Đánh giá hiệu quả kinh tế xã hội môi trường của công tác quản lý rừng thông qua cơ chế chi trả dịch vụ môi trường tỉnh bắc kạn nghiên cứu trường hợp huyện ba bể

Định nghĩa của Wunder Wunder 2005 đã định nghĩa chi trả DVMT là một quá trình thực hiện tự nguyện ở những khu vực mà một DVMT được xác định rõ hoặc một loại hình sử dụng đất bảo đảm cho

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

CAO TRƯỜNG SƠN

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ KINH TẾ, XÃ HỘI, MÔI TRƯỜNG CỦA CÔNG TÁC QUẢN LÝ RỪNG THÔNG QUA CƠ CHẾ CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG TỈNH BẮC KẠN - NGHIÊN CỨU

TRƯỜNG HỢP HUYỆN BA BỂ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

Hà Nội - 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

CAO TRƯỜNG SƠN

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ KINH TẾ, XÃ HỘI, MÔI TRƯỜNG CỦA CÔNG TÁC QUẢN LÝ RỪNG THÔNG QUA CƠ CHẾ CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG TỈNH BẮC KẠN - NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP HUYỆN BA BỂ

Chuyên ngành : Khoa học môi trường

Mã số : 62440301

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

Người hướng dẫn khoa học:

1 GS.TS Trần Đức Viên

2 PGS TS Nguyễn Thanh Lâm

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của tôi Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào trước đây Các số liệu của các tác giả khác được sử dụng trong luận án đã được trích dẫn nguồn một cách rõ ràng

Tác giả Luận án

Cao Trường Sơn

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành Luận án này, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới GS

TS Trần Đức Viên và PGS TS Nguyễn Thanh Lâm đã trực tiếp hướng dẫn, định hướng nghiên cứu và truyền tải niềm đam mê, tinh thần tự giác, trung thực và trách nhiệm trong quá trình học tập, nghiên cứu

Tác giả cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến các Thầy, cô giáo và tập thể cán bộ trong Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia

Hà Nội và Trường Đại học Copenhagen, Vương Quốc Đan Mạch đã dạy dỗ và truyền đạt các kiến thức cho tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu Đặc biệt là các ý kiến nhận xét, đóng góp quý báu để tác giả có thể hoàn thiện Luận án này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Dự án REDD+: “Những nỗ lực duy trì và phát triển rừng theo thời gian” đã tài trợ kinh phí cho tôi thực hiện các nội dung

nghiên cứu của đề tài Xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Học viện Nông nghiệp Việt Nam, lãnh đạo UBND tỉnh Bắc Kạn, UBND huyện Ba Bể, VQG Ba Bể và các bà con, cô bác trên địa bàn huyện Ba Bể đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài

Tác giả xin gửi lời cảm ơn thân tình nhất đến các thành viên trong nhóm nghiên cứu đã hợp tác, động viên, giúp đỡ và chia sẻ các khó khăn cùng tác giả trong suốt quá trình triển khai và thực hiện đề tài

Cuối cùng, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình và bạn bè thân thiết đã luôn ở bên cạnh động viên, giúp đỡ và tạo động lực lớn cho tác giả quyết tâm hoàn thành Luận án của mình

Một lần nữa tác giả xin chân thành cảm ơn sâu sắc tới tất cả mọi người

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả Luận án

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT viii

DANH MỤC BẢNG x

DANH MỤC HÌNH xiv

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

4 Đóng góp mới của luận án 3

5 Nội dung nghiên cứu 3

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1 Tổng quan lý thuyết về chi trả dịch vụ môi trường 4

