THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Bên cạnh đó, Báo cáo về công tác thi hành án hành chính của Chính phủ từ năm 2015 đến năm 2019 và Báo cáo công tác Tư pháp của Bộ Tư pháp từ năm 2010 đến nay đã chỉ ra rằng hoạt động th

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LÊ VIỆT SƠN

THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM -

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2021

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LÊ VIỆT SƠN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, khảo sát, kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực Các trích dẫn trong Luận án đều được ghi rõ nguồn gốc Nếu có sự gian dối, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Nghiên cứu sinh

Lê Việt Sơn

MỤC LỤC

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC, BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài 3

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 4

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài 4

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài 5

4 Ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn của Luận án 5

5 Những điểm mới của Luận án 6

6 Cơ cấu của Luận án 6

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 7

1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu 7

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 7

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 26

1.1.3 Đánh giá chung tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài và những vấn đề được luận án tiếp tục nghiên cứu 33

1.2 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu 34

1.2.1 Cơ sở lý thuyết 34

1.2.2 Phương pháp nghiên cứu 37

Kết luận Chương 1 39

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM 40

2.1 Khái niệm, bản chất của thi hành án 40

2.2 Khái niệm, đặc điểm, vai trò và những yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới hiệu quả thi hành án hành chính ở Việt Nam 46

2.2.1 Khái niệm thi hành án hành chính 46

2.2.2 Đặc điểm của thi hành án hành chính 50

2.2.3 Vai trò của thi hành án hành chính 60

2.2.4 Những yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới hiệu quả thi hành án hành chính ở Việt Nam 63 2.3 Các nguyên tắc thi hành án hành chính 68

2.3.1 Nguyên tắc tuân theo pháp luật trong thi hành án hành chính 68

2.3.2 Nguyên tắc bảo đảm sự tham gia của Tòa án trong thi hành án hành chính 69

2.3.3 Nguyên tắc bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong thi hành án hành chính 70

2.3.4 Nguyên tắc bảo đảm sự tham gia tích cực, chủ động của người bị kiện trong vụ án hành chính vào hoạt động thi hành án hành chính 71

2.4 Thi hành án hành chính theo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới và những giá trị, kinh nghiệm có thể tham khảo cho Việt Nam 71

2.4.1 Thi hành án hành chính theo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới 71

2.4.2 Những giá trị, kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam 84

Kết luận Chương 2 86

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM 88

3.1 Thực trạng pháp luật về thi hành án hành chính ở Việt Nam 89

3.1.1 Những bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính được thi hành 89

3.1.2 Giải thích bản án, quyết định của Tòa án 91

3.1.3 Thủ tục thi hành bản án, quyết định của Tòa án 92

3.1.4 Yêu cầu, quyết định buộc thi hành bản án, quyết định của Tòa án 101

3.1.5 Kiểm sát thi hành án hành chính 105

3.1.6 Xử lý vi phạm trong thi hành án hành chính 108

3.1.7 Quản lý nhà nước về thi hành án hành chính 120

3.2 Thực tiễn thi hành án hành chính ở Việt Nam 122

3.2.1 Một số kết quả đạt được trong thực tiễn thi hành án hành chính ở Việt Nam 122

3.2.2 Những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn thi hành án hành chính ở Việt Nam 130

3.2.3 Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn thi hành án hành chính ở Việt Nam 146

Kết luận Chương 3 149

CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM 150

4.1 Quan điểm nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính ở Việt Nam 150

4.1.1 Việc nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính phải được tiến hành trên cơ sở thể

chế hoá các chủ trương, đường lối, quan điểm về cải cách tư pháp, cải cách hành chính

đã được xác định trong các nghị quyết, văn kiện của Đảng 150 4.1.2 Nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính phải bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất

và khả thi của hệ thống pháp luật 152 4.1.3 Nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính phải gắn liền với việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân mà cụ thể là quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức,

cá nhân liên quan đến việc thi hành án 153 4.1.4 Việc đề ra các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính phải dựa trên tổng kết, đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật về thi hành án hành chính và vận dụng kinh nghiệm pháp luật nước ngoài 154

4.2 Các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính ở Việt Nam 154

4.2.1 Giải pháp hoàn thiện pháp luật về thi hành án hành chính 155

4.2.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về thi hành án hành

chính 180

Kết luận Chương 4 188 KẾT LUẬN 190 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN

ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

VKSND : Viện kiểm sát nhân dân

VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao

DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC, BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

1 DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Phụ lục 1: Tình hình thụ lý giải quyết vụ án hành chính trong những năm gần đây

Phụ lục 2: Kết quả thi hành án hành chính trong những năm gần đây

Phụ lục 3: Biểu đồ thống kê kết quả thi hành án hành chính trong những năm gần đây

Phụ lục 4: Sơ đồ tóm tắt thủ tục thi hành án hành chính

Phụ lục 5: Danh mục các văn bản quy phạm pháp luật và một số văn bản hành chính về

thi hành án hành chính từ năm 1996 đến 2019

Phụ lục 6: Danh sách quyết định buộc thi hành án hành chính của Tòa án nhân dân được

đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Tổng cục Thi hành án dân sự thuộc Bộ Tư pháp

(tính đến tháng 12/2019)

Phụ lục 7: Một số điều khoản cơ bản về dự thảo Luật Thi hành án hành chính

Phụ lục 8: Kết quả điều tra xã hội học Đề tài “Thi hành án hành chính ở Việt Nam – Lý luận và thực tiễn”

Phụ lục 9: Một số vụ việc thi hành án hành chính điển hình phức tạp, kéo dài liên quan

đến cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước vi phạm nghĩa vụ thi

Bảng 2.1: Kết quả thi hành án hành chính đối với trường hợp bản án, quyết định của Tòa

án chấp nhận yêu cầu khởi kiện giai đoạn 2013 – 2019

Bảng 2.2: Kết quả đôn đốc/theo dõi thi hành án hành chính giai đoạn 2013 – 2019

Bảng 2.3: Kết quả kiểm sát thi hành án hành chính năm 2017 và 2018

Bảng 2.4: Số bản án, quyết định của Tòa án chưa thi hành xong theo từng năm giai đoạn

2013 – 2019

Bảng 2.5: Số vụ việc Tòa án ra quyết định buộc thi hành án hành chính năm 2017, 2018

và 2019

Bảng 2.6: Thống kê thời hạn vi phạm nghĩa vụ thi hành án hành chính của người bị kiện

theo kết quả công khai thông tin không chấp hành án của cơ quan thi hành án dân sự tính đến 12/2019

3 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Số vụ án hành chính bị Tòa án bác đơn khởi kiện ở thủ tục xét xử sơ thẩm

giai đoạn 2011 - 2019

Biểu đồ 3.2: Kết quả thi hành án hành chính đối với trường hợp bản án, quyết định chấp

nhận yêu cầu của người khởi kiện thuộc trường hợp đôn đốc, theo dõi thi hành án hành chính của cơ quan thi hành án dân sự giai đoạn 2013 - 2019

Biểu đồ 3.3: Kết quả thi hành các bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính của

Chủ tịch Ủy ban nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp từ năm 2015 - 2017

Biểu đồ 3.4: Kết quả đôn đốc/theo dõi thi hành án hành chính giai đoạn 2013 – 2019 Biểu đồ 3.5: Sự gia tăng số bản án, quyết định của Tòa án chưa được thi hành xong từ

năm 2013 - 2019

Biểu đồ 3.6: Thời hạn vi phạm nghĩa vụ thi hành án hành chính của người bị kiện theo kết

quả công khai thông tin không chấp hành án của cơ quan thi hành án dân sự (tính đến 12/2019)

4 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 4.1: Thủ tục thi hành án hành chính trong trường hợp Tòa án không chấp nhận yêu

cầu khởi kiện

Sơ đồ 4.2: Thủ tục thi hành án hành chính trong trường hợp Tòa án chấp nhận yêu cầu

khởi kiện

Sơ đồ 4.3: Đề xuất thủ tục thi hành án hành chính trong trường hợp Tòa án không chấp

nhận yêu cầu khởi kiện

Sơ đồ 4.4: Đề xuất thủ tục thi hành án hành chính trong trường hợp Tòa án chấp nhận yêu

cầu khởi kiện

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thi hành án nói chung và thi hành án hành chính nói riêng là một trong những hoạt động quan trọng của bộ máy nhà nước nhằm bảo đảm cho bản án, quyết định của Tòa án

có hiệu lực pháp luật được thi hành trên thực tế Hoạt động thi hành án có hiệu quả, một mặt thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật, thể hiện quyền lực nhà nước, mặt khác là công cụ hữu hiệu để khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, xã hội và công dân đã bị xâm hại bởi các hành vi vi phạm pháp luật Tuy nhiên, thi hành án hành chính là một hoạt động khó khăn và phức tạp, bởi vì ngoài những đặc điểm của thi hành án nói chung, thi hành án hành chính còn có những đặc trưng riêng so với các hoạt động thi hành

án khác, trong đó đáng chú ý là việc thi hành án hành chính mang tính tự nguyện thi hành rất cao do không có cơ quan chuyên trách về thi hành án hành chính, các biện pháp bảo đảm thi hành án hành chính hạn chế và đặc biệt một bên đương sự trong thi hành án hành chính luôn là cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước

Nhận thức được tầm quan trọng trong công tác này, Đảng và Nhà nước ta đã đề ra nhiều chủ trương, chính sách nhằm tạo sự chuyển biến cơ bản trong công tác thi hành án Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 về chiến lược xây dựng và hoàn thiện pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 của Bộ Chính trị đã xác định là

cần đổi mới tổ chức và hoạt động việc thi hành án, trong đó nhấn mạnh: “Xây dựng cơ chế

bảo đảm cho mọi bản án của Tòa án có hiệu lực pháp luật phải được thi hành, các cơ quan hành chính vi phạm bị xử lý theo phán quyết của Tòa án phải nghiêm chỉnh chấp hành” Vì vậy, từ một điều luật duy nhất điều chỉnh về thi hành án hành chính tại Pháp

lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành ngày 21/5/1996 đến Luật Tố tụng hành chính năm 2015 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 25/11/2015 gồm 07 điều luật với nhiều sửa đổi, bổ sung quan trọng về thi hành

án hành chính như: Tòa án được quyền ra quyết định buộc thi hành án hành chính, quy định chi tiết về thủ tục thi hành án hành chính trong các trường hợp khác nhau, nhiệm vụ

01/7/2016, Chính phủ đã ra Nghị định 71/2016/NĐ-CP quy định về thời hạn, trình tự, thủ tục thi hành án hành chính và xử lý trách nhiệm đối với người không thi hành bản án, quyết định của Tòa án Đây chính là những cơ sở pháp lý quan trọng giúp các chủ thể có liên quan đến công tác thi hành án hành chính căn cứ vào đó để thực thi hoặc yêu cầu thực hiện phán quyết của Tòa án nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình

Tuy nhiên, việc thi hành án hành chính ở nước ta trong khoảng thời gian qua gặp những khó khăn, vướng mắc sau:

Thứ nhất, thực tiễn thực hiện các quy định pháp luật về thi hành án hành chính đã

bộc lộ những hạn chế nhất định Những khó khăn, vướng mắc trong việc thi hành pháp luật là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng tồn đọng án, chưa đáp ứng được yêu cầu bảo vệ một cách kịp thời, hiệu quả quyền, lợi ích hợp pháp của người được thi hành án hành chính và của các cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan Đánh giá kết quả về công tác thi hành án hành chính, Chỉ thị số 26/CT-TTg, ngày 15/11/2019 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường chấp hành pháp luật tố tụng hành chính và thi hành

án hành chính đã nêu rõ: “Tình hình chấp hành pháp luật tố tụng hành chính và thi hành

án hành chính của các cơ quan hành chính nhà nước vẫn còn những tồn tại, hạn chế, điển hình là việc không ít các vụ kiện người đại diện không tham gia phiên tòa theo triệu tập của Tòa án; số lượng bản án hành chính đã có hiệu lực chưa được thi hành ngày càng tăng qua các năm” Bên cạnh đó, Báo cáo về công tác thi hành án hành chính của Chính

phủ từ năm 2015 đến năm 2019 và Báo cáo công tác Tư pháp của Bộ Tư pháp từ năm

2010 đến nay đã chỉ ra rằng hoạt động thi hành án hành chính vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn đặt ra, số lượng án chuyển sang năm sau thi hành khá lớn, số lượng vụ việc Tòa án đã ra quyết định buộc thi hành án hành chính nhưng người phải thi hành án là

cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước vẫn không thi hành còn rất cao, gây bức xúc trong dư luận, một số vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài, dư luận xã hội quan tâm chưa được xử lý dứt điểm

