tới gia đình, bạn bè và những người thân yêu đã luôn động viên, đồng hành và giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu

Xin cảm ơn những ý kiến đóng góp cho bản luận án của Qúy thầy cô, đồng nghiệp và bạn bè

Hà Nội, tháng 3 năm 2021

Tác giả Luận án

Lê Thị Thu

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết đầy đủ

NLNT & TDLS Năng lực nhận thức và tư duy lịch sử

NLVDKT, KNĐH Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Biểu hiện các năng lực chung trong dạy học lịch sử 57

Bảng 2.2 Tiêu chí đánh giá các mức độ phát triển năng lực môn Lịch sử 59

Bảng 2.3 Thống kê số lượng giáo viên và học sinh tham gia khảo sát 61

Bảng 2.4 Kết quả điều tra các biện pháp hướng dẫn học sinh học tập theo hướng phát triển năng lực 64

Bảng 3.1 So sánh cuộc cách mạng tư sản Anh và cuộc Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mĩ 112

Bảng 4.1 Danh sách giáo viên dạy TNSP toàn phần 120

Bảng 4.2 Danh sách các nội dung TNSP toàn phần 120

Bảng 4.3 Tổng hợp kết quả thực nghiệm phương pháp sử dụng nguồn sử liệu trực quan 122

Bảng 4.4 Tổng hợp kết quả thực nghiệm phương pháp trình bày miệng 123

Bảng 4.5 Tổng hợp kết quả thực nghiệm phương pháp tranh luận 125

Bảng 4.6 Tổng hợp kết quả thực nghiệm phương pháp dạy học dự án 125

Bảng 4.7 Tổng hợp kết quả thực nghiệm phương pháp trải nghiệm 126

Bảng 4.8 Mẫu nghiên cứu trong bài thực nghiệm 1 và 2 140

Bảng 4.9 Thống kê điểm số kết quả TN sư phạm toàn phần của 4 trường THPT (Bài 11: Tây Âu hậu kì trung đại) 140

Bảng 4.10 Thống kê điểm số kết quả TN sư phạm toàn phần và các tham số thông qua xử lí số liệu thống kê của 4 trường THPT (Chủ đề: Hành trình qua miền văn hóa) 141

Bảng 4.11 Các tham số thống kê mô tả điểm bài kiểm tra các nhóm bài thực nghiệm 1 và 2 141

Bảng 4.12 Kết quả kiểm định khác biệt về điểm trung bình nhóm ĐC, nhóm bài TN 1 và 2 143

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Biểu đồ về thực trạng sử dụng phương pháp dạy học lịch sử 63

Hình 3.1 Đấu tranh trong phong trào Xô Viết Nghệ- Tĩnh (tranh sơn dầu) 84

Hình 3.2 Sơ đồ Kĩ thuật khăn trải bàn 94

Hình 3.3 Sơ đồ Cách mạng tư sản Pháp 113

Hình 3.4 Biểu đồ sản lượng thép của Anh, Pháp, Đức ( 1800 và 1900) 115

Hình 3.5 Lược đồ 13 thuộc địa Anhở Bắc Mĩ 115

Hình 4.1 Biểu đồ so sánh điểm số giữa lớp TN và ĐC 124

Hình 4.2 Phân bố điểm kiểm tra của HS ở các nhóm bài thực nghiệm 1 142

Hình 4.3 Phân bố điểm kiểm tra của HS ở các nhóm bài thực nghiệm 2 142

Hình 4.4 Điểm trung bình giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng 144

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii

DANH MỤC BẢNG iv

DANH MỤC HÌNH v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 6

1.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học và phương pháp dạy học lịch sử 6

1.1.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học 6

1.1.2 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học lịch sử 16

1.2 Những nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực học sinh 26

1.2.1 Những nghiên cứu về năng lực 26

1.2.2 Những nghiên cứu về phát triển năng lực học sinh 28

1.3 Nhận xét chung về các công trình đã công bố, những vấn đề luận án kế thừa và tiếp tục giải quyết 33

1.3.1 Nhận xét chung 33

1.3.2 Những vấn đề luận án kế thừa 33

1.3.3 Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu 34

Tiểu kết chương 1 35

Chương 2 VẤN ĐỀ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH: LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 36

2.1 Cơ sở lí luận 36

2.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp dạy học lịch sử 36

2.1.2 Quan niệm về năng lực và phát triển năng lực học sinh trong môn Lịch sử 38

2.1.2.1 Quan niệm về năng lực 38

2.1.2.2 Phát triển năng lực học sinh phổ thông trong môn Lịch sử 39

2.1.3 Quan niệm về vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh 41

2.1.4 Cơ sở của việc vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát

triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 43

2.1.5 Phân loại phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh 48

2.1.6 Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh 53

2.1.6.1 Vai trò 53

2.1.6.2 Ý nghĩa 54

2.1.7 Các năng lực cần phát triển cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông 57

2.1.7.1.Các năng lực chung cần hình thành và phát triển trong quá trình DHLS 57

2.1.7.2 Các năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử cần phát triển cho học sinh 58

2.2 Cơ sở thực tiễn 60

2.2.1 Thực trạng chung việc dạy và học lịch sử ở trường trung học phổ thông hiện nay 60

2.2.1.1 Thuận lợi 60

2.2.1.2 Khó khăn 60

2.2.2 Thực trạng vận dụng phương pháp trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh trong trường trung học phổ thông 60

2.2.2.1 Mục đích, đối tượng, phương pháp điều tra 60

2.2.2.2 Kết quả điều tra, khảo sát 62

2.2.3 Những vấn đề cần giải quyết và giải pháp khắc phục 67

Tiểu kết chương 2 68

Chương 3 SỬ DỤNG PHỐI HỢP CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 69

3.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình lịch sử bậc trung học phổ thông 69

3.1.1 Vị trí 69

3.1.2 Mục tiêu 69

3.1.3 Nội dung cơ bản của chương trình lịch sử trung học phổ thông 71

3.2 Những yêu cầu cơ bản khi vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 72

3.2.1 Vận dụng phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng nội dung của bộ

môn 72

3.2.2 Phương pháp dạy học phải kích thích được nhu cầu hứng thú học tập của học sinh 73

3.2.3 Kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học, trong đó có một phương pháp chủ đạo 74

3.2.4 Phương pháp dạy học phải phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong nhận thức 75

3.2.5 Tận dụng được ưu thế của công nghệ thông tin, kĩ thuật dạy học hiện đại trong dạy học 76

3.2.6 Giáo viên phải giỏi về kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và hiểu rõ học sinh 77

3.3 Các phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 78

3.3.1 Nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử 78

3.3.1.1 Phương pháp sử dụng sử liệu viết 78

3.3.1.2 Phương pháp sử dụng nguồn sử liệu trực quan 82

3.3.1.3 Phương pháp trình bày miệng 85

3.3.2 Nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử 90

3.3.2.1 Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề 90

3.3.2.2 Tổ chức HS học tập theo nhóm kết hợp với kĩ thuật dạy học tích cực 93

3.3.2.3 Phương pháp tranh luận 97

3.3.2.4 Phương pháp đóng vai 101

3.3.3 Nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức và kĩ năng đã học 104

3.3.3.1 Phương pháp dạy học theo dự án 104

3.3.3.2 Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử 108

3.3.3.3 Hướng dẫn học sinh thực hành bộ môn Lịch sử 111

3.3.3.4 Hướng dẫn học sinh kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai 115

Tiểu kết chương 3 118

Chương 4 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 119

4.1 Mục đích, đối tượng, địa bàn và giáo viên thực nghiệm sư phạm 119

4.1.1 Mục đích thực nghiệm 119

4.1.2 Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm 119

4.1.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 120

4.2 Thực nghiệm sư phạm từng phần 121

4.2.1 Về nhóm phương pháp day học nhằm phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử 122

4.2.2 Về nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử 123

4.2.3 Về nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức và kĩ năng đã học 125

4.3 Thực nghiệm sư phạm toàn phần 127

4.3.1 Kế hoạch dạy học thực nghiệm toàn phần 127

4.3.1.1 Kế hoạch dạy học thực nghiệm toàn phần Bài 11: “Tây Âu hậu kì trung đại” 127

4.3.1.2 Kế hoạch dạy học thực nghiệm toàn phần chủ đề “Hành trình qua miền văn hóa” 131

4.3.2 Tiến trình thực nghiệm 132

4.3.2.1 Tiến trình thực nghiệm Bài 11: Tây Âu hậu kì trung đại ( tiết 1) 132

4.3.2.2 Tiến trình thực nghiệm chủ đề “Hành trình qua miền văn hóa” 136

4.3.3 Tổng hợp và đánh giá kết quả thực nghiệm toàn phần 139

4.3.3.1 Tổng hợp kết quả thực nghiệm 139

4.3.3.2 Tổng hợp đánh giá ý kiến của giáo viên và học sinh 144

Tiểu kết chương 4 147

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 148

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 2 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy theo hướng phát triển năng lực toàn diện cho người học là vấn đề chiến lược, cấp thiết trong sự nghiệp giáo dục, đào tạo hiện nay, trong đó có giáo dục phổ thông Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ương Khóa XI “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” chỉ

rõ:“Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển

toàn diện năng lực và phẩm chất người học” [42]

Mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học

được cụ thể hóa trong Khoản 1, Điều 29, Luật Giáo dục năm 2019: Giáo dục phổ

thông nhằm phát triển toàn diện cho người học về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ,

kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo;hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho người học tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc [104;9] Đây là quan điểm mới, thể

hiện tư duy chiến lược của Đảng trong việc đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục nước nhà trước xu thế toàn cầu hóa và cách mạng khoa học công nghệ 4.0

Trước những yêu cầu của thực tiễn đặt ra, cần thiết phải có những sự thay đổi

về quan điểm, cách thức thực hiện các nội dung giáo dục ở trường phổ thông Trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018, xác định mục tiêu giáo dục phổ

thông cấp THPT là “giúp HS tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết

đối với người lao động, ý thức và nhân cách công dân, khả năng tự học và ý thức học tập suốt đời …”[21;6] Như vậy, mục tiêu giáo dục đào tạo nói chung và mục tiêu giáo

dục phổ thông nói riêng đều nhấn mạnh việc chuyển từ định hướng“tiếp cận nội

dung” sang “phát triển năng lực và phẩm chất người học” Theo đó, cần đổi mới

đồng bộ tất cả các khâu của quá trình giáo dục, từ đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa đến đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học và cách thức kiểm tra, đánh giá Trong đó, việc sử dụng các PPDH theo định hướng phát triển năng lực được coi là khâu then chốt của quá trình đổi mới Bản chất của quá trình đổi mới PPDH là chuyển

quá trình dạy học theo lối “truyền thụ” kiến thức một chiều của GV sang quá trình GV

tổ chức, hướng dẫn người học “tìm kiếm, khám phá, chiếm lĩnh và làm chủ” tri thức,

rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, qua đó hình thành năng lực Vấn đề đặt ra là GV phải vận

dụng các PPDH như thế nào để phát huy được tính tích cực, chủ động, độc lập và sáng tạo của HS trong quá trình nhận thức

Nhiệm vụ của môn Lịch sử ở trường phổ thông là trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức cơ bản, toàn diện về lịch sử phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và của dân tộc từ xưa đến nay Qua đó rèn luyện kĩ năng nhận thức, tư duy, thực hành bộ môn và liên hệ, đánh giá thực tiễn cuộc sống cho học sinh Đồng thời, môn Lịch sử cũng góp phần quan trọng vào việc giáo dục đạo đức, tư tưởng, tình cảm và truyền thống quý báu của dân tộc cho các em Từ đó góp phần quan trọng vào việc hình thành, phát triển năng lực chung và năng lực đặc thù của bộ môn, cũng như bồi đắp những phẩm chất tốt đẹp cho HS