1.1.1 Các khái niệm về chi trả dịch vụ môi trường 4

1.1.1.1 Định nghĩa của Wunder 4

1.1.1.2 Định nghĩa của Muradian và cộng sự 5

1.1.1.3 Định nghĩa của Luca Tacconi 6

1.1.2 Các loại dịch vụ môi trường và chương trình chi trả dịch vụ môi trường 7

1.1.2.1 Các loại dịch vụ môi trường 7

1.1.2.2 Các loại chương trình chi trả dịch vụ môi trường 9

1.1.3 Các đặc trưng cơ bản của chi trả dịch vụ môi trường 10

1.1.3.1 Nguyên lý và cơ chế vận hành của chi trả dịch vụ môi trường 10

1.1.3.2 Các bên liên quan 12

1.1.4 Các chương trình chi trả DVMT rừng trên thế giới 13

1.2 Thực hiện chi trả DVMT rừng tại Việt Nam 17

1.2.1 Tiến trình hình thành chính sách chi trả DVMT rừng 17

1.2.2 Thực hiện các chương trình chi trả DVMT rừng 18

1.2.2.1 Các chương trình thực hiện trước QĐ 380/QĐ-TTg 18

1.2.2.2 Các chương trình thí điểm theo QĐ 380/QĐ-TTg 19

1.2.2.3 Các chương trình thực hiện sau Quyết định số 380/QĐ-TTg 23

1.2.3 Văn bản pháp lý liên quan tới hoạt động chi trả DVMT rừng 24

1.2.3.1 Các bộ luật có liên quan 24

1.2.3.2 Các văn bản dưới luật 25

1.2.4 Phân loại các DVMT rừng và chương trình chi trả DVMT rừng 26

1.2.4.1 Các loại DVMT rừng 26

1.2.5 Các ưu điểm và hạn chế việc thực hiện chi trả DVMT ở Việt Nam 27

1.2.5.1 Các ưu điểm 27

1.2.5.2 Các hạn chế 29

1.3 Các phương pháp nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các chương trình chi trả dịch vụ môi trường 31

1.3.1 Trên thế giới 31

1.3.1.1 Khung đánh giá hiệu quả của chương trình chi trả DVMT 31

1.3.1.2 Khung đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ 33

1.3.1.3 Khung tiếp cận sinh thái nhân văn 35

1.3.1.4 Đánh giá tính công bằng - minh bạch của chương trình chi trả DVMT 36

1.3.2 Đánh giá các chương trình chi trả DVMT rừng tại Việt Nam 38

1.3.3 Bài học kinh nghiệm cho việc nghiên cứu đánh giá hiệu quả của chương trình chi trả DVMT ở Việt Nam 39

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 40

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 40

2.1.1 Địa điểm nghiên cứu 40

2.1.2 Đối tượng nghiên cứu 42

2.2 Nội dung nghiên cứu 44

2.3 Các phương pháp nghiên cứu 46

2.3.1 Nhóm phương pháp thu thập thông tin 46

2.3.1.1 Thu thập số liệu thứ cấp 46

2.3.1.2 Điều tra hộ gia đình 46

2.3.1.3 Phỏng vấn người cung cấp thông tin chính 47

2.3.1.4 Phương pháp tổ chức hội thảo 47

2.3.1.5 Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) 48

2.3.2 Nhóm phương pháp lượng hóa giá trị kinh tế của các DVMT rừng 49

2.3.2.1 Đánh giá các dịch vụ môi trường 49

2.3.2.2 Phương pháp tính toán giá trị chi trả của các DVMT rừng 49

2.3.3 Nhóm phương pháp đánh giá hiệu quả chương trình chi trả DVMT rừng 53

2.3.3.1 Xây dựng các tiêu chí đánh giá tính hiệu quả 53

2.3.3.2 Cách đánh giá hiệu quả tổng hợp của chương trình chi trả DVMT rừng 56

2.3.3.3 Cách tính toán hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và môi trường 57

2.3.4 Cách đánh giá tính công bằng, minh bạch 60

2.3.4.1 Các tiêu chı́ đánh giá tı́nh công bằng 60

2.3.4.2 Các tiêu chí đánh giá tính minh bạch 60

2.3.4.3 Cách phân hạng 62

2.3.5 Nhóm phương pháp đánh giá tác động 62

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 65

3.1 Đặc điểm tài nguyên rừng và các dịch vụ môi trường rừng huyện Ba Bể 65

3.1.1 Đặc điểm tài nguyên rừng huyện Ba Bể 65

3.1.1.1 Hiện trạng rừng 65

3.1.1.2 Đa dạng hệ động, thực vật rừng huyện Ba Bể 66

3.1.1.3 Tình hình quản lý rừng huyện Ba Bể 68

3.1.2 Các dịch vụ môi trường rừng huyện Ba Bể 68

3.1.2.1 Các dịch vụ cung ứng 69