Thứ hai, công tác xây dựng, hoàn thiện pháp luật về thi hành án hành chính còn

chậm Cơ sở pháp lý điều chỉnh về hoạt động thi hành án hành chính chưa đầy đủ, rõ ràng Hiện nay, đối với hoạt động thi hành án dân sự và thi hành án hình sự đã được quy định bằng đạo luật riêng với các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn Trong khi đó, hoạt động thi hành án hành chính chỉ được điều chỉnh chủ yếu bằng một văn bản dưới luật Ngoài ra, với điểm đặc thù của thi hành án hành chính, thủ tục thi hành án hành chính hiện nay được quy định rải rác, tản mạn ở nhiều văn bản khác nhau như: Luật Tố tụng hành chính, Luật Thi hành án dân sự, các đạo luật điều chỉnh hoạt động quản lý nhà nước trong các lĩnh vực Do chưa có quy định khung, mang tính thống nhất để điều chỉnh hoạt động này nên gây ra khó khăn cho người có trách nhiệm tổ chức và đương sự trong thi hành án hành chính Bên cạnh đó, một số quy định pháp luật về thi hành án hành chính được xây dựng chưa dựa trên những cơ sở lý luận sâu sắc, đúng đắn và khoa học, có sự mâu thuẫn, chưa phù hợp với thực tiễn dẫn đến hiệu quả thi hành không cao

Thứ ba, ý thức chấp hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính của

nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân còn hạn chế Không chỉ đối với người khởi kiện mà thường xuyên xảy ra đối với người bị kiện trong vụ án hành chính, thậm chí không ít cơ quan nhà nước chưa nhìn nhận đúng vị trí, vai trò, tầm quan trọng của công tác thi hành án hành chính nên còn tình trạng các cơ quan và người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước thiếu tôn trọng các bản án, quyết định của Tòa án, “chây ỳ” không thi hành án

Thứ tư, về đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác thi hành án hành chính còn yếu

về năng lực chuyên môn nghiệp vụ Việc tổ chức, thi hành bản án, quyết định của Tòa án

về vụ án hành chính phần lớn do chính các cán bộ, công chức trong cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền trong các cơ quan này thực hiện kiêm nhiệm nhưng những cán bộ, công chức trong những cơ quan này không được đào tạo, bồi dưỡng về nghiệp vụ nên không nắm rõ về trình tự, thủ tục thi hành án Ngoài ra, xuất phát từ lí do không có cơ quan thi hành án hành chính chuyên trách nên cơ quan thi hành án dân sự sẽ chịu trách nhiệm theo dõi việc thi hành án hành chính Trong khi đó, cơ quan thi hành án dân sự vẫn đang trong tình trạng quá tải công việc, nay được bổ sung thêm nhiệm vụ theo dõi thi hành

án hành chính nhưng cơ chế lại thiếu rõ ràng Vì vậy, cơ quan này vẫn chủ yếu tập trung vào nhiệm vụ chính của mình là thi hành án dân sự mà không có sự đầu tư, quan tâm đúng mức tới việc theo dõi thi hành án hành chính

Thứ năm, các công trình nghiên cứu về mặt lý luận và tổng kết thực tiễn về thi hành

án hành chính ở Việt Nam chưa nhiều Đa số các công trình chỉ đề cập đến một số khía cạnh lý luận và pháp lý mà chưa nghiên cứu một cách hệ thống Chính vì vậy, việc nghiên cứu thấu đáo về lý luận và thực tiễn đối với hoạt động thi hành án hành chính là hết sức cần thiết trong bối cảnh hiện nay để xây dựng những giải pháp khả thi, mang tính đột phá nhằm hoàn thiện những quy định pháp luật và các giải pháp tổ chức thực hiện pháp luật về thi hành án hành chính, nâng cao hiệu quả của hoạt động này ở Việt Nam, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế đang diễn ra

Xuất phát từ nhận thức như vậy, Nghiên cứu sinh cho rằng việc lựa chọn vấn đề

“Thi hành án hành chính ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn” làm đề tài luận án tiến sĩ là

thực sự cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu của Luận án là xây dựng cơ sở lý luận về thi hành án hành chính, dựa trên cơ sở lý luận đó để đánh giá về thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành

án hành chính ở Việt Nam và đưa ra những quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật và

các giải pháp về mặt thực tiễn hoạt động nhằm nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính ở nước ta trong giai đoạn hiện nay và thời gian tới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Với mục đích như trên, nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án bao gồm:

Một là, phân tích, đánh giá tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về thi hành án

hành chính ở Việt Nam để từ đó tìm ra những nội dung cần tiếp tục làm rõ trong Luận án

Hai là, đánh giá về những quan điểm hiện hành và từ đó xây dựng nội dung lý luận

về thi hành án hành chính như: xây dựng khái niệm về thi hành án hành chính và xác định các đặc điểm đặc trưng của thi hành án hành chính so với các loại thi hành án khác; làm rõ vai trò, các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến hiệu quả của thi hành án hành chính ở các khía cạnh về chính trị - xã hội, hoạt động tố tụng và bảo đảm quyền con người; xây dựng các nguyên tắc thi hành án hành chính

Ba là, phân tích `thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành án hành chính ở Việt

Nam, bao gồm việc phân tích quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về thi hành án hành chính, chỉ rõ những ưu điểm và hạn chế của các quy định và công tác thực hiện hiện hành Việc đánh giá được thực hiện chi tiết theo từng nội dung mà pháp luật quy định nhằm phát hiện những bất cập, hạn chế cơ bản của các quy định pháp luật hiện hành và xác định nguyên nhân gây ra các bất cập, hạn chế trên

Bốn là, nghiên cứu pháp luật của một số quốc gia về các chế định cơ bản, quan

biệt với pháp luật về thi hành án hành chính ở Việt Nam để rút ra các giá trị tham khảo

Năm là, xây dựng các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính ở

Việt Nam, bao gồm các giải pháp hoàn thiện pháp luật và giải pháp tổ chức thực hiện pháp luật về thi hành án hành chính Những giải pháp này sẽ bám sát và thể hiện đúng chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách của Nhà nước trong việc hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động thi hành án hành chính ở nước ta Các giải pháp đưa ra bảo đảm tính khả thi và có cơ sở khoa học, được dựa trên cơ sở lý luận đã xây dựng và những đánh giá khách quan về thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về thi hành án hành chính ở Việt Nam

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của Luận án: các quan điểm, nhận thức lý luận về thi hành án hành chính, quy định của pháp luật về thi hành án hành chính, thực tiễn thi hành pháp luật trong lĩnh vực này ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

“Thi hành án hành chính ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn” là đề tài nghiên cứu có

nội dung rộng, khá phức tạp nhưng trong giới hạn của Luận án tiến sĩ, đề tài xác định giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

Luận án đặt trọng tâm nghiên cứu những vấn đề mang tính lý luận, pháp lý và thực tiễn thi hành án hành chính ở Việt Nam Những nội dung liên quan đến thực tiễn thi hành

án hành chính, Luận án sẽ giới hạn trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam

Việc so sánh, đối chiếu quy phạm được giới hạn ở các nước châu Âu, nơi mà có pháp luật về thi hành án hành chính hoàn thiện ở mức độ cao Bên cạnh đó, Luận án còn nghiên cứu pháp luật của một số quốc gia ở Châu Á có hệ thống pháp luật phát triển hoặc

có điều kiện về chính trị - xã hội có nét tương đồng với nước ta mà đại diện điển hình là Trung Quốc, Nhật Bản để rút những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Thời gian nghiên cứu: từ năm 1996 đến thời điểm hiện nay (kể từ khi Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính được ban hành và có hiệu lực thi hành đến năm 2019) Các thông tin, số liệu sử dụng để nghiên cứu được thu thập trên phạm vi cả nước, chủ yếu trong thời gian từ khi Luật Tố tụng hành chính năm 2010 có hiệu lực thi hành Các thông tin, số liệu trong giai đoạn từ năm 1996 đến năm 2010 ít được thu thập và trình bày trong Luận án vì số vụ việc được đưa ra thi hành trong giai đoạn này rất ít, công tác báo cáo, thống kê về thi hành án hành chính trong giai đoạn này chưa được quy định cụ thể nên số liệu không bảo đảm tính liên tục và chính xác

4 Ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn của Luận án

Luận án là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về thi hành án hành chính và kết quả nghiên cứu sẽ là sự bổ sung quan trọng về lý luận cũng như thực tiễn vào hoạt động thi hành án hành chính ở Việt Nam hiện nay Theo đó, kết quả nghiên cứu của Luận án sẽ

khoa học có giá trị tham khảo trong việc hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật về thi hành án hành chính nói riêng và pháp luật tố tụng hành chính nói chung nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động thi hành án hành chính ở Việt Nam

Luận án còn là tài liệu tham khảo trong công tác nghiên cứu, giảng dạy, học tập Luật Tố tụng hành chính Việt Nam cho các cơ sở chuyên nghiên cứu pháp luật, đào tạo cán bộ pháp luật Luận án cũng có giá trị tham khảo hữu ích đối với cán bộ làm công tác thực tiễn trong thi hành án hành chính ở nước ta hiện nay

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu của Luận án có thể dùng làm tài liệu nghiên cứu để ban hành Luật thi hành án hành chính trong thời gian tới, hướng dẫn trong việc áp dụng

pháp luật tố tụng hành chính, hoặc sửa đổi, bổ sung quy định của pháp luật về thi hành án hành chính nhằm bảo đảm tính thống nhất và chính xác trong thực tiễn thi hành pháp luật

về thi hành án hành chính

5 Những điểm mới của Luận án

Luận án là một công trình khoa học nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về thi hành án hành chính ở Việt Nam Những điểm mới nổi bật của kết quả nghiên cứu thể hiện ở những nội dung sau:

(1) Xây dựng được một số vấn đề lý luận cơ bản, quan trọng về thi hành án hành chính Việc làm sáng tỏ những vấn đề lý luận này sẽ là cơ sở để tiếp cận các quy định của pháp luật về thi hành án hành chính, là định hướng cho việc kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thi hành án hành chính và pháp luật tố tụng hành chính

(2) Luận án phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật hiện nay về thi hành

án hành chính và thực tiễn thi hành án hành chính, từ đó chỉ ra những vướng mắc, bất cập trong các quy định của pháp luật hiện nay về thi hành án hành chính Không chỉ dừng lại ở việc đưa ra những vướng mắc, bất cập đó, luận án còn phân tích để tìm ra nguyên nhân của những hạn chế trên

(3) Luận án đưa ra các kiến nghị sửa đổi, bổ sung quy định của pháp luật và các giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về thi hành án hành chính, đây là những kiến nghị mới dựa trên những căn cứ, lập luận khoa học, phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng về cải cách tư pháp, góp phần nâng cao hiệu quả của thi hành án hành chính ở Việt Nam, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho các cá nhân, cơ quan và tổ chức trong xã hội

6 Cơ cấu của Luận án

Ngoài phần cam đoan, danh mục các từ viết tắt sử dụng trong Luận án, mục lục, phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án

đã được công bố, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, bảng biểu, biểu đồ thì nội dung chính của Luận án được kết cấu gồm bốn chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài nghiên cứu

Chương 2: Những vấn đề lý luận về thi hành án hành chính ở Việt Nam

Chương 3: Thực trạng pháp luật về thi hành án hành chính và thực tiễn thi hành án hành chính ở Việt Nam

Chương 4: Quan điểm và các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính ở Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ

LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Những công trình khoa học của các tác giả trong nước nghiên cứu về THAHC ở Việt Nam được công bố thời gian qua chủ yếu thực hiện dưới hình thức các bài báo khoa học, giáo trình, sách chuyên khảo, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và các đề tài nghiên cứu khoa học

1.1.1.1 Tình hình nghiên cứu lý luận về thi hành án hành chính ở Việt Nam

Sau khi tổng hợp và phân tích các công trình khoa học đã công bố có liên quan

đến THAHC ở Việt Nam, chúng tôi thấy rằng một số các công trình nghiên cứu khoa học

đã đề cập đến các vấn đề lý luận về THAHC ở Việt Nam, bao gồm: khái niệm THAHC, đặc điểm của THAHC, lịch sử hình thành và phát triển của THAHC ở Việt Nam, các yếu

tố ảnh hưởng đến hiệu quả của THAHC, THAHC theo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới và những giá trị, kinh nghiệm có thể tham khảo cho Việt Nam

Thứ nhất, về khái niệm THAHC

Theo Giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí

Minh (2012), Nxb Hồng Đức thì “THAHC là một giai đoạn tố tụng độc lập, kết thúc quá

trình TTHC, trong đó các chủ thể có liên quan tiến hành các hoạt động nhằm thực hiện các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án” Kết quả nghiên cứu này gần

giống với kết quả nghiên cứu mà Giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội (2013), Nxb Đại học quốc gia Hà Nội và Giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội (2014) do Nxb Công an nhân dân công bố:

“THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp của Nhà nước, là giai đoạn cuối cùng của quá trình TTHC (theo hai cấp xét xử), do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền (Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan THADS, các cơ quan nhà nước có liên quan) và các cá nhân được Nhà nước trao quyền (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Chấp hành viên) thực hiện theo một trình tự, thủ tục luật định, nhằm bảo đảm thi hành các bản án và quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật về VAHC” Tuy nhiên, khái niệm về THAHC theo giáo trình của