Nhiều GV đã nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới PPDH nên đã biết vận dụng linh hoạt các PPDH kết hợp với nhau Thực tiễn dạy học bộ môn Lịch sử

ở trường THPT hiện nay có nhiều điểm tích cực và đạt được những thành tựu đáng kể Các hình thức tổ chức dạy học và phương pháp, kĩ thuật dạy học phù hợp, đa dạng, tạo nên nhiều giờ học đạt chất lượng tốt, tạo được niềm vui và hứng thú học tập bộ môn cho HS Tuy nhiên, quá trình đổi mới phương pháp dạy học bộ môn diễn ra vẫn còn thiếu đồng bộ và hệ thống Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu, hoàn thiện hệ thống phương pháp dạy học môn lịch sử ở bậc học phổ thông là rất cấp thiết

Dưới góc độ lí luận, phát triển năng lực người học trong dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông là vấn đề còn mới, Mặc dù vấn đề này đã bước đầu được nghiên cứu

ở những khía cạnh khác nhau như năng lực thực hành, năng lực tự học bộ môn tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện, chuyên biệt về việc vận dụng các phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực HS trong quá trình DHLS ở trường THPT Vì vậy, đây là hướng nghiên cứu mới và có ý nghĩa lí luận, thực tiễn cao

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề: “Vận dụng

phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh (Qua thực nghiệm chương trình lớp 10)” làm đề tài Luận án tiến sĩ khoa học

chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử, với mong muốn vận dụng linh hoạt, hiệu quả các PPDH trong quá trình DHLS ở trường THPT để phát triển năng lực HS Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn trước yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Là quá trình vận dụng các phương pháp dạy học môn

Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Về nội dung, nghiên cứu hệ thống phương pháp dạy học môn Lịch sử để phục

vụ giảng dạy chương trình sách giáo khoa Lịch sử lớp 10

+ Về thời gian, luận án khảo sát những vấn đề có liên quan đến sử dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử từ năm 2013 đến năm 2020

+ Về địa bàn điều tra, khảo sát: được tiến hành ở nhiều trường phổ thông trong phạm vi cả nước

+ Về phạm vi thực nghiệm (từng phần và toàn phần): tiến hành tại 18 trường THPT, phân bố đồng đều cả ba miền Bắc, Trung, Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

-Mục đích nghiên cứu: trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc vận

dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh, luận án đề xuất các biện pháp sư phạm vận dụng hiệu quả phương pháp dạy học đó, nhằm góp phần việc đổi mới giáo dục và nâng cao chất lượng bộ môn

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Chọn lọc, khảo cứu tài liệu, đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài, qua đó xác định những vấn đề luận án sẽ tiếp tục đi sâu nghiên cứu, giải quyết

+ Nghiên cứu cơ sở lí luận về vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực cho học sinh Làm sáng tỏ bản chất của vận dụng phương pháp dạy học lịch sử, nhằm phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử ở trường phổ thông

+ Khảo sát, đánh giá thực trạng vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT, chỉ ra những ưu điểm, hạn chế

+ Nghiên cứu chương trình, SGK lịch sử Lớp 10 để xác định những nội dung kiến thức, định hướng cho việc vận dụng các PPDH phù hợp

+ Đề xuất cách thức vận dụng hiệu quả phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm phát triển năng lực của học sinh

+ Tiến hành thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở phương pháp luận: Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương

pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh quan điểm, chính sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục nói chung, giáo dục lịch sử nói riêng, đặc biệt là định hướng đổi mới căn bản, toàn diện về giáo dục, đào

tạo của Đảng

- Phương pháp nghiên cứu:

Đề tài sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu, có sự tiếp cận, kế thừa thành tựu của nhiều ngành khoa học khác nhau, đặc biệt là phương pháp lịch sử và phương pháp logic Dựa trên những nguyên tắc nghiên cứu của khoa học nói chung

và căn cứ vào những đặc thù của bộ môn, nội dung, tính chất của đề tài, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu cụ thể sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: được sử dụng nhằm xây dựng tổng quan

vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí luận của đề tài Nguồn tài liệu được nghiên cứu gồm tâm

lí học, giáo dục học, lý luận về PPDHLS nhằm phát triển năng lực của người học, cùng các tài liệu liên quan đến thực tiễn dạy học lịch sử như chương trình, SGK, SGV

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: nhằm mục đích khảo sát thực trạng việc

dạy học lịch sử nói chung, việc vận dụng PPDHLS nhằm phát triển năng lực HS nói riêng, làm cơ sở để xác định và cách vận dụng các PPDH để phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử Cách thức tiến hành gồm:

+ Phương pháp quan sát: quan sát hoạt động dạy và học lịch sử của giáo viên, học

sinh, để rút ra những kết luận khoa học thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án

+ Điều tra bằng phiếu hỏi: đối tượng là giáo viên lịch sử và học sinh ở trường THPT nhằm thu thập các thông tin về việc sử dụng phương pháp dạy học nói chung và

việc vận dụng PPDHLS nhằm phát triển năng lực HS nói riêng

- Phương pháp chuyên gia: được sử dụng để xin ý kiến chuyên gia về các vấn

đề liên quan đến luận án, đặc biệt là cách thức vận dụng các PPDH nhằm phát triển năng lực HS ở trường THPT Phương pháp này được thực hiện với hình thức hội đồng chuyên gia (xêmina) và phỏng vấn trực tiếp một số GV phổ thông môn Lịch sử giàu

kinh nghiệm trong dạy học ở trường phổ thông

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: nhằm mục đích kiểm định tính đúng đắn

và tính khả thi của các biện pháp sư phạm đề xuất trong luận án, làm cơ sở để rút ra những kết luận khoa học của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp: tập trung đi sâu nghiên cứu trường hợp

lớp 10 – lớp đầu tiên của cấp THPT, từ đó rút ra những kết luận chung cho đối tượng

HS ở cấp học này

- Phương pháp toán học thống kê: tập hợp và xử lí số liệu điều tra thực tiễn và

thực nghiệm sư phạm để phân tích và rút ra những kết luận, khuyến nghị phù hợp

5 Giả thuyết khoa học của đề tài

Thực tiễn vận dụng PPDHLS ở trường THPT hiện nay còn tồn tại nhiều bất cập

và hạn chế Nếu giáo viên vận dụng linh hoạt các PPDH dạy học theo luận án đề xuất

sẽ đạt được mục tiêu dạy học và phát triển được năng lực học sinh Qua đó, góp phần đổi mới và nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học: kết quả nghiên cứu của luận án làm phong phú thêm lí

luận về PPDHLS Việc xác định được cách thức lựa chọn, sử dụng và phối hợp các PPDHLS đề xuất trong luận án góp phần quan trọng vào việc phát triển năng lực học sinh trong quá trình học tập môn Lịch sử ở trường THPT Qua đó, thực hiện mục tiêu môn học theo yêu cầu mới

-Ý nghĩa thực tiễn: Các biện pháp Luận án đề xuất khi được triển khai trong thực

tiễn sẽ phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh Luận án là tài liệu nghiên cứu, tham khảo cho sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh, giáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy, học tập và nghiên cứu

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án

Chương 2: Vấn đề vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trường trung học phổ thông: Lí luận và thực tiễn

Chương 3: Sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực học sinh

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Vấn đề phương pháp dạy học ở trường phổ thông nói chung, PPDHLS nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường THPT nói riêng là một trong những nội dung quan trọng của lí luận dạy học, được các nhà tâm lí học, giáo dục học, giáo dục lịch

sử, giáo viên ở cả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Trong phạm vi của đề tài luận án, chúng tôi tiếp cận theo hai hướng sau:

1.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học và phương pháp dạy học lịch sử

1.1.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học

- Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

B.P.Êxipốp (chủ biên) trong Những cơ sở của lý luận dạy học (NXBGD,1971)

đề cập đến những cơ sở tâm lý học của việc dạy học, ý nghĩa của xác định động cơ học tập Tác giả cho rằng “trong giờ lên lớp nào mà tư duy tích cực được kích thích thì

cũng sẽ xuất hiện thái độ tích cực đối với học tập, sẽ hình thành hứng thú nhận thức”[47;261], đồng thời trình bày các hình thức tổ chức dạy học, trong đó nhấn mạnh

hình thức học tập chung toàn lớp, theo nhóm và theo cá nhân học sinh Đây là những

cơ sở ban đầu để chúng tôi nghiên cứu, vận dụng và đề xuất các PPDH tích cực để

hình thành và phát triển năng lực người học trong môn Lịch sử

T.A.Ilina trong công trình nghiên cứu về Giáo dục học (NXBGD,1973), đã

phân tích bản chất, nguyên tắc của quá trình dạy học, các phương pháp, những hình

thức tổ chức dạy học Trong đó, tác giả xác định việc học tập của học sinh cần phải

có động cơ cũng như tính tự giác và tích cực Muốn vậy, giáo viên cần phải “khơi

gợi cho học sinh một viễn cảnh tốt đẹp, thúc đẩy học sinh nỗ lực ý chí, kích thích hứng thú và khát vọng vươn tới một mục đích nào đó” [48;15] Để nâng cao hiệu quả

bài học, giáo viên cần vận dụng linh hoạt các phương pháp và hình thức tổ chức dạy

học Trong đó, việc “đưa vào quá trình học tập công tác độc lập muôn hình muôn vẻ

của học sinh xem như là một trong những phương tiện phát huy tính tích cực tư duy của các em”[48;170] Tuy nhiên, tác giả chưa đề xuất các biện pháp cụ thể để xác

định động cơ học tập cũng như việc tổ chức công tác độc lập trong học tập của học

sinh Kết quả nghiên cứu của tác giả là gợi ý để chúng tôi nghiên cứu về bản chất của PPDH cũng như cách thức sử dụng các PPDH để xác định động cơ và gây hứng thú học tập cho HS

M.Alêcxêep và các tác giả cuốn Phát triển tư duy học sinh (NXBGD,1976),

nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển tư duy cho HS trong quá trình dạy học ở

trường phổ thông, tư duy “giúp hình thành và phát triển đúng đắn các khái niệm trong

quá trình dạy học” [1;16] đồng thời nhấn mạnh, dạy học nêu vấn đề có ưu thế để phát

triển tư duy HS; “nghệ thuật của giáo viên trong gợi vấn đề nhằm tạo động cơ, hứng

thú học tập cho học sinh [1;85] và đặc biệt là tổ chức tìm tòi trí tuệ [1;89] Kết quả

nghiên cứu đặt cơ sở quan trọng cho việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập và sáng tạo nhận thức của học sinh Đó là những gợi ý quan trọng để chúng tôi xác định các PPDH nhằm phát triển năng lực học sinh

I.Ia Lécne trong Dạy học nêu vấn đề (NXBGD,1977) đã đề cập nhiều tới các

biện pháp, cách tổ chức dạy học nhằm phát huy tính tích cực, độc lập, chủ động và sáng tạo trong học tập của học sinh thông qua việc dạy học nêu vấn đề Theo tác giả,

“Dạy học nêu vấn đề là phương pháp dạy học trong đó học sinh tham gia một cách có

hệ thống vào quá trình giải quyết các vấn đề và các bài toán có vấn đề được xây dựng theo nội dung tài liệu trong chương trình”[75;5] Xét về bản chất, quan niệm của