3.1.2.2 Các dịch vụ kiểm soát 70

3.1.2.3 Các dịch vụ văn hóa 71

3.1.2.4 Các dịch vụ hỗ trợ 72

3.1.3 Lượng hóa giá trị chi trả DVMT rừng huyện Ba Bể theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP 73

3.1.3.1 Phòng hộ đầu nguồn (EV1) 74

3.1.3.2 Hấp thụ Cacbon rừng (EV2) 74

3.1.3.3 Bảo vê ̣ đất chống xói mòn (EV3) 75

3.1.3.4 Bảo vệ cảnh quan và bảo tồn ĐDSH phục vụ hoạt động du lịch (EV4) 76

3.1.3.5 Tổng hợp các giá trị chi trả DVMT rừng huyện Ba Bể 76

3.1.4 Phân bố giá trị DVMT rừng theo không gian 77

3.2 Tình hình thực hiện chính sách chi trả DVMT trên địa bàn huyện Ba Bể 80

3.2.1 Quá trình triển khai Nghị định 99/2010/NĐ-CP 80

3.2.2 Chương trình chi trả DVMTR trực tiếp 82

3.2.2.1 Quá trình hình thành 82

3.2.2.2 Các bên liên quan 82

3.2.2.3 Cơ chế hoạt động của chương trình 86

3.2.3 Chương trình chi trả DVMT gián tiếp 88

3.2.3.1 Quá trình hình thành 88

3.2.3.2 Các bên liên quan 88

3.2.3.3 Cơ chế hoạt động 90

3.2.4 Hạn chế trong quá trình thực hiện các chương trình chi trả DVMT rừng huyện Ba bể 92

3.2.4.1 Hạn chế trong khai thác tiềm năng 92

3.2.4.2 Các hạn chế trong thực hiện chương trình chi trả trực tiếp 93

3.2.4.3 Các hạn chế trong chương trình gián tiếp 96

3.3 Hiệu quả các các chương trình chi trả DVMT rừng huyện Ba Bể 97

3.3.1 Hiệu quả chương trình chi trả DVMTR trực tiếp 97

3.3.1.1 Hiệu quả kinh tế 97

3.3.1.2 Hiệu quả xã hội 98

3.3.1.3 Hiệu quả môi trường 101

3.3.2 Hiệu quả chương trình chi trả DVMT rừng gián tiếp 102

3.3.2.1 Hiệu quả kinh tế 102

3.3.2.2 Hiệu quả xã hội 104

3.3.2.3 Hiệu quả về môi trường 106

3.3.3 Đánh giá hiệu quả tổng hợp của chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp và gián tiếp 109

3.4 Tác động của các chương trình chi trả DVMT rừng 114

3.4.1 Tác động của chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp 114

3.4.1.1 Tác động về kinh tế - xã hội 114

3.4.1.2 Tác động môi trường 122

3.4.2 Tác động của chương trình chi trả DVMT gián tiếp 128

3.4.2.1 Tác động về mặt kinh tế - xã hội 128

3.4.2.2 Tác động về mặt môi trường 136

3.4.3 Tổng hợp và so sánh các tác động của hai chương trình chi trả DVMT rừng 139

3.5 Khuyến nghị nâng cao hiệu quả chính sách chi trả DVMT rừng 140

3.5.1 Các khuyến nghị cho huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 140

3.5.2 Khuyến nghị cải tiến chính sách chi trả DVMT rừng 142

KẾT LUẬN & KIẾN NGHỊ 144

Kết luận 144

Kiến nghị 145

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 146

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TIẾN SĨ 146

TÀI LIỆU THAM KHẢO 147

PHỤ LỤC 159

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

3PAD Dự án Quan hệ đối tác vì người nghèo trong phát triển nông lâm nghiệp

(Pro-Poor Parnerships for Agroforestry Development)

BQLR Ban Quản lý rừng

BV&PTR Bảo vệ và Phát triển rừng

BVMT Bảo vệ môi trường

BVR Bảo vệ rừng

CDM Cơ chế phát triển sạch (Clean development Mechanic)

CITES Công ước Quốc tế buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp

(Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Faula and Flora)

DVMT Dịch vụ môi trường

ĐDSH Đa dạng sinh học

EV Giá trị kinh tế (Economic Value)

GIZ Cơ quan hợp tác quốc tế Đức

HQTH Hiệu quả tổng hợp

HST Hệ sinh thái

ICRAF Trung tâm Nông lâm kết hợp thế giới

IUCN Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế

(Intenational Union for Conservation of Nature and Natural Resource)

JICA Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản

(Japan International Cooperation Agency)