Trường Đại học Luật Hà Nội và Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội đưa ra chi tiết hơn khi chỉ rõ về các chủ thể có trách nhiệm trong việc THAHC và khẳng định THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp

Ngoài ra, Lê Đình Phùng (2011), trong Luận văn thạc sĩ “THAHC ở Việt Nam” tại Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng “THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp của

Nhà nước, do các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định, nhằm đảm bảo thi hành phần tài sản trong bản án, quyết định của Tòa án trong VAHC hoặc các quyết định hành chính, hành vi hành chính bị xét xử” Trong khi đó,

Phạm Xuân Nam (2012) với Luận văn thạc sĩ “THAHC ở Việt Nam: Thực trạng và

phương hướng hoàn thiện” tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng

“THAHC là giai đoạn xuất hiện sau khi bản án, quyết định giải quyết VAHC của Tòa án

đã có hiệu lực pháp luật, là tổng thể các hoạt động nhằm mục đích làm cho bản án, quyết định của Tòa án được thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế” Đề tài khoa học “Bảo đảm quyền con người trong THAHC ở Việt Nam”, tác giả Nguyễn Thị Thương Huyền (chủ

nhiệm) (2012) thực hiện tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh đưa ra khái

niệm “THAHC là hoạt động do các chủ thể có thẩm quyền tiến hành nhằm thực hiện các

bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về VAHC theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định” Tác giả Nguyễn Thị Phương Hà (2019) trong Luận án “Thi hành bản

án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay” thực hiện tại Học

viện Khoa học xã hội thì “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về VAHC là hành vi

của các đương sự trong VAHC và các chủ thể có liên quan nhằm hiện thực hóa các bản

án, quyết định của Tòa án về VAHC theo thủ tục do pháp luật quy định Đây không phải là một giai đoạn TTHC độc lập mà là tổng thể các hoạt động mang tính hành chính – tư pháp” Như vậy, giữa các khái niệm này có điểm chưa thống nhất: THAHC có phải là giai

đoạn tố tụng độc lập? Nội dung của THAHC có bao gồm thi hành phần tài sản hay không?

Bên cạnh đó, các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ nghiên cứu về THADS và pháp luật về THADS đã nghiên cứu trực tiếp và toàn diện về vấn đề THADS và hoàn thiện

1 Bao gồm các Luận án tiến sĩ và thạc sĩ Luật học: Nguyễn Thanh Thủy (2001), Hoàn thiện pháp luật về THADS Luận văn thạc sĩ, Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội; Nguyễn Văn Hiệp (2003), Hoàn thiện pháp luật về THADS Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, TP Hồ Chí Minh; Phạm Thị Thu Nga (2004), Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả THADS ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Nguyễn Thanh Thủy (2008), Hoàn thiện pháp luật về THADS ở Việt Nam hiện nay, Luận

án tiến sĩ Luật học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội; Nguyễn Văn Công (2013), Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả THADS ở tỉnh Bắc Giang, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia

Hà Nội, Hà Nội; Trần Mạnh Quân (2013), Hoàn thiện pháp luật THADS ở Việt Nam hiện nay, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Phạm Văn Hùng (2014), Pháp luật THADS, thực trạng và giải pháp, liên hệ thực tiễn ở tỉnh Hải Dương, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội;

Lê Vĩnh Châu (2015), Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về giải quyết tranh chấp trong kinh doanh, thương mại ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ Luật học, Học viện khoa học xã hội, Hà Nội; Vũ Văn Tuyên (2015), Nâng cao hiệu quả THADS ở tỉnh Thái Bình, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

THADS như: khái niệm, đặc điểm, nội dung, vai trò của pháp luật THADS, các tiêu chí hoàn thiện pháp luật THADS, phân tích lịch sử và thực trạng pháp luật THADS, từ đó, đưa ra các quan điểm và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật THADS nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động THADS Tuy đây là các công trình không trực tiếp nghiên cứu về THAHC nhưng phần cơ sở lý luận của các luận văn, luận án này về THADS và pháp luật THADS cũng là cơ sở để chúng tôi xem xét so sánh với THAHC nhằm làm rõ bản chất của THAHC với các loại hình thi hành án khác để có thể đưa ra khái niệm về THAHC một cách khách quan và khoa học nhất

Có thể khẳng định, đến thời điểm này đã có một số công trình khoa học nghiên cứu khái niệm về THAHC Các kết quả nghiên cứu nói trên đã đưa ra một số kết luận bước đầu về nội hàm khái niệm THAHC như: đối tượng THAHC là bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật về VAHC của Tòa án, THAHC được thực hiện sau hoạt động xét xử của Tòa án… Bên cạnh một số điểm đã được làm rõ, các nghiên cứu cũng cho thấy rằng khái niệm này còn một số nội dung chưa được thống nhất như: THAHC có phải là một giai đoạn TTHC độc lập hay không? THAHC là một hoạt động tư pháp hay là hành chính – tư pháp, người tiến hành và người có trách nhiệm THAHC là những chủ thể nào? Nội dung thi hành án có bao gồm phần thi hành bản án, quyết định của Tòa án liên quan đến tài sản trong VAHC hay không? Có thể kết luận, khái niệm về THAHC vẫn chưa được xây dựng một cách chuẩn xác dựa vào bản chất của nó với những đặc trưng giúp phân biệt một cách rõ ràng THAHC với các loại thi hành án khác Những vấn đề trên là nhiệm vụ

mà chúng tôi cần tiếp tục nghiên cứu để xây dựng nên khái niệm về THAHC, giúp chúng

ta nhận diện được chính xác bản chất của hoạt động THAHC, làm tiền đề cho việc nghiên cứu, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả THAHC ở Việt Nam

Thứ hai, đặc điểm THAHC

Trong các Luận văn thạc sĩ, tiến sĩ của tác giả Nguyễn Xuân Nam, Lê Đình Phùng, Nguyễn Thị Phương Hà đều có kết quả nghiên cứu giống nhau khi cho rằng THAHC là hoạt động mang tính hành chính - tư pháp Tuy nhiên, cơ sở lý luận để giải thích đặc điểm trên giữa các tác giả lại có sự khác nhau Tác giả Nguyễn Xuân Nam, Nguyễn Thị Phương

Hà cho rằng THAHC là hoạt động mang tính hành chính - tư pháp vì hoạt động THAHC không hoàn toàn do pháp luật tố tụng điều chỉnh và hoạt động này do cơ quan hành pháp thực hiện (việc đôn đốc, theo dõi, quản lý nhà nước về THAHC), các biện pháp thực thi pháp luật chủ yếu do pháp luật hành chính - tư pháp quy định Nói cách khác, thi hành án

là một hoạt động mang tính chất tư pháp đặt dưới sự chỉ đạo, tổ chức và quản lý của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước Trong khi đó, tác giả Lê Đình Phùng lại cho rằng đây

là hoạt động mang tính hành chính - tư pháp vì đối tượng THAHC là các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, trong đó cơ quan tư pháp cũng tham gia vào quá trình thi hành án và hoạt động mang tính hành chính vì đặc trưng của hành chính là phương pháp mệnh lệnh - phục tùng Trong Luận án của mình, tác giả Nguyễn Thị Phương Hà đã nêu một số điểm đặc trưng của THAHC như: THAHC là lĩnh vực thi hành

án vừa mang tính tự nguyện, vừa mang tính cưỡng chế, không có cơ quan chuyên trách tổ chức thi hành đối với những phán quyết của Tòa án về tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện; nội dung của đối tượng THAHC có sự khác biệt so với THADS và THAHS; THAHC là lĩnh vực thi hành án có nhiều yếu tố phức tạp

Bên cạnh đó, một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu về THADS đã liệt kê ở phần trên cho rằng thi hành án là hoạt động mang tính hành chính nhưng theo một số luận văn khác

của THAHC được các công trình này công bố Theo Giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Khoa Luật - Đại học quốc gia Hà Nội thì: THAHC là giai đoạn cuối cùng của quá trình TTHC, THAHC là hoạt động đòi hỏi sự quản lý tập trung thống nhất của Nhà nước, đối tượng thi hành là các bản án và quyết định của Tòa án về VAHC đã có hiệu lực pháp luật Giáo trình Luật TTHC của trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng THAHC được tiến hành chủ yếu theo thủ tục hành chính vì việc tổ chức THAHC thuộc về chính cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước đã ban hành các quyết định hành chính hoặc cơ quan đã thực hiện hành vi hành chính

Trong số các bài báo khoa học nghiên cứu về THAHC rất ít bài báo nghiên cứu về

cơ sở lý luận nói chung và khái niệm về THAHC nói riêng Một trong số ít nghiên cứu là

của tác giả Lê Minh Tâm đăng trên Tạp chí Luật học số 02 năm 2001 với bài “Thử bàn

mấy vấn đề lý luận về thi hành án” đề cập đến các vấn đề lý luận về thi hành án Đây là

một trong những bài báo đầu tiên phân tích vấn đề lý luận về thi hành án một cách chi tiết Bài viết đi vào tìm hiểu thuật ngữ thi hành án, xác định thi hành án cần được hiểu như một khái niệm độc lập được dùng để chỉ các loại hình thi hành án Bài viết cũng phân tích bản chất, đặc trưng của thi hành án nói chung, trong đó có điểm đáng chú ý là tác giả kết luận thi hành án không phải là một giai đoạn tố tụng vì mục đích của THAHC khác với mục đích của hoạt động xét xử Tác giả đã đề cập đến các đặc điểm về thi hành án như sau: thi hành án là quá trình diễn ra sau quá trình xét xử của Tòa án; thi hành án là hoạt động có tính chấp hành; thi hành án là hoạt động có tính chất quản lý; trong thi hành án, phương pháp giáo dục, thuyết phục có ý nghĩa quan trọng nhưng phương pháp mệnh lệnh, bắt buộc phải thi hành có tính chất đặc thù; có nhiều cơ quan tham gia vào hoạt động thi hành

án Tuy nhiên, bài viết này chủ yếu phân tích các đặc điểm dưới khía cạnh thi hành án nói chung mà chưa chỉ ra được các đặc điểm đặc trưng riêng của THAHC

Có thể khẳng định, những vấn đề lý luận liên quan đến đặc điểm THAHC đã được

đề cập trong các công trình nghiên cứu trước đây và có giá trị tham khảo nhất định cho Luận án Một số đặc điểm mà các công trình khoa học nghiên cứu được công bố đã thống nhất như: THAHC là quá trình diễn ra sau quá trình xét xử của Tòa án, đối tượng thi hành

án là các bản án và quyết định của Tòa án về VAHC đã có hiệu lực pháp luật sẽ được chúng tôi nghiên cứu kế thừa Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên lại có nhiều cách hiểu khác nhau về các đặc điểm riêng của THAHC Hơn nữa, một số công trình đưa ra một số điểm đặc trưng riêng của THAHC không chính xác như đặc điểm: THAHC vừa mang tính tự nguyện, vừa mang tính cưỡng chế vì THADS cũng có đặc điểm này Ngoài

ra một số đặc điểm nêu chưa rõ ràng như: nội dung của đối tượng THAHC có sự khác biệt

so với THADS và THAHS; THAHC là lĩnh vực thi hành án có nhiều yếu tố phức tạp và nhạy cảm Vì vậy, việc làm rõ các đặc điểm riêng của THAHC là cơ sở để hiểu rõ bản chất của loại thi hành án này nhằm xây dựng các giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả của THAHC

Thứ ba, ý nghĩa và vai trò của THAHC

Tác giả Nguyễn Xuân Nam, Nguyễn Thị Phương Hà trong luận văn thạc sĩ và luận

án tiến sĩ của mình cho rằng: THAHC là giai đoạn quyết định hiện thực hóa kết quả thu được từ quá trình giải quyết VAHC trước đó; THAHC nghiêm túc còn là sự thể hiện của pháp chế xã hội chủ nghĩa; THAHC góp phần đắc lực vào việc bảo vệ và phát triển quyền con người ở nước ta; hiệu quả của công tác THAHC có tác động lớn đến việc hình thành tâm lý pháp luật của người dân về hệ thống pháp luật và hoạt động của bộ máy nhà nước

Ngoài các ý nghĩa và vai trò trên, tác giả Trần Thùy Mi (2016) trong Luận văn thạc sĩ “Cơ

sở lý luận và thực tiễn nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính – Qua thực tiễn Thành phố Hà Nội” thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng THAHC là

thước đo có hiệu quả của hoạt động xét xử và góp phần nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân Ngoài ra, Giáo trình Luật TTHC của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội còn cho rằng: THAHC là hoạt động phức tạp, là thước đo hiệu quả hoạt động xét xử của Tòa án; THAHC nhằm bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của mọi tổ chức, cá nhân trong Nhà nước pháp quyền; THAHC góp phần nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật của mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân; THAHC góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước Trong khi đó, Giáo trình Luật TTHC của Trường Đại học Luật Thành phố