Lécne trong “Dạy học nêu vấn đề” khá gần với dạy học theo định hướng phát triển

năng lực, đó là quá trình tổ chức cho học sinh tự tìm tòi, nghiên cứu, khám phá và

chiếm lĩnh kiến thức Việc phân chia dạy học nêu vấn đề làm 5 mức là: thông báo - thu

nhận, tái hiện, diễn giảng nêu vấn đề, tìm tòi từng phần và nghiên cứu là những gợi ý quan trọng để chúng tôi xác định các PPDH cũng như biện pháp sư phạm tổ chức HS chiếm lĩnh kiến thức ở các mức độ khác nhau, tùy thuộc vào trình độ và khả năng nhận thức của HS

I.F.Kharlamốp trong cuốn Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như

thế nào (NXBGD,1978) cho rằng, học tập là quá trình nhận thức tích cực Do vậy,

muốn có kiến thức một cách sâu sắc, “học sinh phải thực hiện chu trình đầy đủ những

hoạt động trí tuệ” [66;29] Trong đó, giáo viên “cần thiết phải lôi cuốn học sinh vào công tác nhận thức tích cực, kích thích sự ham hiểu biết trí tuệ, có chiếu cố thích đáng đến năng lực và khả năng của các em sao cho mỗi em huy động hết mức trí lực của mình” [66;39] Đồng thời, tác giả cũng xác định được các biện pháp trong dạy học nêu

vấn đề có ưu thế đặc biệt đối với việc phát huy tính tích cực tư duy nhận thức của học

sinh Như vậy, Kharlamốp đã phân tích khá sâu sắc những khía cạnh của phát huy tính

tích cực hoạt động trí tuệ của học sinh, từ việc tạo động cơ, gây hứng thú, tới các hình

thức tổ chức hoạt động nhận thức tích cực (các bước) của học sinh thông qua các dạng bài học Tuy chưa đề cập tới tác động của dạy học nêu vấn đề đến phát triển năng lực

học sinh, song kết quả nghiên cứu là những đóng góp có giá trị lớn về lí luận dạy học

và là cơ sở để chúng tôi vận dụng trong quá trình xác định các PPDH nhằm phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử

M.A.Đanilốp, M.N Xcatkin và A.A Buđanưi trong cuốn Lý luận dạy học

của nhà trường phổ thông - Một số vấn đề của lý luận dạy học hiện đại

biệt, các tác giả đã phân tích các kiểu tình huống dạy học, các phương diện nhận

thức [43;134] cũng như phương diện xã hội - tình cảm của tương tác giữa giáo viên

và học sinh [43;135] Mặc dù các tác giả chưa đề cập trực tiếp đến việc tổ chức dạy

học để hướng đến phát triển các năng lực của người học, nhưng cũng là những gợi ý quan trọng để chúng tôi xác định các biện pháp sư phạm vận dụng linh hoạt hệ thống

PPDH trong quá trình DHLS ở trường THPT

I.D.Dverev trong tác phẩm Các vấn đề lý luận dạy học (NXBGD,1980) đi sâu

nghiên cứu các yếu tố của quá trình dạy học, những nguyên tắc, phương pháp và các

hình thức tổ chức dạy học Tác giả cho rằng “Phương pháp dạy học là cách thức hoạt

động tương hỗ giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học Hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật logic, các dạng hoạt động độc lập của học sinh và cách thức điều khiển quá trình nhận thức của thầy giáo”

[46;106] Mặc dù chưa đi sâu nghiên cứu cách thức tổ chức các hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực người học, nhưng việc đề xuất hệ thống PPDH theo hướng phát huy tính tích cực của HS là những gợi ý quý báu để chúng tôi lựa chọn các PPDH phù hợp trong quá trình DHLS ở trường THPT

N.V.Savin khi đề cập tới các nội dung của Giáo dục học (NXBGD, 1983) đã đi sâu

phân tích những vấn đề cơ bản của lí luận dạy học Về những động lực của quá trình dạy học, ông cho rằng “những mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình học tập trong các điều kiện

xác định trở thành động lực của quá trình học tập Những điều kiện đó là: giáo viên biết gây hứng thú cho học sinh, chỉ cho các em thấy việc học tập có ý nghĩa như thế nào đối với xã hội và đối với từng em” [109;127] Tác giả cũng chỉ ra nhiều biện pháp để nâng

cao hiệu quả giờ học, trong đó dạy học nêu vấn đề và tìm kiếm từng phần rất có ưu thế

trong việc phát huy tính tự giác tích cực học tập của HS “Dạy học nêu vấn đề là sự chuẩn

bị độc đáo cho HS tiến tới việc học tập theo vấn đề” [109;195 - 196] Như vậy, mặc dù

vấn đề dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh chưa được đề cập trực tiếp, nhưng kết quả nghiên cứu là cơ sở để chúng tôi lựa chọn và vận dụng hiệu quả các PPDH trong môn Lịch sử ở trường THPT để phát triển năng lực HS

Cùng quan điểm với N.V.Savin, Iu.K.Babanxki trong công trình nghiên cứu về

Matxcova,1983) đã phân tích sâu những vấn đề cơ bản của lí luận dạy học Đặc biệt,

Babanxki khẳng định “Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò

nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học”[160;62] Tác giả xác định mối quan hệ tương tác, biện chứng giữa việc dạy của

GV và việc học của HS là nhân tố quyết định chất lượng dạy học, đáp ứng được mục

tiêu của quá trình dạy học, trong đó có mục tiêu phát triển các khả năng, năng lực của

người học Kết quả nghiên cứu giúp chúng tôi hiểu sâu sắc hơn bản chất của khái niệm PPDH, cũng như cách thức xác định các PPDH nhằm phát triển năng lực để thực hiện mục tiêu dạy học

Merrill Harmin và Melanie Toth trên cơ sở tìm hiểu Inspiring Active Learning

(Hứng thú học tập tích cực) [148] đã đề ra các chiến lược dạy học tích cực Các chiến

lược này được xây dựng trên sự tôn trọng lẫn nhau, hợp tác và cam kết học tập, không

sợ thất bại Trong đó, tác giả đặc biệt chú ý tới việc tạo hứng thú và động lực cho học

sinh cũng như thiết lập môi trường học tập hứng thú cao Đồng thời, đề xuất những

cách thức triển khai phù hợp, như tổ chức cho học sinh học theo cặp đôi, hướng dẫn

học sinh nói về chủ đề đã học, nhắc lại câu hỏi và câu trả lời, viết báo cáo ngắn gọn sáng tạo Mặc dù không trực tiếp bàn đến các PPDH theo định hướng phát triển năng

lực người học, nhưng kết quả nghiên cứu về hứng thú và cách tạo hứng thú tích cực trong học tập của tác giả là cơ sở để chúng tôi hiểu sâu sắc bản chất và tìm ra cách thức sử dụng các PPDH nhằm phát triển năng lực cho HS

Guy Palmade khi nghiên cứu về Các phương pháp sư phạm (NXBTG,1999) đã

phân tích cơ sở tâm lý học trong sự tác động tới giáo dục học và các phương pháp dạy

học Theo tác giả, “Phương pháp tích cực trong thực tế bao hàm một số hoạt động qua

đó trẻ em học được đôi điều bằng cách khám phá ra nó…làm cho trẻ tham gia tích cực vào việc xây dựng những kiến thức, huy động sáng kiến, sáng tạo của các em thay vì các em thụ động tiếp thu chúng từ thầy giáo hay sách giáo khoa”[50;102] Cách tiếp

cận của Guy Palmade qua các phương pháp dạy học tích cực là gợi ý quý báu cho chúng tôi khi lựa chọn các PPDH phải phát huy được tính tích cực của HS trên cơ sở vận dụng vào những tình huống thực tiễn, tạo hứng thú, kích thích tư duy nhận thức Qua đó, phát triển những năng lực chung và năng lực bộ môn cho HS

Andreas Schleicher trong cuốn “Preparing Teacher and Developing School

Leaders for the 21 st Century ” (Chuẩn bị hành trang cho giáo viên và phát triển đội

ngũ lãnh đạo trường học ở thế kỉ 21)[135] đã đề cập một cách toàn diện đến những cơ

hội cũng như thách thức của giáo dục nói chung trong giai đoạn hiện nay, những điểm khác biệt giữa giáo dục hiện đại với giáo dục truyền thống Đặc biệt, tác giả đã đề xuất một số phương pháp, kĩ thuật dạy học để đáp ứng được những thay đổi mạnh mẽ của giáo dục hiện đại đồng thời phát triển năng lực người học Trong đó, đáng chú ý là quan điểm “Dạy ít - Học nhiều” (Teach Less - Learn More) của các nhà giáo dục Singapore Kết quả nghiên cứu là cơ sở để chúng tôi lựa chọn và sử dụng phương pháp dạy học theo nguyên tắc giáo viên giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn, điều khiển quá trình nhận thức HS, từ đó hình thành năng lực của học sinh, đặc biệt là năng lực tự học

David A Jacobsen, Paul Eggen, Donald Kauchak trong cuốn Methods for

Teaching (Phương pháp dạy học) đã đề xuất các “phương pháp và kĩ thuật dạy học nhằm

khuyến khích vai trò chủ động của người học và phương pháp học phù hợp với phong cách khác nhau của cá nhân HS”[143;245] Đó là cơ sở quan trọng để nâng cao chất

lượng dạy học, thực hiện mục tiêu của bộ môn Đó cũng là căn cứ để tác giả luận án xác định nguyên tắc sử dụng các PPDH nhằm phát triển tốt nhất các năng lực của học sinh

Allan C.Ornstein, Thomas J Laslay khi bàn về Strategies for Effective

Teaching (Các chiến lược dạy học hiệu quả) đã đề xuất các thành phần và cách thức

thiết kế kế hoạch bài dạy, trong đó, nhấn mạnh việc xác định rõ mục tiêu bài học cùng

các biện pháp tổ chức nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, như học theo nhóm,

học tương tác qua việc tri giác các tài liệu, sử dụng phương tiện hiện đại… Đồng thời,

nhóm tác giả gợi ý kỹ thuật triển khai hoạt động học theo 5 cách là: đặt nhiều câu hỏi

tư duy, yêu cầu học sinh so sánh cái đã học với cái đang học, yêu cầu học sinh tóm tắt các ý chính của bài học (các học sinh khác bổ sung và sửa đổi), giao các câu hỏi ôn tập (trên bảng, trong sách bài tập hay trong SGK), bài kiểm tra ngắn [136;133] Theo

chúng tôi, đây là những biện pháp sư phạm nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS Qua đó, phát triển năng lực của người học

Madeleine Roy và Jean-Marc Denommé trong cuốn Tiến tới một phương pháp

động qua lại giữa người dạy và người học Trong đó, người dạy có chức năng tổ chức, thiết kế, chỉ đạo và kiểm tra với hoạt động của người dạy Người học có chức năng tự

tổ chức, điều khiển quá trình chiếm lĩnh đối tượng học tập dưới sự định hướng của người dạy Dạy và học thống nhất với nhau qua hoạt động hợp tác trong một môi trường xác định Kết quả nghiên cứu của các tác giả là căn cứ để chúng tôi xây dựng

cơ sở lí luận của vấn đề vận dụng PPDH nhằm phát triển năng lực HS

Robert J Marzano, Debra J Pickering, Jane E Pollock trong cuốn Các phương

pháp dạy học hiệu quả (NXBGD,2011) đã đề xuất các phương pháp dạy học đem lại

hiệu quả cao trong quá trình dạy học như nhận ra sự giống nhau và khác nhau, tóm tắt

và ghi ý chính, phương pháp khích lệ học tập và công nhận những cố gắng, các cách thể hiện phi ngôn ngữ, Trong đó, phương pháp tổ chức cho học sinh học theo nhóm được