ND-CP Nghị định Chính phủ

PRA Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia

REDD+ Giảm thiểu phát thải từ hoạt động mất rừng và suy thoái rừng

(Reducing emissions from deforestation and forest degradation)

SWOT Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức

(Strength, Weaknesses, Opportunities, Threats)

TEV Tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value)

UBND Ủy ban nhân dân

UN-REDD Chương trình Giảm thiểu phát thải khí nhà kính từ hoạt động mất rừng

và suy thoái rừng của Liên Hiệp Quốc

(United Nations - Reducing emissions from deforestation and forest degradation)

VQG Vườn Quốc gia

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Các loại dịch vụ môi trường chính 7

Bảng 1.2 Một số chương trình chi trả DVMT ở Việt Nam trước khi có QĐ 380/QĐ-TTg 19

Bảng 1.3 Tổng hợp các thông tin chính về chương trình thí điểm chi trả DVMTR tại Sơn La và Lâm Đồng 20

Bảng 1.4 Hệ số K xác định theo các tiêu chí tại Sơn La và Lâm Đồng 21

Bảng 1.5 Tổng hợp hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường của chính sách chi trả DVMT rừng ở Việt Nam 29

Bảng 2.1 Đặc trưng khí hậu của huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 41

Bảng 2.2 Một số đặc trưng xã hội huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 41

Bảng 2.3 Phân loại các DVMT của IUCN 49

Bảng 2.4 Bảng hệ số hấp thụ CO2 cho các loại rừng huyện Ba Bể 51

Bảng 2.5 Giá trị hạn chế xói mòn, rửa trôi chất dinh dưỡng của một số loại rừng 52

Bảng 2.6 Các tiêu chí đánh giá hiệu quả của các chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng 54

Bảng 2.7 Các mức phân hạng hiệu quả tổng số của chương trình chi trả DVMT rừng 56

Bảng 2.8 Thang cho điểm đánh giá tính hiệu quả của chương trình chi trả dịch vụ môi trường 57

Bảng 2.9 Mô tả chi tiết căn cứ phân hạng các tiêu chí đánh giá hiệu quả 58

Bảng 2.10 Các tiêu chí đánh giá tính công bằng và tính minh bạch 61

Bảng 2.11 Thang đánh giá các tiêu chí công bằng - minh bạch 62

Bảng 3.1 Hiện trạng các loại rừng trên địa bàn huyện Ba Bể 65

Bảng 3.2 Phân bố diê ̣n tı́ch rừng theo xã huyê ̣n Ba Bể 66

Bảng 3.3 Phân loa ̣i các HST rừng huyê ̣n Ba Bể, tı̉nh Bắc Ka ̣n 67

Bảng 3.4 Đa dạng khu hệ động, thực vật rừng 67

Bảng 3.5 Hiện trạng giao rừng trên địa bàn huyện Ba Bể 68

Bảng 3.6 Tổng hợp dịch vụ cung ứng từ HST rừng huyện Ba Bể 69

Bảng 3.7 Các cơ sở văn hóa, tín ngưỡng và du lịch 71

Bảng 3.8 Di ̣ch vụ tái ta ̣o chất dinh dưỡng trong các loa ̣i rừng huyê ̣n Ba Bể 72

Bảng 3.9 Giá trị chi trả dịch vụ bảo vệ nguồn nước 74

Bảng 3.10 Giá trị dịch vụ cung cấp nước sạch cho sinh hoạt 74

Bảng 3.11 Giá trị chi trả dịch vụ hấp thụ cacbon bề mặt trong rừng 75

Bảng 3.12 Giá tri ̣ di ̣ch vụ bảo vê ̣ đất chống xói mòn chất dinh dưỡng 75

Bảng 3.13 Giá trị dịch vụ lưu giữ cảnh quan 76

Bảng 3.14 Tổng giá tri ̣ chi trả DVMT rừng huyê ̣n Ba Bể theo Nghị định số 99/NĐ-CP/2010 77

Bảng 3.15 Các nguyên nhân ảnh hưởng đến rừng của cộng đồng Bản Duống 83

Bảng 3.16 Một số đặc trưng cơ bản của các thôn/bản trong chương trình chi trả DVMTR trực tiếp tại huyện Ba Bể 84

Bảng 3.17 Đặc trưng của các chủ rừng là hộ gia đình trong chương trình chi trả DVMT rừng gián tiếp 89