Hồ Chí Minh lại tiếp cận ý nghĩa của THAHC dưới góc độ chính trị - xã hội và đối với

hoạt động tố tụng Các kết quả nghiên cứu trên cho thấy vai trò của THAHC đã được các tác giả làm rõ ở một số khía cạnh, tuy nhiên một số nội dung vẫn chưa được các tác giả thống nhất, đây là nhiệm vụ cần phải làm rõ của Luận án

Thứ tư, lịch sử hình thành và phát triển của THAHC ở Việt Nam

Các công trình tiêu biểu nghiên cứu về vấn đề này là Luận văn thạc sĩ “Thi hành án

hành chính những vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam” của tác giả Lê Đình Phùng;

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Xuân Nam “Thi hành án hành chính ở Việt Nam:

Thực trạng và phương hướng hoàn thiện” Các công trình nghiên cứu này có điểm chung

là đã khái quát quá trình hình thành và phát triển của THAHC ở Việt Nam qua hai giai đoạn là giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 1996 và giai đoạn từ năm 1996 đến thời điểm năm 2012 - 2013 Giáo trình Luật TTHC của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội phân tích thêm giai đoạn từ khi Luật TTHC năm 2010 ban hành đến thời điểm nghiên cứu Theo các tác giả, THAHC chỉ xuất hiện ở Việt Nam từ năm 1996 khi Pháp lệnh TTGQCVAHC được ban hành cho phép cá nhân, cơ quan và tổ chức khởi kiện VAHC Giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 1996, một số vụ án có tính chất hành chính lại được giải quyết theo trình tự thủ tục tố tụng dân sự như: những việc khiếu nại cơ quan hộ tịch

về từ chối đăng ký hoặc không chấp nhận yêu cầu sửa đổi những điều ghi trong giấy tờ về

hộ tịch; những việc khiếu nại về danh sách cử tri… nên việc thi hành các bản án, quyết định này của Tòa án được thực hiện theo quy định của pháp luật dân sự Những kết quả nghiên cứu này sẽ được chúng tôi kế thừa, tiếp tục làm sâu sắc thêm khi thực hiện đề tài

Thứ năm, các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của THAHC

Cho đến nay không có nhiều công trình nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến

hiệu quả của THAHC Tác giả Dương Thị Tươi trong bài viết “Bảo đảm thực thi phán

quyết của Tòa hành chính” trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 10 năm 2016 vàtác giả

Nguyễn Thị Phương Hà trong Luận án “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án

hành chính ở Việt Nam hiện nay” thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội năm 2019 đã

nêu lên một số yếu tố ảnh hưởng đến thực thi phán quyết của Tòa hành chính như yếu tố

về kinh tế, yếu tố chính trị, yếu tố pháp lý, những yếu tố về tổ chức thực hiện các phán quyết Đây là những nội dung được Luận án kế thừa với nhiệm vụ là phân tích để làm rõ hơn về sự ảnh hưởng của các yếu tố trên đến hiệu quả của việc THAHC, đồng thời chúng tôi bổ sung thêm một số yếu tố mới chưa được các công trình trên đề cập đến

Thứ sáu, THAHC theo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới và những giá trị, kinh nghiệm có thể tham khảo cho Việt Nam

Bài viết “Kinh nghiệm THAHC của một số quốc gia trên thế giới” của tác giả Phạm

Hồng Quang trên Tạp chí Luật học số 08, năm 2012 là một trong số ít các bài viết của tác giả Việt Nam nghiên cứu về kinh nghiệm THAHC của một số quốc gia trên thế giới Tác giả đã nghiên cứu về mô hình cơ quan quản lý và THAHC, một số vấn đề về thủ tục và hiệu quả THAHC ở các nước như: Đức, Ý, Hà Lan, Na Uy, Indonesia, Thái Lan Theo tác giả, cơ quan quản lý THAHC ở các quốc gia trên thế giới gồm: Quốc hội, Chính phủ,

cơ quan của Chính phủ (Bộ tư pháp), Hội đồng Nhà nước, Tòa án Trong khi đó, cơ quan thi hành án được tổ chức dưới hai dạng là cơ quan thi hành án công và cơ quan thi hành án bán công Một trong những điểm đáng chú ý khác của bài viết là đi vào phân tích biện pháp chế tài đối với việc không tự nguyện thi hành như biện pháp phạt tiền tại Trung

Quốc, Đức, Thụy Điển Bên cạnh đó, bài viết “Mô hình giải quyết khiếu kiện hành chính

của Vương quốc Anh” của tác giả Nguyễn Văn Quang trên Tạp chí Luật học số 07, năm

2012 phân tích về các biện pháp bảo đảm thực hiện quyết định giải quyết khiếu kiện hành chính Theo tác giả, việc thi hành phán quyết của Tòa án đối với khiếu kiện hành chính đều được các chủ thể tự giác thực hiện do Anh là quốc gia có trình độ dân chủ và pháp quyền đã phát triển cao Ở Anh, có luật chuyên biệt điều chỉnh việc xử lý hành vi xem thường bản án, quyết định của Tòa án là Luật về hành vi không tôn trọng Tòa án năm

1981 - (Contempt of Court Act) Theo đó, hành vi không tôn trọng Tòa án có thể được xem là hành vi phạm tội và người vi phạm loại tội này có thể bị phạt tù, hành vi này cũng

có thể bị truy cứu trách nhiệm dân sự Như vậy, nếu cá nhân, tổ chức không tự giác thi hành phán quyết của Tòa án về khiếu kiện hành chính, tổ chức, cá nhân đó sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị áp dụng các chế tài nghiêm khắc Bài viết của tác giả Bùi Tuấn Thành

(2014) “Kinh nghiệm THAHC của một số nước trên thế giới” trên Tạp chí Dân chủ và

pháp luật, số 06 cũng giới thiệu quy định của pháp luật một số nước trên thế giới về THAHC Mặc dù các quốc gia có thể theo hệ thống pháp luật khác nhau nhưng theo quy định pháp luật của các nước, Tòa án giữ vai trò quan trọng trong việc thực thi các phán quyết của mình Tác giả cũng nêu một số giá trị, kinh nghiệm tham thảo có thể áp dụng cho Việt Nam

Tác giả Đinh Văn Minh với quyển sách “Tài phán hành chính so sánh” được Nxb

Chính trị quốc gia xuất bản năm 1995 Nội dung cuốn sách đề cập đến các mô hình tổ chức của cơ quan tài phán hành chính ở một số quốc gia trên thế giới Tuy đây không phải

là cuốn sách nghiên cứu trực tiếp về THAHC nhưng tác giả cũng đề cập đến quyền hạn của Tòa án hành chính trong việc thực hiện các phán quyết bất lợi cho cơ quan hành chính Theo kết quả nghiên cứu của tác giả, ở hầu hết các quốc gia thuộc cộng đồng Châu

Âu trong trường hợp cơ quan nhà nước thua kiện nhưng không thi hành án thì Tòa án được quyền áp dụng các biện pháp như bổ nhiệm một Ủy viên lâm thời để ra quyết định mới và buộc cơ quan nhà nước phải trả cho người khởi kiện một khoản tiền do việc chậm thi hành gây ra, Tòa án đã ra bản án có quyền kết án kể cả việc bỏ tù các công chức đã không tuân lệnh trong việc thi hành án Những kết quả nghiên cứu này giúp chúng tôi hiểu biết thêm về các biện pháp xử lý trách nhiệm trong THAHC ở các nước Châu Âu để làm cơ sở cho việc mở rộng, nghiên cứu hoàn thiện các biện pháp xử lý trách nhiệm trong

THAHC ở Việt Nam Tác giả Đinh Văn Minh còn có quyển sách chuyên khảo “Khiếu nại

hành chính lịch sử phát triển và những vấn đề thực tiễn (so sánh với Pháp, Trung Quốc và một số nước trên thế giới)”, Nxb Hồng Đức, năm 2015 Quyển sách đã dành một phần

nội dung nghiên cứu về giải quyết khiếu kiện hành chính tại Tòa án và đặc biệt đã dành mục III, phần thứ tư để nói về THAHC và các con đường kháng án hành chính Cuốn sách

đã đề cập đến những khó khăn trong việc THAHC ở Việt Nam theo quy định của pháp luật hiện nay, đồng thời đưa ra những kinh nghiệm quốc tế về THAHC để hoàn thiện quy định của pháp luật về THAHC ở Việt Nam Theo tác giả, muốn nâng cao hiệu quả về

THAHC ở Việt Nam thì có ba vấn đề cần phải được quy định chặt chẽ, phù hợp: một là,

cơ quan chịu trách nhiệm THAHC; hai là, các giải pháp phòng ngừa nguy cơ án không được thi hành; ba là, các biện pháp xử phạt và cưỡng chế THAHC Trên cơ sở tham khảo

kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới như Đức, Phần Lan, Anh, Trung Quốc… Tác giả

đã đưa ra một số giải pháp hoàn thiện các vấn đề trên Chắc chắn cuốn sách này sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho Luận án kế thừa và tiếp tục nghiên cứu

Tác giả Nguyễn Cửu Việt (chủ biên) với quyển “Luật Hành chính nước ngoài”,

Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2011 Cuốn sách là công trình nghiên cứu chuyên sâu về luật hành chính của các nước Anh, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Đức, Nga, Nhật Bản, Pháp, Cộng hòa liên bang Xô Viết Tuy đây không phải là công trình nghiên cứu về THAHC nhưng một số quốc gia mà nhóm tác giả nghiên cứu có đề cập ít nhiều đến vấn đề tài phán hành chính của các nước và việc THAHC

Trên cơ sở kết quả khảo sát và phân tích đối với các công trình công bố về nội dung này, có thể nhận thấy chưa có nhiều công trình đề cập về những giá trị tham khảo có thể vận dụng tại Việt Nam và đây là vấn đề được tiếp tục đặt ra cho Luận án cần phải nghiên cứu và hoàn thiện

1.1.1.2 Tình hình nghiên cứu về thực trạng thi hành án hành chính ở Việt Nam

Trong số các công trình khoa học đã được công bố, có nhiều công trình nghiên cứu

về thực trạng THAHC bao gồm thực trạng quy định của pháp luật và thực trạng thực hiện

pháp luật về THAHC ở Việt Nam Hầu hết các công trình được thực hiện trước thời điểm các quy định về THAHC của Luật TTHC năm 2015 có hiệu lực pháp luật Vì vậy, việc phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật về THAHC được đề cập trong các công trình trên hiện đã lạc hậu Tuy nhiên, đối với các quy định về THAHC không được Luật TTHC năm 2015 sửa đổi của các công trình nghiên cứu trước đó vẫn có giá trị tham khảo

Thứ nhất, thực trạng quy định của pháp luật về THAHC

(1) Những bản án, quyết định của Tòa án về VAHC được thi hành

Các công trình nghiên cứu như Giáo trình Luật TTHC của Đại học Luật Thành phố

Hồ Chí Minh, Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, các luận văn thạc sĩ của các tác giả nêu trên đều dựa vào quy định của Luật TTHC năm 2010 để chỉ rõ những bản án, quyết định của Tòa án về VAHC được thi hành bao gồm bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật Tuy nhiên, các nghiên cứu trên cho thấy có điểm hạn chế là chưa giải thích rõ quyết định của Tòa án được thi hành là những quyết định nào

Cuốn “Giải thích và bình luận Luật Tố tụng hành chính năm 2015” do PGS.TS Nguyễn

Cảnh Hợp chủ biên (2017), Nxb Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam được nghiên cứu theo Luật TTHC năm 2015 là một trong số ít các công trình nghiên cứu có đề cập đến nội dung này Tác giả đã chỉ ra cụ thể những bản án, quyết định của Tòa án là đối tượng THAHC bao gồm những loại đối tượng nào, đồng thời chỉ ra một số điểm bất cập trong quy định của pháp luật hiện nay về vấn đề này Bên cạnh đó, tác giả Trần Thùy Mi với đề

tài Luận văn thạc sĩ Luật học “Cơ sở lý luận và thực tiễn nâng cao hiệu quả Thi hành án

hành chính – Qua thực tiễn Thành phố Hà Nội” thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc

gia Hà Nội và tác giả Nguyễn Thị Phương Hà trong Luận án “Thi hành bản án, quyết định

của Tòa án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay” thực hiện tại Học viện Khoa học xã

hội năm 2019 căn cứ vào quy định của Luật TTHC năm 2015 để làm rõ các bản án, quyết định của Tòa án được đưa ra thi hành án Trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đây, chúng tôi sẽ tiếp tục làm rõ quy định của pháp luật hiện nay về bản án, quyết định của Tòa án được thi hành, đồng thời làm rõ vấn đề còn nhiều tranh luận là quyết định của Tòa

án về VAHC được thi hành là bao gồm các loại quyết định nào để có cơ sở kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về vấn đề này

(2) Về giải thích bản án, quyết định của Tòa án

Đối với việc giải thích bản án, quyết định của Tòa án về VAHC đã có một số công trình nghiên cứu Có thể kể như Giáo trình Luật TTHC của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình Luật TTHC của Trường Đại học Luật Hà Nội tiếp cận việc

giải thích bản án dựa trên cơ sở quy định của Luật TTHC năm 2010 trước đây dưới các khía cạnh như chủ thể được quyền yêu cầu giải thích, người có trách nhiệm giải thích bản