đánh giá cao Bởi vì, “dù ở trình độ nào, học sinh cũng đều có lợi khi học theo nhóm nếu

so sánh với những học sinh hoàn toàn không học theo nhóm” [107;107] Do vậy, để phát

triển năng lực HS trong quá trình học tập, GV cần vận dụng linh hoạt các cách học theo nhóm, tạo môi trường cho HS được tham gia vào các hoạt động chiếm lĩnh và vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống Đó cũng là mục tiêu nghiên cứu của đề tài luận án

Ngoài ra, còn rất nhiều bài viết của các nhà giáo dục về các biện pháp dạy học hiệu quả nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập và sáng tạo trong học tập của

học sinh được đăng tải trên các website, như: Năm phương pháp dạy học hiệu quả

của Mazano; Phương pháp và kỹ thuật dạy học tương tác; Kĩ năng dạy học tương tác; Các phương pháp dạy học hiệu quả, đã phân tích những cơ sở lý luận, biện

pháp tổ chức dạy học rất hiệu quả, như chuẩn bị bài giảng, cách tổ chức lớp học, sử dụng các biện pháp trình bày, sử dụng các kĩ thuật truyền thống trong lớp học…Đây cũng là những gợi ý quý báu cho chúng tôi trong quá trình xây dựng cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

- Những nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước

Nghiên cứu về PPDH ở trường phổ thông là vấn đề thu hút được nhiều nhà khoa học trong nước tham gia, với nhiều công trình tiêu biểu:

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong giáo trình Giáo dục học (NXBGD,1987) đã

đi sâu phân tích những vấn đề của lý luận dạy học, như quá trình, nguyên tắc, nội

dung, phương pháp dạy học Trong đó, các tác giả nhấn mạnh “giáo viên cần vận dụng linh hoạt các nguyên tắc, các phương pháp, phương tiện dạy học nhằm phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, nhận thức của học sinh dưới tác dụng chỉ đạo của mình” [92;286] Đây là những nội dung cơ bản, cốt lõi của lí luận giáo dục học,

đặt cơ sở cho việc xác định bản chất của PPDH theo định hướng phát triển năng lực

HS, đồng thời, là những gợi ý để chúng tôi lựa chọn và sử dụng hiệu quả các PPDH để phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử

Trong cuốn Tiếp cận hiện đại hoạt động dạy học (NXB ĐHQGHN,1997) tác

giả Đỗ Ngọc Đạt đã phân tích, nghiên cứu lý thuyết hệ thống, lý thuyết môn học và lý

thuyết thông tin trong dạy học hiện đại Theo đó, dạy học hiện đại “theo tiếp cận hệ

thống thì vai trò chủ đạo của giáo viên luôn luôn có ý nghĩa đặc biệt đối với việc đảm bảo chất lượng của học sinh trong học tập Vai trò chủ động, tích cực, năng động của học sinh trong quá trình học tập có ý nghĩa quyết định đối với việc phát triển trí tuệ, lĩnh hội kiến thức và hoàn thiện nhân cách của bản thân với ý nghĩa là chủ thể sáng tạo, không thể thay thế” [44;50] Đồng thời, xác định cấu trúc của quá trình dạy học

với ba nhân tố chủ yếu là hệ thống khái niệm khoa học (nội dung dạy học), hoạt động

dạy và hoạt động học, tác động tương hỗ với nhau trong một môi trường thống nhất

Đó là những nguyên lý cơ bản trong quá trình dạy học ở trường phổ thông mà chúng tôi sẽ vận dụng khi xác định các yếu tố tạo nên sự thành công trong quá trình sử dụng

các PPDH nhằm phát triển năng lực HS

Thái Duy Tuyên trong tác phẩm Những vấn đề cơ bản của giáo dục học hiện

đại (NXBGD,1999) đặc biệt nhấn mạnh vấn đề tích cực hóa trong học tập Tác giả cho

rằng, “Tích cực hóa là một tập hợp các hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của

người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập”[123;281]; nhấn mạnh, mối quan hệ biện

chứng giữa hứng thú và tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong học tập,

“hứng thú đối với kiến thức giữ vị trí rất quan trọng trong việc làm cho các em tích

cực học tập” [123;285] Đồng thời, đề xuất các biện pháp nâng cao tính tích cực nhận

thức của học sinh trong giờ lên lớp như “sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác

nhau: cá nhân, nhóm, tập thể, tham quan, làm việc trong vườn trường, trong phòng thí nghiệm…”[123;279] Đây cũng chính là những hình thức dạy học hướng tới sự phát

triển năng lực HS mà chúng tôi lựa chọn và sử dụng một cách linh hoạt

Nguyễn Bá Kim trong cuốn Học tập trong hoạt động và bằng hoạt động

(NXBGD,1999) đã phân tích quá trình dạy học theo định hướng “hoạt động hóa

người học” và chỉ ra đặc trưng của phương pháp dạy học hiện đại Đó là: xác lập vị

trí chủ thể của người học, đảm bảo tính tự giác tích cực và sáng tạo của hoạt động học tập; dạy học dựa trên sự nghiên cứu tác động của những quan niệm và kiến thức sẵn có của người học; xác định vai trò mới của người thầy với tư cách người thiết

kế, ủy thác, điều khiển và thể chế hóa hoạt động học tập… [71;14] Từ đó, tác giả đề

xuất các biện pháp dạy học chiếm ưu thế trong việc tổ chức hoạt động học cho HS như dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học dựa vào lý thuyết tình huống, dạy học chương trình hóa, Đây là những PPDH có khả năng phát huy tính tích cực trong nhận thức của HS cũng như các năng lực cần thiết của người học được chúng tôi sử dụng trong quá trình nghiên cứu luận án

Đặng Thành Hưng trong cuốn Dạy học hiện đại - Lý luận, biện pháp, kỹ thuật

(NXB ĐHQGHN,2002) [59] đã nêu lên một số vấn đề lí luận chung cũng như PPDH, biện

pháp sư phạm và kỹ thuật dạy học hiện đại, như tình huống dạy học và tình huống vấn đề,

biện pháp tích cực hóa học tập, câu hỏi và kỹ thuật sử dụng câu hỏi trong dạy học, kỹ thuật hành vi ứng xử với học sinh trên lớp, kỹ thuật ghép nhóm học sinh và tổ chức dạy học trên lớp, Sự kết hợp hài hòa các yếu tố PP - biện pháp - phương tiện - kĩ thuật là

nguyên tắc cơ bản của quá trình dạy học, cần được vận dụng linh hoạt và hiệu quả

Lê Nguyên Long trong cuốn Thử đi tìm những phương pháp dạy học hiệu

quả (NXBGD,2002) đã đi sâu phân tích nhóm phương pháp dạy học bồi dưỡng và tự

bồi dưỡng động cơ học tập và nhóm phương pháp dạy học kiểm tra và tự kiểm tra hoạt động nhận thức Đặc biệt chú trọng đến các phương pháp dạy học tái hiện và các phương pháp dạy học tìm tòi và các phương pháp tạo được động cơ học tập tích cực ở

học sinh Theo tác giả, “chỉ nhờ có động lực nhận thức tích cực, học sinh mới sẵn

sàng đáp ứng sự tổ chức và chỉ đạo hoạt động nhận thức từ phía giáo viên Bồi dưỡng cho học sinh động cơ học tập tích cực để từng bước hình thành ở họ khả năng tự bồi dưỡng động cơ tích cực trở nên một mặt hữu cơ của quá trình dạy học” [87;39] Đó là

cơ sở lý thuyết quan trọng để chúng tôi xây dựng các kế hoạch dạy học trong thực nghiệm (từng phần, toàn phần), đáp ứng được mục tiêu phát triển toàn diện HS về năng lực và phẩm chất

Trần Bá Hoành trong cuốn Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và

sách giáo khoa (NXBGD,2006) đi sâu phân tích các PPDH tích cực Đó là dạy học lấy

học sinh làm trung tâm, dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh, dạy học chú trọng việc rèn luyện phương pháp tự học, dạy học cá thể và dạy học hợp tác, đánh giá và tự đánh giá Cốt lõi của phương pháp tích cực là “hướng tới việc hoạt

động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy” [55;83] Đó là những định hướng cho chúng tôi xây dựng cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu

Trong công trình nghiên cứu về Phương pháp dạy học truyền thống và đổi

mới (NXBGD,2008) tác giả Thái Duy Tuyên đã luận giải những vấn đề cơ bản của

phương pháp dạy học hiện đại; đề xuất hệ thống phương pháp dạy học hiện đại như

dạy học nêu vấn đề, dạy học hướng vào người học (lấy học sinh làm trung tâm), dạy học kiến tạo, đồng thời đề cập tới các vấn bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

[124;302], tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh [124;463], tính tự lực học

tập [124;507] và dạy học hợp tác nhóm [124;409] Đây là công trình nghiên cứu

không chỉ có giá trị sâu sắc về lí luận dạy học nói chung, mà còn chỉ ra cách thức sử dụng các PPDH truyền thống và hiện đại để đạt được mục tiêu dạy học và phát triển năng lực học sinh

Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính trong cuốn Tâm lý

học giáo dục (NXB ĐHQG,2009) đã tiếp cận một số quan điểm trên cơ sở tâm lý học

giáo dục, trong đó có lý thuyết hoạt động Theo tác giả, “hoạt động dạy phải hướng tới

hoạt động học của người học và hoạt động dạy là quá trình điều chỉnh liên tục cho phù hợp với hoạt động học và dẫn dắt được hoạt động học” [88;21] Lý thuyết hoạt

động học là cơ sở để xây dựng các hình thức và PPDH nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của HS trong quá trình nhận thức Đồng thời, cũng là cơ sở để xác định các PPDH theo định hướng phát triển năng lực học sinh Bởi vì, năng lực không thể tách

rời với hoạt động cụ thể của người học trong một môi trường phù hợp

Hồ Ngọc Đại trong cuốn Tâm lí học dạy học (NXBGD,2010) đi sâu phân tích

bản chất của hoạt động và chỉ ra rằng các phương pháp giáo dục mới phải vượt ra khỏi

sức hút ấy của phương pháp cổ truyền, đưa ra một chiến lược mới là “hình thành nên

khả năng mới ở trẻ em”, “tạo ra trong mỗi trẻ em ngày càng nhiều hơn năng lực thực

tiễn và phải làm việc đó một cách chắc chắn”[38;33] Theo đó, “quá trình học chính là

quá trình làm việc để tạo ra một sản phẩm xác định Còn quá trình dạy là quá trình tổ

chức làm việc, cung cấp vật liệu, mẫu sản phẩm và quy trình công nghệ làm ra sản

phẩm” [38;34] Quá trình đó diễn ra trên cơ sở các hoạt động - hành động - thao tác mà đặc trưng của chúng là các động cơ - mục đích - phương tiện Đồng thời, đề xuất các kỹ

thuật giảng dạy theo định hướng tổ chức hoạt động học tập cho HS Đó là cách tiếp cận

mới của PPDH và là gợi ý quan trọng cho chúng tôi trong quá trình xây dựng cơ sở lí luận của vấn đề

Trong cuốn Bài học là gì? (NXBGD,2010) tác giả Hồ Ngọc Đại khi đi sâu

nghiên cứu các vấn đề khái niệm bài học, tổ chức một bài học, kỹ thuật cơ bản của một

bài học, tiến trình phát triển của bài học, thiết kế và thi công bài học, tư tưởng cốt lõi

mang tính triết lý của tác giả là “thầy thiết kế - trò thi công”, “thầy tổ chức - trò hoạt động” [37;157] Điểm nhấn trong việc GV tổ chức bài học cho HS là tập trung thiết kế các hoạt động học tập để HS chủ động khám phá và chiếm lĩnh kiến thức, tạo niền vui, hứng thú học tập Qua đó, góp phần phát triển năng lực và phẩm chất HS