Bảng 3.18 Hiệu quả kinh tế của chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp 98

Bảng 3.19 Hiệu quả xã hội của chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp 99

Bảng 3.20 Kết quả đánh giá tính công bằng - minh bạch trong chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp 99

Bảng 3.21 So sánh kết quả đánh giá tı́nh Công bằng - Minh ba ̣ch giữa những người cung ứng và sử dụng DVMT trong chương trı̀nh chi trả trực tiếp 100

Bảng 3.22 Hiệu quả môi trường của chương trình chi trả trực tiếp 101

Bảng 3.23 Kinh phí chi trả DVMT trong chương trình gián tiếp huyện Ba Bể giai đoạn 2013 - 2016 102

Bảng 3.24 Tổng hợp số tiền từ chương trình chi trả DVMT rừng gián tiếp huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 102

Bảng 3.25 Hiệu quả kinh tế của chương trình chi trả gián tiếp 103

Bảng 3.26 Một số hiệu quả xã hội của chương trình chi trả gián tiếp 104

Bảng 3.27 Tổng hợp các tiêu chí hiệu quả về môi trường của chương trình

chi trả gián tiếp 107Bảng 3.28 Diện tích rừng tham gia chương trình chi trả gián tiếp huyện

Ba Bể 107Bảng 3.29 Tổng hợp điểm số các tiêu chí đánh giá hiệu quả của hai

chương trình chi trả DVMT rừng huyện Ba Bể 110Bảng 3.30 Phân tích độ nhạy về hiệu quả tổng hợp của các chương trình

chi trả DVMT rừng theo những phương án khác nhau 111Bảng 3.31 So sánh tổng thu nhập và thu nhập từ rừng giữa khu vực có và

không có chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp 115Bảng 3.32 Sự thay đổi về một số điều kiện kinh tế của người dân trong

chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp 116Bảng 3.33 Sự biến chuyển về kinh tế của khu vực chịu tác động và khu

vực đối chứng trong chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp 117Bảng 3.34 Người dân Bản Duống và Coọc Mu đánh giá các chức năng

của rừng 118Bảng 3.35 So sánh động lực BVR của người dân 2 thôn Bản Duống và

Coọc Mu 121Bảng 3.36 Sự khác biệt về hoạt động BVR của Bản Duống so với thời

điểm trước khi có chương trình chi trả DVMT và so với nơi không có chương trình chi trả DVMT 124Bảng 3.37 So sánh tần suất đi rừng của người dân Bản Duống với Bản

Coọc Mu 126Bảng 3.38 So sánh hoạt động khai thác rừng tại Bản Duống và Bản Coọc Mu 127Bảng 3.39 So sánh tổng thu nhập và thu nhập từ rừng giữa hai nhóm hộ

tham gia và không tham gia vào chương trình chi trả DVMTR gián tiếp 128Bảng 3.40 So sánh một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội giữa hai nhóm hộ tham

gia và không tham gia chương trình chi trả DVMTR gián tiếp 130

Bảng 3.41 Sự thay đổi về điều kiện kinh tế giữa nhóm hộ tham gia và

không tham gia chương trình chi trả DVMTR gián tiếp 131Bảng 3.42 So sánh khả năng nhận biết các chức năng của rừng giữa hai

nhóm hộ tham gia và không tham gia chương trình chi trả DVMT rừng gián tiếp 132Bảng 3.43 So sánh động lực bảo vệ rừng của những người tham gia và

không tham gia vào chương trình chi trả DVMTR gián tiếp 135Bảng 3.44 So sánh tần suất đi rừng của hai nhóm đối tượng tham gia và

không tham gia vào chương trình chi trả DVMTR gián tiếp 136Bảng 3.45 Tình hình khai thác lâm sản của người dân tại thời điểm trước

và sau khi có chương trình chi trả DVMTR gián tiếp 137Bảng 3.46 So sánh kế hoạch bảo vệ rừng giữa những người tham gia và

không tham gia vào chương trình chi trả DVMT rừng 138

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Nguyên lý của chi trả dịch vụ môi trường 5

Hình 1.2 Tổng hợp các dịch vụ môi trường được cung ứng bởi rừng nhiệt đới 8

Hình 1.3 Tiến trình thực hiện chi trả DVMT Rừng ở Việt Nam 17

Hình 1.4 Cấu trúc thể chế thực hiện chi trả DVMT rừng tại tỉnh Lâm Đồng 22

Hình 1.5 Khung thể chế thực hiện chi trả DVMT rừng và mối quan hệ giữa các bên liên quan 28