án, nội dung và thời hạn giải thích bản án Tương tự kết quả nghiên cứu trên, quyển “Giải

thích và bình luận Luật Tố tụng hành chính năm 2015” của PGS.TS Nguyễn Cảnh Hợp

(chủ biên) được nghiên cứu theo Luật TTHC năm 2015 cũng tiếp cận việc giải thích bản

án dưới các khía cạnh tương tự Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở việc phân tích luật mà chưa bình luận về những điểm tiến bộ, bất cập trong quy định của pháp luật và đây là vấn đề được tiếp tục đặt ra cho Luận án cần phải nghiên cứu và hoàn thiện

(3) Thủ tục thi hành bản án, quyết định của Tòa án

Kết quả nghiên cứu về thủ tục thi hành bản án, quyết định của Tòa án về VAHC không có sự thống nhất từ giáo trình, các luận văn, luận án đến bài báo khoa học

Theo Giáo trình Luật TTHC của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, thủ tục THAHC bao gồm các bước như cấp và giải thích bản án, quyết định của Tòa án; yêu cầu thi hành án; thực hiện việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án Trong khi đó, Giáo trình Luật TTHC của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng thủ tục THAHC

được chia làm hai trường hợp: một là, việc tự nguyện thi hành bản án, quyết định Tòa án của các đương sự; hai là, yêu cầu thi hành bản án, quyết định của Tòa án khi người phải thi hành bản án không tự nguyện thi hành Theo quyển sách chuyên khảo “Giải thích và

bình luận Luật Tố tụng hành chính năm 2015” do PGS.TS Nguyễn Cảnh Hợp (chủ biên),

thủ tục THAHC gồm hai trường hợp: một là, thi hành bản án, quyết định của Tòa án liên quan đến tài sản; hai là, thi hành bản án, quyết định của Tòa án không liên quan đến tài

sản

Tương tự, trong các luận văn được công bố thì việc phân tích quy định của pháp luật về thủ tục THAHC cũng có sự khác biệt Theo tác giả Nguyễn Xuân Nam và Lê Đình Phùng, thủ tục THAHC hiện nay được chia làm hai loại, cụ thể như thủ tục thi hành phần tài sản, quyền tài sản trong bản án, quyết định của Tòa án và thủ tục thi hành bản án, quyết định của Tòa án hành chính về quyết định hành chính, hành vi hành chính Theo các tác giả này, thủ tục thi hành phần tài sản, quyền tài sản trong bản án, quyết định của Tòa án do

cơ quan THADS thi hành theo các quy định của pháp luật THADS Trong khi đó, thủ tục thi hành bản án, quyết định của Tòa án hành chính về quyết định hành chính, hành vi hành chính do các cơ quan nhà nước thực hiện Nếu Tòa án tuyên chấp nhận yêu cầu của người khởi kiện, hủy bỏ quyết định hành chính hoặc chấm dứt hành vi hành chính trái pháp luật thì cơ quan nhà nước sẽ tiến hành khôi phục lại các quyền và lợi ích hợp pháp; ngược lại,

nếu Tòa án bác yêu cầu khởi kiện thì người khởi kiện phải thi hành theo nội dung các

quyết định của cơ quan nhà nước Tác giả Nguyễn Thùy Mi trong Luận văn thạc sĩ “Cơ sở

lý luận và thực tiễn nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính – qua thực tiễn Thành phố

Hà Nội” cho rằng thủ tục THAHC được thực hiện qua các bước: tự nguyện thi hành án,

yêu cầu ra quyết định buộc THAHC, thi hành bản án, quyết định của Tòa án khi có quyết định buộc THAHC, chỉ đạo, đôn đốc việc thực hiện quyết định buộc THAHC, tiếp nhận bản án, quyết định của Tòa án, theo dõi THAHC, quyết định buộc THAHC

Trong Luận án “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính” và các bài báo khoa học của tác giả Nguyễn Thị Phương Hà như “Pháp luật về thi hành án

hành chính ở Việt Nam” đăng trên Tạp chí TAND số 22, 23 năm 2016 và bài “Bàn về pháp luật thi hành án hành chính tại Việt Nam” đăng trên Tạp chí Nghề Luật, số 05/2017

cho rằng THAHC trải qua các thủ tục: giai đoạn tự nguyện thi hành án, giai đoạn yêu cầu

ra quyết định thi hành án, giai đoạn khi có quyết định buộc thi hành án Tác giả đã đưa ra một số điểm bất cập như chưa có khái niệm về THAHC một cách rõ ràng, quyền ban hành quyết định buộc thi hành bản án, quyết định hành chính của Tòa án chưa cụ thể; chưa xác định cơ chế thông tin, trao đổi, phối hợp giữa cơ quan THADS và các cơ quan có liên quan Đây là những nghiên cứu đầu tiên phân tích toàn diện về thủ tục THAHC theo Luật TTHC năm 2015 Tuy nhiên xuất phát từ phạm vi nghiên cứu và hướng nghiên cứu nên các công trình này tiếp cận thủ tục THAHC ở một góc độ khác biệt so với các công trình

đã nêu trên

Như vậy, kết quả nghiên cứu về thủ tục THAHC hiện nay chưa có sự thống nhất do quy định của pháp luật về thủ tục THAHC chưa được đầy đủ, rõ ràng nên dẫn đến cách hiểu thiếu thống nhất Nhiệm vụ của chúng tôi khi nghiên cứu nội dung này là căn cứ vào các quy phạm pháp luật mới được ban hành, dựa trên các dấu hiệu đặc trưng riêng của THAHC để làm rõ quy định của pháp luật hiện nay về thủ tục THAHC, tạo ra cách hiểu thống nhất, đúng đắn, khách quan nhất về thủ tục THAHC

(4) Quy định về kiểm sát THAHC và xử lý vi phạm trong THAHC

Trong thời gian qua, các công trình nghiên cứu khoa học về nội dung này không

nhiều Đáng chú ý là các bài viết “Luật Tố tụng hành chính năm 2015 và những vấn đề đặt

ra cho công tác kiểm sát thi hành án hành chính”, “Nhiệm vụ của công tác kiểm sát việc

giải quyết vụ án hành chính và kiểm sát thi hành án hành chính trong thời gian tới” của

tác giả Nguyễn Nông và tác giả Nguyễn Thị Thủy Khiêm cùng đăng tải trên Tạp chí Kiểm sát số 24 năm 2016 Trong các bài viết này, các tác giả đã phân tích những kết quả đạt được và khó khăn, vướng mắc trong kiểm sát việc giải quyết VAHC và kiểm sát THAHC

theo quy định của Luật TTHC năm 2015 Theo các tác giả, việc kiểm sát gặp nhiều khó khăn là do các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh trong lĩnh vực quản lý nhà nước rất

đa dạng, phong phú nhưng lại thường xuyên sửa đổi, bổ sung và pháp luật về THAHC chưa đầy đủ, rõ ràng, chưa có tính bắt buộc thi hành cao Trong các công trình khoa học

liên quan trực tiếp đến xử lý trách nhiệm trong THAHC có bài viết “Pháp luật về thi hành

án hành chính ở Việt Nam” đăng trên Tạp chí TAND số 22, 23/ 2016 của tác giả Nguyễn

Thị Phương Hà Bài viết đã dành một phần nội dung phân tích các quy định của pháp luật

về xử lý trách nhiệm trong THAHC theo Luật TTHC năm 2015 và Nghị định số 71/2016/NĐ-CP, ngày 01/7/2016, một văn bản mới của Chính phủ được ban hành quy định về thời hạn, trình tự, thủ tục THAHC và xử lý trách nhiệm đối với những người không thi hành bản án, quyết định của Tòa án Đối với các luận văn thạc sĩ có liên quan đã

đề cập ở trên thì phần lớn phân tích quy định của pháp luật về kiểm sát và xử lý vi phạm trong THAHC dựa trên văn bản luật cũ trước đây Trong số các luận văn này chỉ có Luận

văn thạc sĩ “Các biện pháp bảo đảm thi hành bản án, quyết định của Tòa án trong giải

quyết vụ án hành chính” của tác giả Nguyễn Thị Hoài Phương (2018) thực hiện tại Trường

Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh đã làm rõ quy định của pháp luật trong việc kiểm sát và xử lý vi phạm trong THAHC theo quy định của các văn bản luật mới ban hành Tuy nhiên, do giới hạn phạm vi đề tài nên tác giả tiếp cận dưới góc độ bảo đảm pháp lý

Tóm lại, những nghiên cứu đã công bố chỉ dừng lại ở việc phân tích quy định của pháp luật về kiểm sát và xử lý trách nhiệm trong THAHC mà chưa đi sâu vào phân tích về điều kiện, thủ tục và hình thức áp dụng đối với từng hình thức xử lý vi phạm trong THAHC, chưa làm rõ được mối quan hệ giữa các biện pháp này, đồng thời chưa đề cập cụ thể về đối tượng, nội dung và phương thức kiểm sát THAHC Vì vậy, đây là các vấn đề được đặt ra cho chúng tôi phải giải quyết trong Luận án của mình

Thứ hai, thực trạng thực hiện các quy định của pháp luật về THAHC

So với thực trạng quy định của pháp luật về THAHC thì thực trạng thực hiện các quy định của pháp luật về THAHC không được nhiều tác giả chú tâm nghiên cứu Trong khi đó, những công trình nghiên cứu về vấn đề này cũng có cách tiếp cận và kết quả khác

biệt Luận văn thạc sĩ “Thi hành án hành chính ở Việt Nam: Thực trạng và phương hướng

hoàn thiện” của tác giả Phạm Xuân Nam và Luận văn thạc sĩ “Thi hành án hành chính những vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam” của tác giả Lê Đình Phùng đều có chung

hướng tiếp cận nghiên cứu là nghiên cứu thực trạng thi hành phần tài sản, quyền tài sản trong bản án, quyết định của Tòa án do cơ quan THADS thi hành và thực trạng thi hành bản án, quyết định của Tòa án về quyết định hành chính, hành vi hành chính do cơ quan

hành chính nhà nước ban hành Theo các tác giả thì việc thi hành phần tài sản trong án hành chính là đơn giản và thực hiện dễ dàng vì chủ yếu là thi hành án phí với số tiền không lớn, chất lượng thi hành đạt tỉ lệ cao Trong khi đó, việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án về quyết định hành chính, hành vi hành chính theo các tác giả gặp nhiều khó khăn do xuất phát từ công tác quản lý THAHC chưa được quy định rõ ràng, các quy định của pháp luật về THAHC còn nhiều vướng mắc, ý thức pháp luật trong thi hành án còn

thấp, thiếu cơ chế phối hợp… Bài viết “Một số giải pháp về thi hành các bản án, quyết

định hành chính của Tòa án” của Vũ Thị Hằng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 11

năm 2009 cho rằng việc THAHC hiện nay có một số vướng mắc như pháp luật chưa quy định về thủ tục THAHC đối với phần không liên quan đến tài sản, hầu hết các bản án, quyết định của Tòa án chỉ tuyên xử công nhận hoặc hủy bỏ khiếu kiện của cơ quan hành chính mà không tuyên cụ thể quyền và nghĩa vụ về tài sản nên các bên không biết phải thi

quyết định hành chính trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, những khó khăn, vướng mắc

và một số kiến nghị” trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề 07, năm 2015 có nội

dung phân tích thực trạng tổ chức THAHC trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh từ năm

1996 đến năm 2013 Theo tác giả, một số khó khăn, vướng mắc trong việc tổ chức THAHC là cơ quan ban hành quyết định hành chính vừa là cơ quan tổ chức thi hành án vừa là cơ quan phải thi hành án, nhưng thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý khi cơ quan này không chấp hành án dẫn đến việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án phần nào còn hạn chế, kém hiệu quả; hạn chế trong hoạt động kiểm sát việc thi hành các bản án, quyết định hành chính; bất cập khi xử lý vi phạm trong hoạt động THAHC Tác giả

Nguyễn Thị Phương Hà trong Luận án “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án

hành chính ở Việt Nam hiện nay” đã đánh giá tổng quan về hoạt động THAHC ở các nội

dung: kết quả thụ lý; giải quyết, xét xử VAHC và THAHC; kết quả thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước đối với công tác THAHC; kết quả giám sát THAHC; kết quả kiểm sát THAHC của VKSND; kết quả xử lý vi phạm trong THAHC