Cuốn Dạy và học tích cực - Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học ( Dự án

Việt - Bỉ) (NXBĐHSP,2010) đã giới thiệu những nghiên cứu sâu về lí thuyết dạy học tích

cực cùng một số kỹ thuật, phương pháp dạy học tích cực Điều cốt lõi của dạy học tích

cực là phải tạo cho học sinh cảm giác thoải mái và sự tham gia,“điều đó nghĩa là giáo

viên cần phải thiết kế những hoạt động học tập nhằm đảm bảo mức độ tham gia cao và tham gia tích cực của người học, tác động đến tình cảm, thái độ của người học và đem đến cho họ niềm vui, sự hứng thú trong học tập” [17;19] Đồng thời, nhóm tác giả đề xuất

các phương pháp, kỹ thuật dạy và học tích cực, như phương pháp dạy học theo góc, dạy

học theo hợp đồng, dạy học theo dự án và các kĩ thuật khăn phủ bàn, mảnh ghép, sơ đồ tư duy, Việc vận dụng linh hoạt các PP và kĩ thuật dạy học này là cơ hội để HS được trải

nghiệm trong quá trình nhận thức, qua đó phát triển năng lực của người học

Phạm Viết Vượng trong giáo trình Giáo dục học (NXBĐHSP,2012) đã trình bày

những nội dung cơ bản của lý luận dạy học Theo tác giả, việc giảng dạy chỉ có hiệu quả

khi giáo viên giữ được vai trò chủ động trong tổ chức, điều khiển, hướng dẫn học sinh

học tập Học sinh là chủ thể của quá trình học tập Vì vậy, việc học chỉ có kết quả khi chính người học có ý thức, chủ động, tích cực và sáng tạo trong quá trình học tập “Giáo viên phải sử dụng “phương pháp dạy học tích cực”, để khai thác tối đa tiềm năng của từng học sinh và của tập thể học sinh, lớp học sôi nổi hứng thú, trong đó mỗi thành viên hoạt động không mệt mỏi”[130;141-142] Đồng thời nhấn mạnh, “Phương pháp dạy học hiện đại hướng vào việc tăng cường tổ chức cho học sinh hoạt động, tự học, tự nghiên cứu, tạo thói quen và kỹ năng tự học để có thể học thường xuyên và học suốt đời.”

[130;209] Việc đề xuất một hệ thống PPDH tích cực và đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học của tác giả có giá trị lớn cho tác giả luận án trong quá trình xây dựng nguyên tắc và lựa chọn, sử dụng các PPDH theo định hướng phát triển năng lực HS

Nguyễn Văn Đản trong Tổ chức hoạt động học (NXBGD,2012) quan niệm,

“học là sự chiếm lĩnh tri thức, lưu giữ và sở hữu nó”; “học là quá trình tương tác giữa cá thể với môi trường, kết quả là dẫn đến sự biến đổi bền vững về nhận thức, thái

độ hay hành vi của cá thể đó”[40;6] Tác giả nhấn mạnh mối quan hệ thầy - trò, nội dung trong dạy học, các hình thức tổ chức hoạt động học (phân hóa, dạy học phát huy tính tích cực của học sinh), Các dạng tổ chức hoạt động học kiểu nêu vấn đề, kiểu angôrit, kiểu chương trình hóa và theo nhóm… là những PPDH có ưu thế trong việc tổ

chức các hoạt động học tập cho HS Theo đó, các năng lực HS cũng có cơ hội được hình thành và phát triển

Trần Kiều, Trần Đình Châu (đồng chủ biên) trong Đổi mới phương pháp dạy

học ở trường Trung học cơ sở (Một số vấn đề lí luận và thực tiễn) (NXBGD,2012)

phân tích bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát huy tính

tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh Học tích cực gắn liền với các đặc điểm: học độc lập, học tương tác và học hợp tác; khẳng định, “hứng thú là yếu tố dẫn

tới sự tự giác Hứng thú và tự giác là hai yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực và độc lập sáng tạo trong học tập”[65;13] Đồng thời, giới thiệu một số phương pháp dạy học

tích cực, như dạy học gợi mở - vấn đáp, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy

học hợp tác trong nhóm nhỏ, dạy học trực quan, dạy học trò chơi, dạy học động não,

Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả một lần nữa khẳng định giá trị của các PPDH tích cực trong giáo dục hiện nay Mặc dù không bàn trực tiếp đến dạy học phát triển năng lực, nhưng bản chất của những PPDH này hướng tới hoạt động chủ động khám phá, chiếm lĩnh kiến thức của HS, theo đó có khả năng phát triển năng lực HS

Trần Đình Châu, Phùng Khắc Bình trong cuốn Hướng dẫn tự học tích cực

trong một số môn học cho học sinh Trung học cơ sở (NXBHN,2012) quan niệm“tính

tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, lĩnh hội những tri thức của loài người Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái, chủ động, tự giác tham gia các hoạt động học tập, thích tìm tòi, khám phá những điều chưa biết dựa trên những cái

đã biết, sáng tạo vận dụng kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống” [26;7] Các tác giả

đề xuất một số phương pháp, kĩ thuật dạy học để phát huy tính tự học tích cực cho học

sinh, như phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học nhóm, phương pháp

nghiên cứu trường hợp điển hình, phương pháp đóng vai, phương pháp trò chơi, dạy học theo dự án, kĩ thuật chia nhóm, kĩ thuật giao nhiệm vụ, kĩ thuật đặt câu hỏi, kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật phòng tranh, kĩ thuật mảnh ghép, tóm tắt nội dung theo nhóm, Đây cũng chính là những PP và kĩ thuật sẽ được chúng tôi chọn lọc, sử dụng

linh hoạt trong quá trình DHLS ở trường THPT để phát triển năng lực HS

1.1.2 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học lịch sử

- Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

N.G Đairi khi đề cập tới việc Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?

(NXBGD,1973) đã trình bày những vấn đề quan trọng của giờ học lịch sử như những

yêu cầu của một giờ học, cách thức khai thác nội dung và tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong một giờ học Tác giả nhấn mạnh “Hoạt động nhận thức tích cực có tính độc lập của học sinh được xem như là điều kiện bắt buộc đối với một giờ học được tổ chức một cách khoa học và có hiệu quả cao Trong giờ học cần kết hợp hợp lý

hoạt động độc lập của học sinh với việc lĩnh hội kiến thức có sẵn”[39;8] Đồng thời,

chỉ ra “giờ học nêu vấn đề” có ý nghĩa đặc biệt đối với việc hình thành kiến thức trên

cơ sở hoạt động tư duy độc lập của học sinh Mặc dù tác giả không trực tiếp đề cập đến dạy học nhằm phát triển năng lực, nhưng những nội dung của cuốn sách là căn cứ quan trọng đầu tiên để tác giả luận án xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học và

biện pháp sư phạm trong DHLS để phát triển năng lực cho HS

N.G.Đairi, A.T Kinkunkin, A.G Kôlốscốp, P Karốpkin, P.C Lâybengrúp, trong

giáo trình Методика обучения истории в средней школе (Phương pháp dạy học lịch

sử ở trường phổ thông) (NXBGD,Matxcova,1978) đã dành phần thứ 6 trình bày về các

hình thức tổ chức dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập và sáng tạo trong học tập của học sinh qua bài học nghiên cứu kiến thức mới, bài kiểm tra, bài học

hỗn hợp và bài ôn tập, sơ kết, tổng kết Trong đó, trình bày rõ về nhiệm vụ, yêu cầu và

cách tiến hành (hoạt động thầy - trò) qua các loại bài học [159;150] Đây là công trình

nghiên cứu sâu sắc về các loại bài học, bản chất, đặc trưng và cách thức tiến hành mỗi loại bài học khác nhau Các nguyên tắc đề ra khi tiến hành mỗi bài học phải theo hướng phát huy tính tích cực của HS, kết hợp đa dạng nhiều PPDH khác nhau Đó là những gợi ý quan trọng cho luận án trong quá trình xây dựng cơ sở lí luận, cũng như thiết kế kế hoạch dạy học thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần

Trong “Phương pháp dạy học lịch sử”, (NXBGD, Matxcova, 1978, tài liệu

dịch tại thư viện ĐHSP Hà Nội), Korovkin đã trình bày một cách hệ thống về chức

năng, nhiệm vụ đối tượng của PPDH lịch sử Phân biệt khoa học PPDH Lịch sử với khoa học Lịch sử, khoa học Tâm lí và Giáo dục học Đồng thời, xác định các phương pháp dạy học lịch sử cơ bản ở trường phổ thông như trình bày miệng, sử dụng đồ dùng trực quan Để quá trình dạy học lịch sử đạt hiệu quả, tác giả cho rằng học sinh phải nghiên cứu độc lập dưới sự hướng dẫn học tập của giáo viên,

"Vai trò cơ bản của người tổ chức và người chỉ đạo hoạt động của học sinh thuộc

về người giáo viên Chỉ có giáo viên mới có khả năng xây dựng quá trình học lịch

sử phù hợp với khả năng giáo dục của học sinh và với nhịp độ phát triển của nó"

[67;54] Như vậy, mặc dù tác giả xác định HS là chủ thể của quá trình nhận thức,

phải tích cực, chủ động trong học tập, nhưng đặc biệt nhấn mạnh vai trò chủ đạo của GV- người đề ra mục tiêu, xây dụng kế hoạch dạy học, trực tiếp tổ chức, hướng dẫn HS khám phá, chiếm lĩnh và vận dụng kiến thức Qua đó, thực hiện mục tiêu toàn diện của bài học Đó cũng chính là mục tiêu dạy học theo định hướng phát

triển năng lực hiện nay đang được thực hiện

Cùng quan điểm này M.B Kôrôkôva, M.T Stuđenhikin trong cuốn Методика

đồ, bảng biểu và hình vẽ) (NXBGD,Matxcova,1999) cho rằng dạy học phân hóa cần

được coi là một yếu tố đảm bảo cho tính hiệu quả của quá trình dạy học Việc tổ chức

các hoạt động tự học tự nghiên cứu đòi hỏi giáo viên kỹ năng phân tích (sau đó là phân

hóa) đối tượng học sinh, phân tích và cấu trúc lại nội dung và xây dựng nhiệm vụ phân

hóa bằng cách có thể “giao nhiệm vụ có cùng nội dung như nhau nhưng có độ phức

tạp khác nhau cho học sinh” [161;51] Các nhiệm vụ đó cần được xây dựng dựa trên

các mục tiêu dạy học rõ ràng, định hướng đến các năng lực đầu ra của học sinh như: năng lực tái hiện và tái tạo lại các biểu tượng lịch sử; năng lực phân tích, xử lý các nguồn thông tin; năng lực tư duy logic; tư duy niên đại (chronological) với các nguồn

tư liệu lịch sử; năng lực sơ đồ hóa, năng lực đánh giá sự kiện, hiện tượng lịch sử

M.T Stuđenhikin trong công trình nghiên cứu về Современные технологии

trường phổ thông) (NXBGD,Matxcova,2007) đã nhấn mạnh đến phương pháp nghiên

cứu, phân tích vấn đề lịch sử Theo tác giả, nhiệm vụ quan trọng của quá trình dạy học

lịch sử không chỉ đơn thuần là việc “mở rộng kiến thức lịch sử mà quan trọng là việc

hình thành các kĩ năng và phẩm chất cá nhân của người học…, các kĩ năng gắn liền với việc phân tích và kiến giải các sự kiện, hiện tượng lịch sử Để làm được điều này, cần tạo dựng được mối liên hệ chặt chẽ giữa dạy học trên lớp và hoạt động ngoài giờ lên lớp, học tập ở nhà và tự chuẩn bị cho các giờ lên lớp”[162;3] Đồng thời, cần