Hình 1.6 Cơ chế chi trả lợi ích trong thực hiện chi trả DVMT rừng 28

Hình 1.7 Khung đánh giá hiệu quả của chương trình chi trả DVMT 32

Hình 1.8 Khung đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ 34

Hình 1.9 Khung tiếp cận nghiên cứu hệ sinh thái nhân văn 35

Hình 2.1 Vị trí địa điểm nghiên cứu 40

Hình 2.2 Ranh giới LVS Lèng trên địa bàn huyện Ba Bể 43

Hình 2.3 Sơ đồ thực hiện các nội dung nghiên cứu của Luận án 45

Hı̀nh 2.4 Các đa ̣i biểu tham gia Hội thảo “Hiê ̣n tra ̣ng quản lý rừng & Chi trả di ̣ch vụ môi trường rừng tı̉nh Bắc Ka ̣n” 48

Hình 2.5 Mô tả Phương pháp đánh giá “Khác biệt trong khác biệt” 63

Hình 3.1 Phân bố giá trị chi trả các loại DVMTR (EV) theo địa phương

trên địa bàn huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 78

Hình 3.2 Phân bố giá trị DVMT rừng theo không gian huyện Ba Bể 79

Hình 3.3 Tóm tắt quá trình triển khai thực hiện chính sách chi trả DVMTR trên địa bàn huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 81

Hình 3.4 Sơ đồ thôn Bản Duống, xã Hoàng Trĩ 82

Hình 3.5 Mối quan hệ giữa các bên liên quan trong chương trı̀nh chi trả DVMT rừng trực tiếp tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 85

Hình 3.6 Cơ chế chi trả của chương trı̀nh chi trả DVMT rừng trực tiếp tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 87

Hình 3.7 Dòng lưu chuyển tiền trong chương trình chi trả DVMTR gián tiếp 90

Hình 3.8 Quy trình thẩm định và chi trả trong chương trình chi trả DVMT

rừng gián tiếp 92Hı̀nh 3.9 Ma trâ ̣n biểu diễn kết quả đánh giá Tầm quan trọng - Mức độ thực

hiê ̣n các tiêu chı́ công bằng trong chương trı̀nh chi trả gián tiếp 105Hı̀nh 3.10 Sơ đồ biểu diễn kết quả đánh giá Tầm quan trọng - Mức độ thực

hiê ̣n các tiêu chı́ Minh ba ̣ch trong chương trı̀nh chi trả DVMTR gián tiếp 106Hình 3.11 Tỷ lệ các loại rừng tham gia chương trình chi trả DVMT gián tiếp

huyện Ba Bể năm 2016 108Hình 3.12 So sánh tỷ lệ hiệu quả đạt được (%) của các tiêu chí đánh giá trong

hai chương trình chi trả DVMT rừng huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn 112

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Quản lý và bảo vệ rừng bền vững đóng vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia trên thế giới, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu trên thế giới đang diễn ra ngày càng phức tạp Rừng đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa không khí, bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn đất, hấp thụ cacbon và tạo sinh kế cho người dân Tuy nhiên, do sức ép ngày càng cao về mặt kinh tế, nhu cầu lương thực, thực phẩm và nhu cầu sử dụng gỗ đã và đang làm gia tăng các áp lực lên tài nguyên rừng của toàn thế giới nói chung và của nước ta nói riêng

Trước tình hình đó để bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng, duy trì cảnh quan sinh thái tự nhiên Năm 2010, Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên tại Châu Á thể chế hóa chính sách trên toàn quốc về Chi trả dịch vụ môi trường (DVMT) rừng Nghị định số 99/NĐ-CP ngày 24/9/2010 của Chính phủ về chính sách chi trả DVMT rừng được thông qua yêu cầu người sử dụng DVMT rừng phải chi trả cho những người cung cấp các dịch vụ này

Ở nước ta, sau khi Nghị định số 99/NĐ-CP được ban hành đã có nhiều chương trình, dự án liên quan tới hoạt động chi trả DVMT rừng được thực hiện Các chương trình, dự án này đã phần nào tạo ra động lực mới cho công tác bảo vệ rừng tại các địa phương trong cả nước Hiện nay, hầu hết các nghiên cứu về chi trả DVMT rừng