Tóm lại, chúng tôi đánh giá các kết quả nghiên cứu về thực trạng THAHC như sau: Một số công trình được công bố đã đạt được những kết quả bước đầu khi triển khai phân tích, đánh giá về thực trạng pháp luật THAHC Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu từ các công trình nghiên cứu này còn nhiều điểm mâu thuẫn, thiếu thống nhất Số công trình nghiên cứu một cách tổng thể tất cả những nội dung pháp luật về THAHC còn rất ít, do đó chưa

có những đánh giá mang tính chất xuyên suốt làm cơ sở để sửa đổi toàn diện pháp luật về THAHC hiện hành Trong hầu hết các công trình, việc nghiên cứu, đánh giá quy định

pháp luật của các quốc gia trên thế giới về THAHC còn tương đối ít, đặc biệt là chưa đánh giá được những điểm tiến bộ của pháp luật các nước về THAHC so với pháp luật Việt Nam để áp dụng, sửa đổi pháp luật ở Việt Nam Các số liệu, báo cáo, VAHC được các tác giả sử dụng trong hầu hết các công trình nghiên cứu để đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật chưa được đầy đủ Việc đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật chưa bao quát hết các nội dung mà pháp luật THAHC điều chỉnh

1.1.1.3 Tình hình nghiên cứu về các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính ở Việt Nam

Do các giải pháp về nâng cao hiệu quả THAHC ở Việt Nam trong các công trình khoa học đã công bố có nhiều điểm tương đồng nhau nên chúng tôi chia các giải pháp này thành các nhóm vấn đề sau:

Thứ nhất, nhóm kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật về THAHC

(1) Các đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật về thủ tục thi hành bản án, quyết định của Tòa án Trong các công trình nghiên cứu đã được công bố có nhiều đề xuất, kiến nghị hoàn thiện thủ tục THAHC có thể kể như:

Lê Đình Phùng trong Luận văn thạc sĩ “Thi hành án hành chính những vấn đề lý

luận và thực tiễn ở Việt Nam” và Nguyễn Xuân Nam trong Luận văn “Thi hành án hành chính ở Việt Nam - Thực trạng và phương hướng hoàn thiện” đều cho rằng cần phải có

những quy định cụ thể về thủ tục THAHC tránh tình trạng quy định chung chung như hiện nay Theo các tác giả này, cần phải quy định rõ về thủ tục cưỡng chế THAHC áp dụng đối với cơ quan nhà nước trong trường hợp cơ quan nhà nước không thi hành hoặc chậm thi hành án Tác giả Nguyễn Xuân Nam đã đưa ra giải pháp là cần phải xác định cơ quan THADS chịu trách nhiệm THAHC mà cụ thể là cần thiết phải giao cho cơ quan thi hành

án trên một bậc (theo cấp độ hành chính) so với UBND (hoặc là các cơ quan nhà nước

khác) phải thi hành án Tác giả Nguyễn Thùy Mi trong Luận văn thạc sĩ “Cơ sở lý luận và

thực tiễn nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính – qua thực tiễn Thành phố Hà Nội”

thì cho rằng cần phải hoàn thiện pháp luật theo hướng tăng cường trách nhiệm, quyền hạn của cơ quan THAHC, cơ quan tư pháp và UBND các cấp trong công tác THAHC Tác giả

Nguyễn Thị Phương Hà trong Luận án “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án

hành chính ở Việt Nam hiện nay” đã đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện quy định của

pháp luật về THAHC như sửa đổi một số quy định trong quá trình giải quyết VAHC ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết, xét xử của Tòa án từ đó hạn chế hiệu quả THAHC, sửa đổi một số quy định liên quan đến hoạt động THAHC và theo dõi THAHC

Trong quyển sách chuyên khảo “Giải thích và bình luận Luật Tố tụng hành chính năm 2015” của tác giả Nguyễn Cảnh Hợp (chủ biên) có đề xuất: để hoàn thiện thủ tục

THAHC hiện nay cần phải tăng cường quyền hạn của Thẩm phán trong việc thi hành án

Cùng quan điểm với đề xuất này, tác giả Dương Thị Tươi trong Luận án “Bảo đảm quyền

và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử các vụ án hành chính ở Việt Nam”

thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2018 cho rằng cần xác định rõ

vai trò, trách nhiệm của Tòa án trong việc ra quyết định buộc THAHC, trong việc theo dõi, kiểm soát, thống kê, giải thích, đính chính các bản án, quyết định của Tòa án

Một số bài viết khoa học đã đề cập của các tác giả như: Vũ Thị Hằng, “Một số giải

pháp về thi hành các bản án, quyết định hành chính của Tòa án” trên Tạp chí Dân chủ và

Pháp luật số 11 năm 2009, Hồ Quân Chính với bài viết “Thực trạng thi hành các bản án,

quyết định hành chính trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, những khó khăn, vướng mắc

và một số kiến nghị” trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề 07 năm 2015,

Nguyễn Phúc Đạt, “Thi hành án hành chính - những chuyển biến tích cực và giải pháp

hoàn thiện” trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề 02 năm 2016 có điểm chung

khi cho rằng thủ tục THAHC hiện nay còn nhiều bất cập do đó cần bổ sung quy phạm pháp luật để quy định chi tiết về thủ tục THAHC

(2) Các đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật về kiểm sát THAHC và xử lý vi phạm trong THAHC có thể kể như:

Tác giả Nguyễn Nông trong bài viết “Luật Tố tụng hành chính năm 2015 và những

vấn đề đặt ra cho công tác kiểm sát thi hành án hành chính”, Tạp chí Kiểm sát, số 24 năm

2016 cho rằng cần phải có văn bản hướng dẫn rõ cơ quan THADS có quyền ban hành văn bản đôn đốc Tòa án ra quyết định buộc thi hành án nếu Tòa án đã nhận đơn nhưng chậm

ra quyết định buộc thi hành vì hiện nay pháp luật TTHC chưa đề cập đến Ngoài ra, tác giả cho rằng khi kiểm sát THAHC thì Kiểm sát viên cần áp dụng đúng đắn các quyền hạn của Kiểm sát viên trong TTHC, tránh nhầm lẫn với các quyền của Kiểm sát viên trong kiểm sát vụ việc dân sự Bởi lẽ hiện nay quyền hạn của Kiểm sát viên trong kiểm sát THAHC

và THADS được Luật Tổ chức VKSND quy định cùng chung một điều luật

Tác giả Lê Đình Phùng trong Luận văn thạc sĩ “Thi hành án hành chính những

vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam” đã đưa ra một số giải pháp hoàn thiện quy định

của pháp luật về xử lý trách nhiệm trong THAHC như cách chức cán bộ không chịu thi hành án; cơ quan thi hành án kiến nghị cấp ủy để thi hành kỷ luật; kiến nghị lên thủ trưởng

cơ quan hành chính, kiến nghị Hội đồng nhân dân bãi nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm với những người có quyết định hành chính, hành vi hành chính sai mà không chịu thi hành án

(3) Đề xuất thành lập cơ quan THAHC hoặc giao cơ quan THADS tiến hành

THAHC:

Các đề tài nghiên cứu khoa học có đề cập đến việc thiết lập, đổi mới cơ quan thi

hành án như: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Cơ sở lý luận và thực tiễn về định chế

thừa phát lại”, do Tiến sĩ Nguyễn Đức Chính làm chủ nhiệm, mã số 95-98-114/ĐT,

nghiệm thu năm 1998 do Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh chủ trì thực hiện Đây là công trình nghiên cứu khoa học khá toàn diện dưới hình thức đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ về lý luận và thực tiễn của chế

định thừa phát lại Nội dung của đề tài làm rõ những vấn đề sau: một là, các tác giả đã có

sự phân tích khái quát về chế định thừa phát lại trước năm 1975 ở Việt Nam trên cơ sở các quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện hoạt động này Đồng thời, đề tài cũng đi vào

nghiên cứu chế định thừa phát lại ở các nước trên thế giới; hai là, đề tài đã làm rõ một số

vấn đề lý luận liên quan đến thừa phát lại như đưa ra khái niệm, các dấu hiệu đặc trưng,

nhiệm vụ và quyền hạn của thừa phát lại; ba là, các tác giả đã đưa ra các giải pháp đề xuất

về mô hình tổ chức thừa phát lại ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Đề tài nghiên cứu

khoa học cấp Bộ “Mô hình quản lý thống nhất công tác thi hành án”, mã số 96-98-027/ĐT

do Hoàng Thọ Khiêm, Nguyễn Thanh Thủy chủ nhiệm, Cục THADS - Bộ Tư pháp chủ trì thực hiện và được nghiệm thu năm 2000 Nội dung của đề tài đã giải quyết các vấn đề về lịch sử hình thành và phát triển công tác thi hành án, đã phân tích, đánh giá về cơ chế quản

lý trong công tác THADS, đặt trong mối quan hệ giữa quản lý THADS với quản lý các lĩnh vực THAHC và THADS Bên cạnh đó, đề tài cũng đã đánh giá thực trạng hoạt động

và hiệu quả của các văn bản pháp luật về thi hành án trong thực tế, đề xuất một số mô hình quản lý thống nhất các hoạt động thi hành án Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước

năm 2003 “Luận cứ khoa học và thực tiễn của việc đổi mới tổ chức, hoạt động thi hành án

ở Việt Nam trong giai đoạn mới” do Tiến sĩ Nguyễn Đình Lộc làm chủ nhiệm và Giáo sư -

Tiến sĩ Hoàng Thế Liên làm phó chủ nhiệm Trong công trình nghiên cứu khoa học này, các tác giả đã nghiên cứu một cách khá toàn diện, khoa học về lý luận và thực tiễn của việc đổi mới tổ chức, hoạt động thi hành án ở Việt Nam trong giai đoạn mới Đề tài đã làm

rõ từng nội dung liên quan đến tổ chức và hoạt động của thi hành án, phân tích thực trạng công tác THAHC ở nước ta Trên cơ sở đó nêu lên các quan điểm, yêu cầu và giải pháp nhằm đổi mới tổ chức và hoạt động thi hành án trong thời gian tới ở nước ta

Tác giả Đặng Đình Quyền (2008) trong bài viết “Một số vướng mắc về thi hành

bản án, quyết định của Tòa hành chính”, Tạp chí Kiểm sát, số 11 cho rằng cần sửa đổi

pháp luật THADS theo hướng quy định cho cơ quan THADS thi hành tất cả các bản án,

quyết định của Tòa án chứ không chỉ thi hành về phần tài sản như hiện nay, cần phải có

quy định bảo đảm kinh phí THAHC Tác giả Lê Đình Phùng trong Luận văn thạc sĩ “Thi

hành án hành chính những vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam” đã đưa ra giải pháp là

xây dựng cơ quan THAHC trực thuộc Bộ Tư pháp Theo đó, cơ quan THAHC được tổ chức thành ba cấp theo hệ thống dọc từ Trung ương đến cấp huyện Ở cấp tỉnh và cấp huyện thì cơ quan THAHC không tổ chức theo đơn vị hành chính lãnh thổ mà tổ chức theo khu vực để bảo đảm tính độc lập, khách quan trong việc thi hành

Có thể nói, đây là những công trình nghiên cứu khoa học có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, có giá trị tham khảo cao khi tiến hành đổi mới và tổ chức hoạt động thi hành án

ở Việt Nam Tuy nhiên, công trình nghiên cứu này chỉ nghiên cứu chung về hoạt động thi hành án ở Việt Nam chứ không nghiên cứu về hoạt động THAHC Mặc dù vậy, phải khẳng định rằng công trình khoa học này cũng rất có giá trị tham khảo cho Luận án trong việc đề xuất mô hình cơ quan quản lý và cơ quan THAHC ở Việt Nam

Thứ hai, nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực tiễn THAHC

Trong các công trình nghiên cứu khoa học công bố liên quan đến THAHC được đề cập ở trên, các tác giả đã có nhiều kết quả nghiên cứu giống nhau khi cho rằng để nâng cao hiệu quả thực tiễn THAHC cần thực hiện các giải pháp sau: cần có biện pháp nâng cao

ý thức tôn trọng pháp luật cho người dân và cả cơ quan hành chính nhà nước; nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án; bảo đảm tài chính cho công tác THAHC; xây dựng và ký kết các Hiệp định tương trợ tư pháp trong đó có công tác THAHC Ngoài ra, tác giả

Nguyễn Thị Phương Hà trong bài viết “Trách nhiệm của Chấp hành viên trong thi hành

án hành chính” đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề về Công tác

THADS tháng 9/2017 cho rằng củng cố, kiện toàn về tổ chức bộ máy, biên chế, nâng cao năng lực, rèn luyện phẩm chất đạo đức, ý thức trách nhiệm cho đội ngũ chấp hành viên làm công tác THAHC; tổ chức tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ về công tác THAHC nhằm thống nhất việc áp dụng pháp luật tại các cơ quan THADS địa phương trong cả nước; kịp thời tháo gỡ vướng mắc, xử lý nghiêm những trường hợp vi phạm, góp phần bảo đảm

Luận án “Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử các vụ án

hành chính ở Việt Nam” của tác giả Vũ Thị Hòa thực hiện tại Học viện Chính trị quốc gia

Hồ Chí Minh năm 2015 và Luận án tiến sĩ Luật học “Bảo đảm quyền công dân trong tố

tụng hành chính” của tác giả Dương Thị Tươi thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia

Hà Nội năm 2018 đã đưa ra đề xuất cần tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp uỷ Đảng và chính quyền đối với công tác thi hành án, cần có các giải pháp đổi mới

công tác thi hành án như kiện toàn tổ chức bộ máy và quản lý công tác thi hành án thống nhất trong cả nước, đặc biệt là công tác THAHC; tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế về THAHC, đặc biệt là xây dựng Luật THAHC