được phối hợp hiệu quả các công nghệ mới như “học phần hóa” các nội dung dạy học theo cụm vấn đề, dạy học theo dự án, sử dụng công nghệ Multimedia (Video, Internet, các phần mềm dạy học lịch sử…) Nghiên cứu của tác giả cho thấy, việc dạy học lịch

sử không chỉ dừng ở việc khám phá, chiếm lĩnh kiến thức trong SGK, điều quan trọng

là phải biết mở rộng kiến thức, vận dụng kiến thức để hiểu thực tiễn cuộc sống trên cơ

sở sử dụng linh hoạt các PPDH khác nhau Mục tiêu dạy học không chỉ là trang bị kiến thức, mà còn phát triển kĩ năng, bồi dưỡng phẩm chất HS Từ đó, phát triển năng lực cho người học Đó cũng là cách tiếp cận trong quá trình nghiên cứu của luận án

Đi sâu vào nghiên cứu các phương pháp cụ thể trong dạy học lịch sử, Amy

Absher “One way teach history through artifacts ” (Một cách thức dạy lịch sử qua

các hiện vật) [133] đã xác định các phương pháp dạy học lịch sử thông qua hiện vật,

có thể là tranh ảnh, đồ vật, đồng thời đề ra các bước để thực hiện phương pháp này

Trong đó nhấn mạnh, khi tiếp cận với một hiện vật, học sinh nên đưa ra nhiều giả thuyết và tìm kiếm thông tin để lí giải vấn đề đó, từ đó giúp cho học sinh có khả năng phát triển tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, đồng thời phát triển các kĩ năng trình bày Nghiên cứu một lần nữa khẳng định nguyên tắc trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Để phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử cho HS không thể thiếu được các kĩ năng sưu tầm, xử lí tư liệu và cách khai thác tư liệu (trong đó có các hiện vật) để tái hiện kiến thức lịch sử một cách sinh động, hấp dẫn Kết quả nghiên cứu của tác giả

là gợi ý cho chúng tôi khi chọn lựa các phương tiện dạy học phù hợp trong các giáo án thực nghiệm sư phạm của mình

Cùng cách tiếp cận như Amy Absher, nhà giáo dục lịch sử Nhật Bản Kato

Kimichi khẳng định “Mục đích của giáo dục lịch sử là làm trưởng thành những nhận

thức của học sinh với tư cách là chủ thể” Xuất phát từ mục đích đó, tác giả cho rằng

“giờ học phải lấy điểm xuất phát là sự phục hồi tính chủ thể của học sinh tức là học sinh tự mình tạo ra nhận thức lịch sử của bản thân và cần phải đặt trọng tâm vào việc nâng cao năng lực nhận thức đó”[131;266-267] Vì vậy đề cao cách dạy học theo tư

duy phê phán, đặt ra các giả thuyết lịch sử trong đó học sinh đóng vai trò là “nhà sử

học nhỏ tuổi” nghiên cứu để tìm ra chân lí tiếp cận một cách gần nhất sự thật lịch sử

Quan điểm dạy học lấy tư duy HS làm nền tảng, chú trọng đến tính lôgic và hệ thống của lịch sử Nhận thức của HS phải đi từ hiện tượng đến bản chất, từ cảm tính đến lí

tính, từ biết đến hiểu và vận dụng Nhân tố thúc đẩy quá trình nhận thức của HS chính

là hoạt động tư duy của người học Trong đó, tư duy phê phán, tư duy phản biện có ưu thế lớn Qua đó, góp phần quan trọng hình thành, phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử cũng như năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng vào cuộc sống

Amanda Lea Mirace, trong nghiên cứu “Making sense of it all: The debate as

unit capstone" (Cách làm hiệu quả: tranh luận theo chủ điểm)[134] đã chỉ ra những mặt

tích cực khi sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy học lịch sử Theo tác giả, các

giáo viên cần đặt học sinh của mình vào vị trí của những người "thẩm phán" Học lịch

sử như là đứng trong “phiên toà xét xử”, cần có cái nhìn cân bằng nhất về vấn đề lịch

sử, cần tìm hiểu thông tin từ nhiều nguồn Nghiên cứu này cũng chỉ ra vai trò của việc

sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy học lịch sử Đây là những gợi ý quý báu cho chúng tôi khi xác định các biện pháp sư phạm và PPDH trong quá trình dạy học lịch sử

để phát triển các kĩ năng phân tích, phê phán các nguồn tư liệu, kĩ năng nhận thức lịch

sử, đặc biệt là phát triển tư duy độc lập của người học Qua đó, phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS

- Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước

Trong lĩnh vực giáo dục lịch sử ở trong nước, trước hết phải kể đến các giáo trình phương pháp dạy học lịch sử được biên soạn từ năm 1961 đến nay như Lê Khắc

Nhãn và nhiều tác giả với Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ

thông cấp 2-3; Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị với Phương pháp giảng dạy lịch sử

ở trường phổ thông cấp 3 (1976); Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị (chủ biên) với Phương pháp dạy học lịch sử (1990) Đặc biệt là các tác giả Phan Ngọc Liên (Chủ

biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi với các cuốn Phương pháp dạy học lịch sử

đã nghiên cứu một cách toàn diện về những nội dung cơ bản của phương pháp dạy học

lịch sử, từ việc khẳng định Phương pháp dạy học lịch sử là một khoa học, vị trí bộ

môn Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam; xác định hệ thống các PPDHLS ở trường phổ thông; các loại bài học lịch sử; các hình thức tổ chức dạy lịch sử; kiểm tra, đánh

giá trong môn lịch sử Đặc biệt, trình bày sâu sắc về hệ thống các phương pháp dạy

học lịch sử ở trường trung học phổ thông Trong đó, đề xuất ba nhóm phương pháp

(thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử; nhận thức lịch sử; tìm tòi nghiên cứu), đồng thời, chỉ rõ PPDH cụ thể cũng như các biện pháp sư phạm để tổ chức HS chiếm lĩnh kiến

thức, nhấn mạnh “trong quá trình học tập, học sinh phải được phát huy tính tích cực

của mình, phải được “tích cực hóa” các khâu học tập” [82;105]

Khi trình bày về Bài học lịch sử ở trường phổ thông, các tác giả đã phân tích sâu sắc quan niệm, phân loại và các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học, từ việc thiết

kế bài học như chuẩn bị và tiến hành bài học, đến việc kiểm tra, đánh giá kết quả học

tập, đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học Có thể nói, đây là những nội dung cơ bản, cốt lõi, hệ thống của lí luận về PPDH bộ môn Lịch sử, là kim chỉ nam cho quá trình nghiên cứu các đề tài luận án về PPDHLS nói chung, PPDH theo định hướng phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử nói riêng Vì vậy, trong quá trình triển khai luận án, chúng tôi đã sử dụng nhiều kết quả nghiên cứu này trên cơ sở vận dụng linh hoạt và phù hợp với mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

Giáo trình Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT

(NXBĐHQGHN, 2014) của Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú [51] là công trình

nghiên cứu hệ thống về PPDHLS, từ quan niệm đến nghiên cứu chương trình - SGK;

hệ thống PPDHLS; xác định các hình thức tổ chức dạy học và đổi mới kiểm tra đánh giá Điểm nhấn của cuốn sách là đề xuất được một hệ thống PPDH LS, trong đó có sự kết hợp giữa những PPDH truyền thống (dùng lời; trực quan; sử dụng SGK; tài liệu tham khảo; câu hỏi, bài tập …) với các PPDH mới hiện đại (dạy học tích hợp; dạy học

theo dự án; hướng dẫn tự học môn Lịch sử) Cách tiếp cận của cuốn sách là những gợi

ý để chúng tôi xác định các PPDH sao cho phát huy được tối đa tính tích cực trong nhận thức của HS, gắn liền với các hoạt động chủ động chiếm lĩnh và vận dụng kiến thức, từ đó, phát triển năng lực cho HS

Vấn đề PPDH và đổi mới PPDH LS ở trường phổ thông được tập trung nghiên cứu trong các chuyên đề chuyên sâu Tiêu biểu là:

Các tác giả Phan Ngọc Liên, Nguyễn Quang Minh, Kim Phụng, Hoàng Việt,

Phạm Kế Trần, Lý Trần Quý… trong cuốn Kinh nghiệm giảng dạy theo chủ đề, I -

Gây hứng thú học tập lịch sử (cho học sinh các trường THPT) (NXBGD,1983) nhấn

mạnh, việc gây hứng thú học tập cho học sinh có vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học Bởi vì, “hứng thú học tập nâng cao tính tích cực, tự giác,

sáng tạo học tập, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, nuôi dưỡng ở các em lòng ham muốn chính đáng trong việc không ngừng vươn tới những đỉnh cao của việc nắm kiến thức khoa học” [76;6] Đồng thời, đề xuất một số PP và cách thức gây hứng thú

học tập cho HS Theo chúng tôi, nội dung cuốn sách đến nay vẫn còn nguyên giá trị Bởi vì, trong Chương trình giáo dục phổ thông mới (2018), môn Lịch sử cấp THPT được dạy theo các chủ đề (Lịch sử thế giới; Lịch sử Việt Nam; Lịch sử địa phương; chủ đề tích hợp) Một yêu cầu mang tính nguyên tắc đề ra trong chương trình mới là phải tạo được niềm vui, hứng thú học tập cho HS Vì vậy, những kinh nghiệm của các tác giả là gợi ý cho chúng tôi khi thiết kế các chủ đề mới và tổ chức dạy học hiệu quả

các chủ đề trên cơ sở lựa chọn các PPDH phù hợp

Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng (chủ biên) trong cuốn Phát huy tính tích

cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường Trung học cơ sở (NXBGD,1998) tập

trung nghiên cứu hệ thống về cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát huy tính tích cực

của học sinh trong dạy - học lịch sử ở trường THCS Theo các tác giả, “sự thống nhất

và kết hợp dạy của giáo viên và học của học sinh trong quá trình dạy học phải được thực hiện trên cơ sở hoạt động tích cực, tự giác của học sinh”[77;12] Đồng thời,

nhóm tác giả đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm phát huy tính tích cực học tập của

học sinh trong dạy học lịch sử, như PP sử dụng SGK, sử dụng hệ thống các câu hỏi;

sử dụng đồ dùng trực quan Mặc dù cuốn sách chưa đề cập trực tiếp đến các PPDH

theo định hướng phát triển năng lực HS, nhưng theo chúng tôi, hệ thống PPDH đề xuất của tác giả về bản chất là hướng tới phát triển năng lực HS Bởi lẽ, mục đích của việc học không phải trang bị kiến thức có sẵn cho HS, mà quan trọng là GV phải sử dụng các PPDH để hướng dẫn HS cách học, khơi dậy tính tích cực, chủ động trong nhận

thức của HS Thông qua các hoạt động, năng lực HS theo đó cũng được hình thành

Đó là những gợi ý cho chúng tôi xác định và sử dụng các PPDH phù hợp với đối tượng nhận thức và đạt được mục tiêu

Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Nguyễn Thị Thế

Bình trong cuốn Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông (Một số

chuyên đề) (NXBĐHSP,2005) đi sâu nghiên cứu nhiều vấn đề liên quan trực tiếp đến

đổi mới PPDHLS ở trường phổ thông, từ đổi mới mục tiêu đến nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá Trong đó nhấn mạnh, việc

phát huy tính tích cực học tập của học sinh là định hướng đổi mới phương pháp dạy học

lịch sử ở trường phổ thông Tác giả Trịnh Đình Tùng cho rằng “nói đến tính tích cực

học tập, thực chất là nói đến tính tích cực nhận thức”[80;11] Đồng thời, đề xuất các

biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử gồm: hướng dẫn,

xác định rõ ràng động cơ học tập cho học sinh; hướng dẫn cho học sinh một số phương pháp ghi nhớ sự kiện lịch sử; sử dụng sách giáo khoa nhằm phát triển tư duy học sinh;

sử dụng hệ thống câu hỏi; sử dụng đồ dùng trực quan Việc đổi mới phương pháp dạy

học lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh cũng được các tác giả

tiếp cận ở những góc độ khác Tác giả Nguyễn Thị Côi tiếp cận thông qua Những hình

thức, biện pháp tổ chức Bài học lịch sử ở trường phổ thông; Nguyễn Văn Đằng, Vũ

Thị Ngọc Anh tiếp cận qua việc Dạy học lịch sử địa phương theo hướng tích cực hóa

và liên môn; Nguyễn Thị Thế Bình tiếp cận thông qua Việc hình thành khái niệm trong đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”[80;65] Mặc dù trong

cuốn sách này không có chuyên đề nào trực tiếp bàn về vấn đề sử dụng PPDH theo định hướng phát triển năng lực HS, nhưng quan điểm xuyên suốt đổi mới PPDH là phải hướng đến hoạt động học tập tích cực, chủ động của HS cũng chính là mục tiêu của PPDH nhằm phát triển năng lực cho HS Chúng tôi coi đây là cơ sở để hiểu sâu sắc bản chất của khái niệm PPDH nhằm phát triển năng lực HS

Cuốn Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở trường

phổ thông (NXBĐHSP,2006) của Nguyễn Thị Côi là công trình nghiên cứu chuyên

sâu, hệ thống lý luận về hiệu quả bài học lịch sử Theo tác giả, muốn nâng cao hiệu

quả bài học, cần phải đổi mới phương pháp dạy học, trong đó, cần phải đổi mới nhận

thức về vai trò của người dạy và người học Đổi mới phương pháp dạy học phải gắn

với đổi mới quan niệm từ “Dạy học lấy giáo viên làm trung tâm” sang “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” Việc lấy học sinh làm trung tâm không có nghĩa là xem nhẹ

vai trò của giáo viên, mà là muốn “nêu rõ vai trò tổ chức, hướng dẫn, điều khiển của

giáo viên trong quá trình nhận thức của học sinh Còn học sinh là nhân vật trung tâm trong quá trình dạy học, được phát huy các năng lực, phẩm chất nhận thức để chiếm lĩnh lấy kiến thức” [32;23] Đồng thời, đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy

học lịch sử như phát triển các hoạt động nhận thức độc lập, nhất là tư duy độc lập,

sáng tạo của học sinh (qua trao đổi, đàm thoại, dạy học nêu vấn đề, phương pháp nghiên cứu học tập); sử dụng một cách đa dạng, kết hợp nhuần nhuyễn, hợp lý các phương pháp dạy học trong một bài lịch sử; tăng cường các hoạt động hỗ trợ bài học

trên lớp Giá trị của cuốn sách ở chỗ, tác giả đã vận dụng lý thuyết vào thiết kế và tổ chức thực hiện từng loại bài học cụ thể thông qua giới thiệu và phân tích những bài học được đánh giá đạt hiệu quả tốt trong thực tiễn ở trường phổ thông

Trong chuyên đề “Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử”của Trịnh Đình

Tùng (chủ biên) (NXBQGHN,2014)[122] tập hợp nhiều bài viết xoay quanh vấn đề

làm thế nào để đổi mới và nâng cao chất lượng DHLS ở trường phổ thông Tiêu biểu là

bài viết Về PPDHLS ở trường phổ thông: Thực trạng và giải pháp của Trịnh Đình

Tùng Theo tác giả, “cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Trong PPDH, người học - đối tượng của hoạt động “dạy” đồng thời là chủ thể của hoạt động “học” - được cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được GV sắp đặt”[122;16-17]; dạy học chú ý rèn luyện phương pháp tự học; tăng cường học tập cá

thể, phối hợp với học tập hợp tác… Ngoài ra, còn nhiều bài viết đề cập đến các khía

cạnh khác nhau của vấn đề đổi mới PPDHLS ở trường phổ thông như bài viết Đổi mới

PPDHLS nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn: Thực trạng và giải pháp của

Nguyễn Thị Côi; Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng DHLS ở trường phổ

thông các tỉnh miền núi phía Bắc của Đỗ Hồng Thái Có thể nói, đây là những kết

quả nghiên cứu khá mới, sát hợp với đề tài nghiên cứu luận án, có giá trị lớn về lí luận

và thực tiễn Đồng thời, là gợi ý cho chúng tôi khi xây dựng các biện pháp sư phạm để

tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực HS trong môn Lịch sử

Nguyễn Thị Thế Bình trong cuốn “Phát triển kĩ năng tự học Lịch sử cho học

sinh” (NXBĐHSP,2014)[7] đã đề cập một cách có hệ thống, toàn diện nhiều vấn đề có

liên quan đến dạy học lịch sử nói chung, tự học lịch sử của học sinh nói riêng Trong

đó, đi sâu lí giải một số vấn đề mà nhiều giáo viên lịch sử quan tâm như: những kĩ năng tự học lịch sử nào cần hình thành và phát triển cho học sinh? Làm thế nào để phát

triển kĩ năng tự học cho học sinh trong dạy học lịch sử Đồng thời, đề xuất các phương pháp dạy học và biện pháp sư phạm để phát triển kĩ năng tự học cho học sinh trong học tập bộ môn Lịch sử, đây là một kĩ năng quan trọng hướng tới mục tiêu “học tập suốt đời ” của người học, cũng như phát triển năng lực tự học và tự chủ cho HS - một trong những năng lực cốt lõi đầu tiên cần phát triển cho HS được xác định trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể (năm 2018) Đó cũng là định hướng dạy học cho các môn học trong nhà trường, trong đó có môn Lịch sử

- Những bài viết đăng trên tạp chí chuyên ngành:

Bên cạnh các giáo trình, chuyên khảo, kỉ yếu hội thảo, nhiều bài viết được đăng trên các tạp chí giáo dục cũng đã đề cập đến phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo trong học tập của học sinh cũng như DH theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Trong bài viết "Hoạt động tư duy độc lập của học sinh trong học tập lịch sử

và hiệu quả bài học"[30] tác giả Nguyễn Thị Côi đi sâu vào phân tích các mối quan

hệ của phát triển tư duy độc lập của học sinh với hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông Theo tác giả, nhiệm vụ của các môn ở nhà trường phổ thông trong đó có lịch sử

phải phát triển tất cả chất lượng của trí tuệ, của tư duy, đặc biệt là tư duy biện chứng"

phát triển tư duy độc lập của học sinh trong giờ học lịch sử góp phần phát triển năng lực nhận thức nói chung, kĩ năng tư duy nói riêng và năng lực hành động"

Nguyễn Hữu Chí trong bài viết "Cơ sở lựa chọn phương pháp dạy học"[27]

đưa ra các tiêu chí cơ bản khi lựa chọn phương pháp DH, trong đó cần dựa vào ma trận phương pháp dạy học theo phân loại của Bloom để lựa chọn phương pháp tối ưu thích hợp với nội dung Để giúp học sinh nhận thức sự kiện lịch sử cần lựa chọn phương pháp thông tin tái hiện lịch sử, tổ chức cách làm việc khác nhau với các nguồn tư liệu lịch sử chứ không thể thông qua đàm thoại, câu hỏi Đồng thời khẳng định, việc tổ chức hoạt động học tập sẽ giúp học sinh chiếm lĩnh được kiến thức, tích lũy được kinh nghiệm và dần biến nó thành năng lực của người học

Với nghiên cứu "Để nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử ở trường

phổ thông"[119], tác giả Trịnh Đình Tùng đã phân tích những ưu điểm và hạn chế của

hoạt động dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay, từ đó đề xuất những giải pháp

để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông Tác giả cho rằng, chất lượng dạy học chỉ có thể nâng lên nếu có sự tham gia tích cực của tất cả các yếu tố của quá trình dạy học, trong đó nhân tố con người (GV và HS) đóng vai trò quyết định

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh đến vai trò của phương pháp dạy học, "dạy là dạy để mà

học, dạy cách học cho học sinh và học là học dưới sự điều khiển, hướng dẫn tổ chức của thầy”

Tác giả Nguyễn Thị Thế Bình và các cộng sự đã có nhiều bài viết đề cập đến các khía cạnh khác nhau của PPDHLS:

Trong bài viết “Sự cần thiết của phương pháp tích hợp trong DHLS ở

trường THPT hiện nay”[11], các tác giả đã luận giải bản chất của phương pháp tích

hợp trong DHLS, khẳng định sự cần thiết phải sử dụng phương pháp tích hợp trong DHLS Đồng thời, phân tích các mức độ tích hợp về nội dung trong môn Lịch sử (tích hợp nội môn; tích hợp liên môn; tích hợp đa môn; tích hợp xuyên môn) Đây là cách tiếp cận mới về PPDH, hướng tới phát triển năng lực học sinh, bởi vì dạy học tích hợp

và dạy học phân hóa là hai xu thế tất yếu cần vận dụng linh hoạt trong quá trình dạy học ở trường phổ thông, nhằm thực hiện mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS

Với “Phương pháp tích hợp trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ

thông”[12], các tác giả đi sâu phân tích các dạng tích hợp và phương pháp tích hợp

trong DHLS Trong đó nhấn mạnh, phương pháp tích hợp các yếu tố của quá trình dạy học, từ tích hợp về mục tiêu DH, đến tích hợp về nội dung DH, hình thức dạy học, tích hợp về PPDH và kiểm tra đánh giá Việc tích hợp các yếu tố của quá trình dạy học vừa

là yêu cầu vừa là nguyên tắc cách thức để đáp ứng mục tiêu dạy học định hướng phát triển năng lực HS

Cụ thể hơn, trong “Hệ thống phương pháp dạy học lịch sử theo định hướng

phát triển năng lực học sinh ở trường THPT”[13], các tác giả đã nêu cơ sở xác định

hệ thống PPDHLS theo định hướng phát triển năng lực HS, phân tích ưu điểm và hạn chế của hệ thống PPDHLS hiện hành Từ đó, đề xuất hệ thống PPDHLS theo định

hướng phát triển năng lực HS ở trường THPT, tập trung vào ba nhóm: nhóm PPDH

phát triển năng lực nhận thức lịch sử; nhóm PPDH phát triển năng lực nhận thức và

tư duy lịch sử; nhóm PPDH phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

Đây là những nghiên cứu mới phục vụ trực tiếp cho chúng tôi trong quá trình triển khai luận án

Liên quan đến các phương pháp dạy học theo hướng phát huy tích cực, chủ động, sáng tạo nhằm phát triển năng lực học sinh cũng được đề cập đến trong nhiều

luận văn, luận án Các Luận án Tiến sĩ Giáo dục học như Vũ Ánh Tuyết “Nâng cao

năng lực thực hành cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT”, Hoàng

Thanh Tú “Tổ chức hướng dẫn học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT (vận

dụng qua dạy học lớp 10)”; các luận văn như của Hoàng Thị Xuân Hòa “Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1858 - 1918) ở trường THPT”, Dương Thị Hoa “Sử dụng kĩ thuật dạy học để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trong môn Lịch sử ở trường THPT”, Nguyễn Thị Phượng, “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 THPT, chương trình chuẩn”