Như vậy, đánh giá chung về tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước, có thể nhận thấy những đặc điểm nổi bật sau:

Một là, tính đến thời điểm hiện nay có duy nhất một Luận án tiến sĩ Luật họcvới đề

tài “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay”

tháng 10/2019 là liên quan trực tiếp đến đề tài của nghiên cứu sinh đang thực hiện Đây là Luận án được thực hiện cùng lúc với nghiên cứu sinh trong quá trình thực hiện đề tài này,

nghiên cứu khoa học liên quan đến đề tài được nghiên cứu sinh công bố liên tục, bảo đảm

Luận án có một số điểm tương đồng nhưng giữa các Luận án có sự khác biệt về hướng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu bảo đảm tính không trùng lắp về nội dung nghiên cứu

và kết quả nghiên cứu Theo đó, Luận án của tác giả Nguyễn Thị Phương Hà nghiên cứu dưới góc độ thực tiễn hoạt động THAHC, vì vậy nội dung hướng nghiên cứu mà Luận án này triển khai tập trung xoay quanh đối tượng nghiên cứu là hoạt động THAHC Các giải pháp kiến nghị mà Luận án này đưa ra chủ yếu là các giải pháp về hoạt động thực tiễn bên cạnh một số ít giải pháp pháp lý Trong khi đó, hướng nghiên cứu trong Luận án của nghiên cứu sinh tập trung ở ba khía cạnh: lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về THAHC ở Việt Nam Các giải pháp nâng cao hiệu quả THAHC ở Việt Nam mà nghiên cứu sinh đề xuất tập trung ở việc xây dựng cơ sở lý luận vững chắc về THAHC và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về THAHC ở Việt Nam Nội dung nghiên cứu giữa hai đề tài tuy có sự giao thoa nhất định nhưng không trùng lắp Nội dung của Luận án

về cơ bản là khác nhau, góc độ tiếp cận và kết quả nghiên cứu là khác nhau, cụ thể:

- Về cơ sở lý luận, do hướng nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Phương Hà là hoạt động THAHC Vì vậy, tác giả đã tập trung làm rõ các yếu tố cấu thành của hoạt động này thông qua việc phân tích chủ thể, đối tượng, thủ tục thi hành bản án, quyết định của Toà

án và các yếu tố tác động đến thi hành bản án, quyết định của Toà án về VAHC Trong khi

2 Nghiên cứu sinh được giao quyết định thực hiện đề tài năm 2013, trong khi đó Luận án của tác giả Nguyễn Thị Phương Hà được giao quyết định thực hiện đề tài năm 2016

3 Nghiên cứu sinh đã công bố 12 công trình khoa học liên quan trực tiếp đến Luận án (gồm Giáo trình, sách chuyên khảo, bài báo khoa học, đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường) và 20 bài báo khoa học liên quan đến hướng nghiên cứu của đề tài

đó, đối với Luận án của nghiên cứu sinh đi vào làm rõ bản chất của THAHC để từ đó xây dựng được một cách khoa học về khái niệm THAHC và một hệ thống các dấu hiệu chung

và riêng biệt về THAHC Luận án cũng là công trình khoa học đầu tiên xây dựng hệ thống các nguyên tắc THAHC, nghiên cứu một cách toàn diện, đồng bộ từng chế định THAHC của các quốc gia có hệ thống pháp luật tiến bộ trên thế giới để từ đó rút ra những giá trị tham khảo nhằm nâng cao hiệu quả THAHC ở Việt Nam

- Về thực trạng THAHC, tác giả Nguyễn Thị Phương Hà tiếp cận thông qua việc phân tích quy định của pháp luật, hoạt động thi hành, thực trạng các yếu tố tác động đến thi hành bản án Tuy nhiên, do tác giả hướng đến việc nghiên cứu chủ yếu hoạt động THAHC nên việc phân tích và đánh giá pháp luật về THAHC chưa được sâu sắc và nhiều chế định chưa được đề cập đến Trong khi đó, một trong những hướng nghiên cứu Luận án của nghiên cứu sinh là về pháp luật THAHC Vì vậy, Luận án phân tích chi tiết từng chế định về THAHC và chỉ ra các điểm bất cập, hạn chế đối với từng chế định pháp luật Đối với thực tiễn thi hành pháp luật, nghiên cứu sinh đã đánh giá một cách toàn diện về tất cả các trường hợp THAHC trong thực tiễn, phân tích thực tiễn THAHC của từng chế định luật và nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong thực tiễn thi hành pháp luật

- Về các giải pháp, các giải pháp nêu trong Luận án của tác giả Nguyễn Thị Phương

Hà chủ yếu là các giải pháp về mặt thực tiễn hoạt động THAHC Theo đó, tác giả đưa ra bốn nhóm giải pháp bảo đảm hiệu quả thi hành bản án, quyết định của Toà án về VAHC ở Việt Nam thì đến ba nhóm giải pháp kiến nghị liên quan đến hoạt động thực tiễn THAHC gồm: nhóm giải pháp nâng cao nhận thức về thi hành bản án, quyết định của Toà án về VAHC (đổi mới công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật THAHC đến đội ngũ cán bộ, công chức và các tầng lớp nhân dân; tăng cường sự lãnh đạo của cấp uỷ đối với chính quyền địa phương về công tác THAHC); nhóm giải pháp quản lý nhà nước về thi hành bản án, quyết định của Toà án về VAHC (tăng cường quản lý nhà nước về THAHC; nâng cao hiệu quả công tác theo dõi THAHC của cơ quan THADS); nhóm giải pháp bổ trợ thi hành bản án, quyết định của Toà án về VAHC (nâng cao chất lượng hoạt động xét

quyết định của Tòa án về VAHC) Đối với nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật thi hành bản án, quyết định của Toà án về VAHC thì tác giả cũng dành phần lớn dung lượng để đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật về TTHC nói chung mà ít các kiến nghị kiến nghị trực tiếp hoàn thiện pháp luật về THAHC Trong khi đó, Luận án của nghiên cứu sinh với hướng nghiên cứu tập trung chủ yếu là hoàn thiện pháp luật về THAHC nên các giải pháp đưa ra phần lớn đều kiến nghị trực tiếp hoàn thiện pháp luật về THAHC Điểm nổi

bật trong kiến nghị hoàn thiện pháp luật về THAHC là nghiên cứu sinh đã xây dựng được

mô hình THAHC trong hai trường hợp để bảo đảm hiệu quả hoạt động THAHC Ngoài ra, đối với từng chế định pháp luật về THAHC, nghiên cứu sinh đã đưa ra được các kiến nghị

cụ thể, chi tiết hoàn thiện pháp luật trên cơ sở đánh giá thực tiễn thực hiện các quy định này trong thời gian qua và tham khảo kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật nước ngoài đối với từng chế định này Đây là những đóng góp mới, có giá trị khoa học và thực tiễn áp dụng cao mà các công trình công bố trước đây chưa thực hiện

Hai là, chưa có bất kỳ cuốn sách chuyên khảo nào về đề tài này được xuất bản

Ba là, chưa có một đề tài nghiên cứu khoa học toàn diện nào về THAHC ở Việt

Nam được triển khai nghiên cứu

Chính vì vậy, việc nghiên cứu về THAHC ở Việt Nam ở góc độ lý luận, đánh giá thực trạng của pháp luật, thực tiễn thực hiện và đề xuất những giải pháp hoàn thiện là cần thiết và không trùng lặp với các công trình nghiên cứu đã thực hiện trước đây

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

1.1.2.1 Tình hình nghiên cứu lý luận về thi hành án hành chính ở nước ngoài Thứ nhất, về khái niệm THAHC Một số công trình nghiên cứu được công bố đưa ra

khái niệm về thi hành án nói chung và THAHC nói riêng, đơn cử có thể kể như: Trong

của Scotland Court of Session, Mungo Ponton Brown, William Maxwell Morison (2015), Nxb Arkose Press cho rằng việc thi hành những quyết định của Tòa án là một tiến trình thi hành nằm ngoài sự kiểm soát của các bên đương sự trong quá trình thi hành án Việc thi hành dựa trên kết quả xét xử của Tòa án và là nền tảng của toàn bộ thủ tục tư pháp

trước đó Tác giả Ayuk Hardani (2019) với bài báo khoa học “The Execution of the

Administrative Court’s Decision; Looking for Its Justice and Legal Certainty”, Jurnal

Hukum Novelty, Volume 10, Issue 01, 2019 cho rằng THAHC là một hành động pháp lý được thực hiện bởi Tòa án chống lại bên thua kiện nếu bên thua kiện không muốn tự nguyện thi hành án hoặc thực hiện quyết định của Tòa án Thi hành quyết định của Tòa án

là việc các bên thực hiện các quyết định của Tòa án hoặc với sự hỗ trợ của bên ngoài Những kết quả từ các công trình nghiên cứu này giúp chúng tôi tham khảo để xây dựng

khái niệm hoàn chỉnh về THAHC trong mục 2.2 của Luận án

Thứ hai, về đặc điểm THAHC Theo kết quả nghiên cứu từ các công trình nghiên

cứu sau: Tom Ginsburg, Albert H.Y Chen (2008), Administrative Law and Governance in

Asia: Comparative Perspectives, Nxb Routledge; Susana Galera (2010), Judicial Review:

A Comparative Analysis Inside the European Legal System (Đánh giá tư pháp: Phân tích

so sánh bên trong hệ thống pháp luật châu Âu), Nxb Council of Europe; OSCE Office for

Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), Folke Bernadotte Academy (2013),

Handbook for Monitoring Administrative Justice, Nxb ODIHR và các báo cáo chuyên đề

của các tổ chức tài phán hoặc Tòa hành chính tối cao trên thế giới thì có thể rút ra THAHC

có một số điểm đặc biệt sau: một là, việc THAHC được diễn ra trên cơ sở các quyết định

của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật Phần lớn hoạt động THAHC diễn ra khi kết thúc hoạt động xét xử của Tòa án và phần còn lại diễn ra trong quá trình xét xử của Tòa án như việc

thi hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp, tạm thời; hai là, Tòa án có một quyền

hạn rất lớn trong việc bảo đảm các phán quyết của mình được thực thi điều này xuất phát

từ nguyên tắc Tòa án là cơ quan đã ban hành ra các bản án, quyết định thì cũng phải có trách nhiệm bảo đảm cho các phán quyết được thi hành trên thực tế Theo đó, ở nhiều quốc gia châu Âu và châu Á, Tòa án được quyền tổ chức việc thi hành án và áp dụng các

biện pháp cưỡng chế bảo đảm việc thi hành; ba là, tính tự nguyện thi hành trong THAHC

rất cao Điều này xuất phát từ lí do một bên trong THAHC là cơ quan nhà nước, người có

thẩm quyền trong cơ quan nhà nước; bốn là, người vi phạm nghĩa vụ THAHC thường phải

chịu một chế tài nghiêm khắc, trong đó việc phạt tiền là biện pháp được áp dụng tại nhiều nước Những đặc điểm được rút ra từ các công trình nghiên cứu trên có giá trị tham khảo

quý giá giúp chúng tôi xây dựng một cách có hệ thống các đặc điểm THAHC ở nước ta

1.1.2.2 Tình hình nghiên cứu về thực trạng thi hành án hành chính ở nước ngoài Thứ nhất, đối tượng THAHC (những bản án, quyết định của Tòa án được thi hành)

the intervention of the courts in the execution of the decisions” của Association of

Councils of State and Supreme Administrative Jurisdictions of the European Union - ACA-Europe (Hiệp hội các Hội đồng Nhà nước và Tài phán hành chính tối cao của Liên minh Châu Âu) diễn ra tại Lisbon từ ngày 17/5 đến 19/5/1988 đã đề cập đến đối tượng trong THAHC Theo đó, Hội thảo đã thảo luận và trình bày quy định của pháp luật về THAHC tại các quốc gia châu Âu Theo đó, có một số quốc gia quy định chung đối tượng THAHC là các phán quyết của Tòa án, một số quốc gia quy định cụ thể các bản án, quyết định của Tòa án về VAHC phải thi hành bao gồm những loại nào Tác giả Adriaan Bedner

(2001), Administrative court in Indonesia, Nxb Kluwer Law International cho rằng một

trong những nguyên tắc chủ đạo trong THAHC ở Indonesia là chỉ có những phán quyết nằm trong bản án, quyết định của Tòa án thì cá nhân, cơ quan và tổ chức mới phải thi

hành Tác giả Ayuk Hardani (2019) với bài báo khoa học “The Execution of the

Administrative Court’s Decision; Looking for Its Justice and Legal Certainty”, Jurnal

Hukum Novelty, Volume 10, Issue 01 và các tác giả Nyoman Martana, Putu Ade Hariestha Martana, Kadek Agus Sudiarawan, Bagus Hermanto (2019) trong bài viết

“Discourses of Legal Certainty in Execution of Administrative Court Decision”,

Substantive Justive International Journal Of Law, Volume 2, Issue 02 thì cho rằng một quyết định của Tòa án là đối tượng được thi hành phải là một quyết định có hiệu lực pháp

tôi rút ra những giá trị tiến bộ nhằm kiến nghị sửa đổi đối tượng THAHC ở Việt Nam

Thứ hai, về thủ tục THAHC

Báo cáo tại Hội thảo “The execution of the individual administrative decisions and

the intervention of the courts in the execution of the decisions” của Association of

Councils of State and Supreme Administrative Jurisdictions of the European Union - ACA-Europe diễn ra tại Lisbon từ ngày 17/5 đến 19/5/1988 Hội thảo đã thảo luận và trình bày quy định của pháp luật về THAHC tại các quốc gia Châu Âu, bao gồm các vấn đề: bàn về đối tượng thi hành án là các quyết định hành chính, hành vi hành chính khi tác động đối với cá nhân; nghĩa vụ của cơ quan hành chính liên quan đến việc THAHC; thủ tục THAHC đối với cá nhân; sự can thiệp của Tòa án vào việc THAHC đối với cá nhân; thẩm quyền của Tòa áp dụng đối với các cá nhân có hành vi chống lại việc THAHC Bên

cạnh đó, Báo cáo tổng hợp từ Hội thảo “Increasing the efficiency of the Supreme

Administrative Courts’ powers” cũng của tổ chức này được tổ chức tại Brussels của Bỉ từ

ngày 01/5 đến 02/5/2012 đã cung cấp quy định pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới

về thủ tục THAHC Kết quả tổng hợp từ Hội thảo cho thấy thủ tục THAHC ở các nước trên thế giới hiện nay được tiến hành theo một trong hai phương thức: nhóm các quốc gia

có thủ tục THAHC riêng và nhóm các quốc gia không quy định một thủ tục riêng để THAHC Ngoài ra, Hội thảo này đã đi sâu vào việc phân tích quy định của pháp luật tại các nước thành viên về ba vấn đề lớn có liên quan đến thủ tục THAHC: (i) quyền hạn của Tòa hành chính trong việc chỉnh sửa tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, (ii) quyền ra quyết định bồi thường thiệt hại của Tòa hành chính, (iii) hiệu lực thi hành phán quyết của Tòa án hành chính Đây là nguồn tài liệu tham khảo rất quý giá giúp chúng tôi có sự so sánh, đánh giá quy định giữa pháp luật các nước châu Âu và Việt Nam về thủ tục THAHC trong trường hợp người khởi kiện là người phải THAHC

Tác giả Adriaan Bedner (2001), Administrative court in Indonesia, Nxb Kluwer

Law International Cuốn sách chuyên khảo này nghiên cứu các nội dung sau: (i) Lịch sử phát triển Tòa án tư pháp Indonesia; (ii) Hệ thống tổ chức Tòa hành chính Indonesia; (iii) Thủ tục TTHC để giải quyết VAHC Đặc biệt, tác giả đã dành một phần riêng của cuốn

sách để nghiên cứu về thủ tục THAHC tại quốc gia này Trong đó, một trong những nguyên tắc chủ đạo trong THAHC ở Indonesia là chỉ có những phán quyết nằm trong bản

án, quyết định của Tòa án thì cá nhân, cơ quan và tổ chức mới phải thi hành Tránh trường hợp việc không THAHC ảnh hưởng đến quyền lợi của người được thi hành, Luật TTHC nước này quy định rõ việc đình chỉ thi hành án chỉ được áp dụng trong trường hợp liên quan đến lợi ích của Nhà nước và phải do Chánh án Tòa án ra quyết định Ngoài ra, cuốn sách chuyên khảo cũng đi sâu vào phân tích thủ tục THAHC và các biện pháp xử lý trách nhiệm đối với cơ quan, tổ chức và cá nhân không thi hành án

Các tác giả Tom Ginsburg, Albert H.Y Chen (2008), Administrative Law and

Governance in Asia: Comparative Perspectives, Nxb Routledge Đây là một trong các

quyển sách nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về hoạt động Tòa án hành chính, hoạt động THAHC tại hầu hết các quốc gia châu Á, bao gồm: Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan, Singapore, Phillipines, Malaysia, Indonesia… Các tác giả đã giới thiệu lịch sử phát triển Tòa án hành chính, thẩm quyền xét xử hành chính của các nước qua các thời kỳ và việc thi hành quyết định của Tòa hành chính Trên cơ sở quy định của pháp luật các nước châu Á về THAHC có thể nhận thấy, Tòa án đóng vai trò rất lớn trong việc thi hành phán quyết của mình như Tòa án được quyền buộc cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước phải ban hành quyết định hành chính mới, thực hiện hành

vi hành chính trong một khoảng thời gian được xác định cụ thể Ngoài ra, Tòa án được quyền áp dụng biện pháp phạt tiền, công bố công khai về việc không chấp hành bản án trên các phương tiện thông tin truyền thông…

OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), Folke

Bernadotte Academy (2013), Handbook For Monitoring Administrative Justice, Nxb

ODIHR Đây là cẩm nang viết về giám sát tư pháp tại các quốc gia là thành viên của OSCE (Organization for Security and Cooperation in Europe) gồm 57 quốc gia ở khu vực châu Âu, Trung Á và Bắc Mỹ Quyển sách đã dành riêng một mục để đánh giá chung về

việc THAHC ở các nước này với ba nội dung: (i) Vai trò của Tòa án trong THAHC và áp dụng các biện pháp bảo đảm thực thi bản án; (ii) Một số nguyên nhân dẫn đến án hành

chính thi hành kém hiệu quả Kết quả nghiên cứu cho thấy, nguyên nhân chung của việc không THAHC ở một số quốc gia là thiếu các nguồn lực tài chính Ở một số nước, việc thi hành các phán quyết của Tòa án hành chính là vấn đề nan giải do thiếu sự độc lập của cơ quan hành chính công Ví dụ, cơ quan THAHC lại nằm trong cơ quan của Chính phủ mà

người đứng đầu của cơ quan này có thể bổ nhiệm nhân sự trong cơ quan thi hành án; (iii)

Cuốn sách còn giới thiệu về quy trình giám sát THAHC của một số nước

Susana Galera (2010), Judicial Review: A Comparative Analysis Inside the

European Legal System, Nxb Council of Europe Đây là quyển sách nghiên cứu về truyền

thống pháp lý và đánh giá hoạt động tư pháp ở các quốc gia Châu Âu Kết quả nghiên cứu chỉ rõ: Tòa án có quyền ấn định phán quyết đối với cơ quan hành chính khi cơ quan này ra quyết định mới sau khi đối tượng khởi kiện đã bị hủy bỏ Quy tắc này không áp dụng đối với những trường hợp mà sau khi đã hủy bỏ một hành vi, chính quyền không phải đưa ra quyết định mới; cần bảo đảm khả năng chấp hành của cơ quan đối với quyết định của Tòa án; các biện pháp cưỡng chế phải phù hợp với truyền thống pháp luật của cả nước

Ricardo Juan Sanchez (2016), The administrative justive in Spain: current

situation and challenges, Brics Law Journal, Volume III Issue 2 Đây là bài báo khoa học

nghiên cứu về việc xét xử hành chính ở Tây Ban Nha: tình hình và thách thức hiện tại Bài báo đã tập trung phân tích các vấn đề về tình hình xét xử hành chính ở Tây Ban Nha, tổ chức của Tòa hành chính, phạm vi thẩm quyền của Tòa hành chính và việc thi hành phán quyết của Tòa án Theo tác giả, Tòa án là chủ thể đã ban hành ra phán quyết vì vậy Tòa án cũng có trách nhiệm bảo đảm cho phán quyết của mình được thực thi Luật quy định người phải THAHC là cơ quan nhà nước có một khoảng thời gian để tự nguyện thực thi phán quyết của Tòa án, sau khoảng thời gian này thì Tòa án có quyền áp dụng một số biện pháp để cưỡng chế việc thi hành như bồi thường thiệt hại, phạt tiền…

Thứ ba, xử lý vi phạm và các biện pháp bảo đảm THAHC

Báo cáo Hội thảo “The power of the judge to suspend the execution of the

administrative decision referred to him and the means at his disposal to compel the administration to carry out the jurisdictional decisions in administrative proceedings” của

International Association of Supreme Administrative Jurisdictions (Hiệp hội quốc tế của các cơ quan tài phán hành chính tối cao) tổng hợp nội dung Hội thảo diễn ra tại Berlin từ ngày 16 đến 20/10/1974 Hội thảo đã làm rõ các vấn đề sau đây tại các quốc gia châu Âu: quyền hạn của Thẩm phán trong việc thực hiện quyền kiểm soát hoạt động TTHC mà Thẩm phán đã thực hiện; nội dung và tác dụng của việc kiểm soát hoạt động tố tụng của Thẩm phán; các biện pháp cưỡng chế của Thẩm phán áp dụng đối với cơ quan nhà nước vi phạm nghĩa vụ THAHC (gồm việc xử phạt và các cách thức thi hành cưỡng chế đối với cơ quan nhà nước); các cách thức Thẩm phán thực hiện quyền hạn của mình để bảo đảm việc thi hành án Năm 2004, Hiệp hội quốc tế này tổ chức cuộc họp lần thứ VIII, tại Marid

(Tây Ban Nha) đã cho ra Báo cáo tổng quan “The execution of decisions of the

administrative court” Báo cáo này đã phân tích, đánh giá một cách khái quát các quy định

của pháp luật về việc THAHC ở nhiều quốc gia thành viên tại các châu lục khác nhau Báo

cáo gồm ba nhóm vấn đề: (i) những hậu quả quyết định của Tòa hành chính; (ii) quyền hạn của Tòa hành chính trong việc cưỡng chế thi hành quyết định của họ; (iii) những biện pháp nhằm bảo đảm việc THAHC được hiệu quả Báo cáo này đã chỉ ra những quyền hạn nhất định của Tòa án trong việc THAHC ở một số quốc gia như: Tòa án đóng vai trò là cơ quan chịu trách nhiệm thực thi bản án, quyết định của Tòa án về VAHC; những biện pháp pháp lý mà Tòa án được quyền áp dụng để tránh việc không thi hành án và quyền hạn áp dụng các biện pháp cưỡng chế trong trường hợp không thi hành án Tiếp đó, đến tháng

5/2010, Hiệp hội này đã tổ chức hội thảo tại Sydney, Australia với chủ đề “Review of

administrative decisions of government by administrative courts and tribunals” Báo cáo

của hội thảo đã tổng hợp quy định pháp luật của hơn 40 quốc gia thành viên các nước tham dự về ba chủ đề sau: (i) thẩm quyền và quyền tài phán - chủ đề này liên quan đến các vấn đề có thể được xem xét và các vấn đề loại trừ khỏi sự xem xét của Tòa án hành chính; (ii) thủ tục - chủ đề này liên quan đến cách thức mà cơ quan tài phán và Tòa án hành chính xem xét các hành vi, quyết định, quy tắc và quy định hành chính thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án; (iii) quyền lực - chủ đề này liên quan đến thi hành các quyết định của Tòa án hành chính và cơ quan tài phán Báo cáo chỉ rõ về quyền hạn của Tòa án các nước trong việc ban hành ra các mệnh lệnh, quyết định THAHC, những biện pháp Tòa

án được tiến hành, cách thức Tòa án sửa đổi đối tượng khởi kiện trong VAHC…

Nhóm tác giả Stroink & E.van der Linden (eds.) (2005), Judicial lawmaking and

administrative law, Nxb Oxford Cuốn sách là công trình khoa học nghiên cứu chuyên

sâu về pháp luật tư pháp và luật hành chính của nhiều quốc gia châu Âu Đối với từng quốc gia, các tác giả đã chỉ ra về hệ thống tổ chức của Tòa hành chính và Tòa án có chức năng xét xử các VAHC Đặc biệt, các tác giả đã phân tích về việc THAHC theo quy định của pháp luật tại các quốc gia này Theo đó, THAHC ở các quốc gia châu Âu được các cá nhân, cơ quan và tổ chức mà đặc biệt là cơ quan nhà nước thi hành rất nghiêm túc và Tòa

án giữ một vai trò rất quan trọng trong việc thi hành các phán quyết của mình Các tác giả cũng chỉ rõ ra những biện pháp xử lý vi phạm trong THAHC được áp dụng phổ biến ở các quốc gia châu Âu là truy cứu trách nhiệm hình sự, xử phạt hành chính, phạt tiền, bồi thường thiệt hại, xử lý kỷ luật đối với những người làm việc trong cơ quan nhà nước…

Zoltán Szente, Konrad (2016), The Principle of Effective Legal Protection in

Administrative Law: A European Comparison, Nxb Routledge Cuốn sách là công trình

nghiên cứu chuyên sâu về nguyên tắc bảo vệ hiệu lực pháp lý trong luật hành chính ở hầu hết các quốc gia Châu Âu thông qua việc xét xử hành chính của Tòa án Ở một số quốc gia châu Âu việc THAHC đôi lúc bị vi phạm bởi vì bản chất của THAHC khác so với các loại