1.2 Những nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực học sinh

1.2.1 Những nghiên cứu về năng lực

- Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Năng lực là một khái niệm xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử, song trở nên phổ biến và được tập trung nghiên cứu bắt đầu từ những năm 70 của thế kỉ XX với nhiều

quan điểm tiếp cận và cách định nghĩa khác nhau

Theo Mulder, Weigel & Collins [149] có thể phân loại các nghiên cứu về năng lực theo ba quan điểm tiếp cận chính: quan điểm tiếp cận hành vi; quan điểm tiếp cận chung và quan điểm tiếp cận nhận thức Tác giả Weirnert [151] phân loại chín cách tiếp cận năng lực, đó là: khả năng nhận thức chung, các kĩ năng nhận thức chuyên biệt,

mô hình năng lực thực hiện, mô hình năng lực thực hiện biến đổi, các xu hướng hành động có động cơ, các khái niệm tự thân thuộc khách thể và chủ thể, năng lực hành động, các năng lực cốt lõi và các siêu năng lực

Trong sự đa dạng về cách tiếp cận và định nghĩa năng lực, đáng chú ý là công trình nghiên cứu của các tác giả dự án DeSeCo (Definition and Selection of Competencies: Theoretical and Conceptual Foundation (Định nghĩa về lựa chọn năng lực: Nền tảng lí thuyết và khái niệm)[151] do nhiều nước thuộc tổ chức OECD tham gia, với sự hợp tác của Bộ Giáo dục Hoa Kì và sự hỗ trợ của Cơ quan Thống kê Quốc gia Canada Với cách tiếp cận liên ngành, hợp tác và hướng tới tương lai, các tác giả DeSeCo có mục tiêu phát triển một khung tham chiếu hữu ích cho các nhà làm chính sách giáo dục Theo các tác giả, năng lực tồn tại theo các mức độ khác nhau và có thể được phát triển thông qua quá trình học tập Năng lực có nhiều cấp độ (năng lực cá nhân và năng lực tập thể); phân biệt năng lực với kĩ năng và các phẩm chất cá nhân khác; phân biệt hai thuật ngữ chỉ năng lực trong tiếng Anh là “competence” và

“literacy”; bàn tới năng lực, năng lực cốt lõi và vấn đề đánh giá năng lực

- Nghiên cứu của các tác giả ở Việt Nam

Về cơ bản, quan niệm năng lực của DeSeCo cũng đã được các nhà nghiên cứu

giáo dục Việt Nam kế thừa, Hoàng Hòa Bình xác định: “Năng lực là thuộc tính cá

nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể”[4;5] Trong đó, tác giả nhấn mạnh hai đặc

trưng cơ bản của năng lực là: (1) được bộc lộ, thể hiện qua hoạt động; (2) đảm bảo

hoạt động có hiệu quả, đạt kết quả mong muốn Với nhận thức này, tác giả viết “hình

dung một chương trình định hướng năng lực cho người học phải là một chương trình chú trọng tổ chức hoạt động cho HS Qua hoạt động, bằng hoạt động, HS hình thành, phát triển năng lực, bộc lộ được tiềm năng của bản thân; tự tin, có niềm hạnh phúc bởi thành công và tiếp tục phát triển”[4;5]

Tác giả Đặng Quốc Bảo và Phạm Minh Mục cho rằng, năng lực là một thuộc

tính đặc biệt của nhân cách và mang bản chất: “năng lực không hiện hữu nếu không

gắn với hoạt động và chỉ xác định khi con người thực hiện một công việc cụ thể Nếu chưa thực hiện, nó gọi là khả năng (tiềm ẩn)”[2;8] Các tác giả cũng phân biệt hai khái

niệm năng lực và năng khiếu, đồng thời bàn đến trí năng với tư cách là “thành phần

quan trọng nhất trong cấu trúc tổng thể của năng lực, tạo nên óc suy luận, khái quát, trừu tượng hóa khi con người tác động vào thực tiễn”[2;8]

Bernd Meier - Nguyễn Văn Cường, trong cuốn “Lí luận dạy học hiện đại cơ

sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học”[3] đi sâu phân tích các loại

năng lực như năng lực nhận thức, năng lực sáng tạo, năng lực cộng tác làm việc, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, đặc biệt là năng lực hành động Theo tác giả, năng lực hành động là khả năng thực hiện có hiệu quả các trách nhiệm các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ

sở hiểu biết, kĩ năng kĩ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động Đồng thời, đề xuất hệ thống các phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh như phương pháp đàm thoại, dạy học nêu vấn đề đến các phương pháp dạy học dự án, nghiên cứu trường hợp, chỉ rõ mỗi phương pháp có ưu thế phát triển các năng lực hoặc nhóm năng lực cho người học

Đề cập đến năng lực đặc thù môn Lịch sử, tác giả Trịnh Đình Tùng và Nguyễn

Mạnh Hưởng trong “Xác định hệ thống năng lực cần hình thành và phát triển cho

học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”[120] đã chỉ rõ các năng lực cần

hình thành và phát triển cho học sinh Nghiên cứu chú trọng đến các thành tố, biểu hiện của năng lực cũng như gợi ý về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học nhằm hướng tới phát triển năng lực học sinh Đồng thời, đề xuất các năng lực đặc thù môn lịch sử là năng lực thu thập và xử lí thông tin về các sự kiện, hiện tượng lịch sử; năng lực tái hiện quá khứ lịch sử; năng lực xác định mối liên hệ logic của các sự kiện, hiện tượng lịch sử; năng lực đánh giá, giải thích các sự kiện, hiện tượng theo quan điểm lịch sử; năng lực vận dụng kiến thức để hiểu biết, giải quyết các vấn đề đang diễn ra; năng lực trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử Theo chúng tôi, những năng lực này hoàn toàn phù hợp với ba nhóm năng lực của bộ môn Lịch sử được đề xuất trong Chương trình giáo dục môn Lịch sử năm 2018

Các tác giả trong cuốn “Dạy học phát triển năng lực môn Lịch sử trung học

cơ sở” [132], đã đưa ra những quan niệm về năng lực chung, năng lực đặc thù của

môn Lịch sử Đồng thời, đề xuất hệ thống phương pháp dạy học có ưu thế để phát triển năng lực học sinh THCS Một phần quan trọng của cuốn sách đã đưa ra các gợi ý cụ thể về hình thức tổ chức và phương pháp dạy học cho các bài cụ thể giúp học sinh chủ động khám phá, chiếm lĩnh kiến thức, qua đó, phát triển năng lực HS

Đoàn Nguyệt Linh trong nghiên cứu “Một số năng lực tự học môn Lịch sử

cần được hình thành cho học sinh ở trường THPT” [167] đã đề cập đến ba giai đoạn

của quá trình tự học và đề xuất 3 nhóm năng lực tự học tương ứng là năng lực tìm tòi, phát hiện vấn đề; năng lực giải quyết vấn đề và năng lực vận dụng kiến thức tự học vào quá trình học tập môn Lịch sử Đây là những gợi ý rất quan trọng để chúng tôi lựa chọn các PPDH phát triển năng lực tự học - tự chủ của HS thông qua dạy học các tiết thực nghiệm sư phạm trong luận án

1.2.2 Những nghiên cứu về phát triển năng lực học sinh

Vấn đề phát triển năng lực cho con người nói chung, phát triển năng lực HS ở trường phổ thông nói riêng trong những năm gần đây có nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đi sâu nghiên cứu, có nhiều công trình tiêu biểu

- Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

The National Council for History Standards of America (1997) (Hội đồng Quốc

gia về chuẩn môn Lịch sử của Mĩ) đã xây dựng những tiêu chí cơ bản trong “Criteria for the Development of Standards” (chuẩn bộ môn Lịch sử )[166] và đề xuất chuẩn

môn Lịch sử từ trình độ mẫu giáo đến lớp 12 bao gồm 15 tiêu chí, trong đó tiêu chí đầu tiên là: đáp ứng được yêu cầu của nhận thức, tái hiện lịch sử một cách tốt nhất và tạo môi trường học tập, chất vấn chủ động thay vì tiếp thu bị động sự kiện, ngày tháng,

tên tuổi các nhân vật lịch sử

Trong “Understanding Korea Education (2007)” (Chương trình giáo dục phổ

thông Hàn Quốc) [155] công bố khái niệm năng lực được hiểu là những kĩ năng thiết

yếu Đối với môn Lịch sử học sinh được khuyến khích những kĩ năng, suy nghĩ phê

phán và đánh giá hợp lí dựa trên những kiến thức sâu rộng về lịch sử Họ phải có khả năng hiểu nhiều cách giải thích và quan điểm khác nhau bằng tận dụng nhiều nguồn tài liệu lịch sử và qua đó để tăng cường hiểu sâu về lịch sử Những kĩ năng này có nhiều điểm tương đồng với kĩ năng lịch sử cần hình thành và phát triển cho HS trong DHLS

ở trường phổ thông Việt Nam Vì vậy, cũng là những gợi ý quan trọng cho chúng tôi khi xác định những năng lực cần phát triển cho HS trong quá trình DHLS ở trường

THPT và xác định mục tiêu dạy học trong các tiết học thực nghiệm của luận án

Nội dung của cuốn “Quebec (2007), Scales of competency levels in Secondary

School Education Cycle Two” [154] (Tiêu chuẩn năng lực bậc học trung học cơ sở

bang Quebec - Canada) đã trình bày những vấn đề chung nhất của nền giáo dục hướng

tới phát triển năng lực người học Trong chương trình giáo dục phổ thông của bang Quebec - Canada, xác định rõ các năng lực chung và năng lực riêng của từng môn học Môn Lịch sử cấp THCS ở Quebec được dạy tích hợp cùng với môn Giáo dục công dân

và được xác định 3 năng lực riêng biệt: Năng lực phân tích hiện tượng xã hội từ góc

nhìn lịch sử; Năng lực nhận thức hiện tượng xã hội thông qua phương pháp lịch sử; Năng lực nâng cao trách nhiệm công dân thông qua học lịch sử Đồng thời, chỉ rõ cách

thức để phát triển năng lực của người học Ví như để phát triển Năng lực phân tích các

hiện tượng xã hội từ góc nhìn lịch sử, học sinh cần được tạo điều kiện để tham khảo các

nguồn tài liệu khác nhau liên quan đến vấn đề tìm hiểu; tìm thông tin và tạo hệ thống câu hỏi; trình bày, phân tích vấn đề xã hội trong hiện tại và quá khứ Có thể nói, những năng lực chuyên biệt của bộ môn Lịch sử được đề xuất trong công trình nghiên cứu này

có nhiều điểm tương đồng với năng lực môn Lịch sử được đề xuất trong Chương trình Giáo dục môn Lịch sử năm 2018 Điều đó gợi cho chúng tôi cách tiếp cận toàn diện hơn khi xác định những năng lực cốt lõi của môn Lịch sử cần hình thành và phát triển cho

HS, làm cơ sở để lựa chọn những PPDH cho phù hợp và hiệu quả

Trong “Melbourne: Declaration on Educational Goals for Young Australians”

(Tuyên bố Men-bơn về mục tiêu giáo dục vì thế hệ trẻ Australia) [147] nêu lên ba mục

tiêu và kêu gọi: “Chúng ta hãy ủng hộ giới trẻ Australia để họ trở thành những người

học thành đạt, những cá nhân tự tin và các công dân hiểu biết, tích cực” Chương

trình Giáo dục phổ thông Australia xác định 10 năng lực cơ bản xuyên suốt các môn