ở nước ta đều tập trung vào việc xây dựng các mô hình, cơ chế chi trả hoặc đánh giá tình hình thực hiện Những nghiên cứu đánh giá về tính hiệu quả, mức độ bền vững của các chương trình, hoạt động chi trả lại chưa được quan tâm một cách đúng mức Tỉnh Bắc Kạn là một trong những điểm nghiên cứu nổi bật về chi trả DVMT rừng ở nước ta Với lợi thế có VQG Ba Bể nên huyện Ba Bể nhận được nhiều sự quan tâm, giúp đỡ của các cơ quan Nhà nước và các tổ chức phi chính phủ trong việc bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng Hiện nay, trên địa bàn huyện có chương trình chi trả DVMT rừng bắt buộc do Nhà nước quy định (Chi trả gián tiếp) giữa các nhà máy Thủy điện (nhà máy Thủy điện Tuyên Quang và Chiêm Hóa) với các chủ rừng Bên cạnh đó, dưới sự giúp đỡ của các tổ chức phi chính phủ nhiều chương trình chi trả DVMT rừng tự nguyện (Chi trả trực tiếp) tại Ba Bể cũng đã

Hoàng Trĩ với các chủ kinh doanh nhà nghỉ và hợp tác xã Xuồng tại xã Nam Mẫu; chương trình chi trả cho hoạt động hấp thụ cacbon tại thôn Lẻo Keo, xã Quảng Khê; hay chương trình trồng rừng theo cơ chế sạch (CDM) Tuy nhiên, liệu các hoạt động chi trả DVMT rừng đã thực sự trở thành một công cụ quản lý rừng hữu hiệu đem lại lợi ích cho cả cơ quan quản lý và người dân hay chưa? Hoạt động này có thực sự góp phần nâng cao hiệu quả của công tác quản lý rừng và cải thiện được sinh kế của những người dân sống vào rừng hay không? Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi

lựa chọn thực hiện đề tài “Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường của công

tác quản lý rừng thông qua cơ chế chi trả dịch vụ môi trường tỉnh Bắc Kạn - Nghiên cứu trường hợp huyện Ba Bể”

2 Mục tiêu nghiên cứu

* Mục tiêu chung

Đánh giá được hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của công tác quản lý rừng thông qua cơ chế chi trả DVMT rừng từ đó đề xuất các biện pháp cải tiến và thúc đẩy cơ chế chi trả DVMT rừng góp phần bảo vệ rừng bền vững

* Ý nghĩa thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần xác định rõ quá trình triển khai, hiệu quả tổng hợp (kinh tế, xã hội, môi trường) và các tác động thực tế của chính sách chi trả DVMT rừng trên địa bàn huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn

Dựa trên việc tổng hợp và phân tích các kết quả nghiên cứu của đề tài để đưa

ra những khuyến nghị phù hợp nhằm bổ sung nội dung đánh giá hiệu quả của chương trình chi trả DVMT rừng vào chính sách chi trả DVMT rừng của Việt Nam

4 Đóng góp mới của luận án

Đây là nghiên cứu đầu tiên đánh giá hiệu quả của việc thực hiện chính sách chi trả DVMT rừng ở tỉnh Bắc Kạn trên cả 3 góc độ: đánh giá quá trình (thực hiện, triển khai Nghị định 99/2010/NĐ-CP và Nghị định 147/2016/NĐ-CP); đánh giá hiệu quả (kinh tế, xã hội, môi trường) và đánh giá tác động Luận án cung cấp một

số tiêu chí cụ thể đánh giá hiệu quả tổng hợp việc triển khai, thực hiện các chương trình chi trả DVMT rừng và đã áp dụng cụ thể cho địa bàn nghiên cứu là huyện Ba

Bể, tỉnh Bắc Kạn

Đã đề xuất bổ sung nội dung “Đánh giá hiệu quả” hiện còn thiếu trong chính sách chi trả DVMT rừng, góp phần hoàn thiện và đẩy mạnh hoạt động bảo vệ rừng bền vững ở Việt Nam

5 Nội dung nghiên cứu

 Đánh giá các DVMT rừng và giá trị của các loại DVMT rừng theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP và Nghị định 147/2016/NĐ-CP cho diện tích rừng huyện

 Chỉ ra các tác động của chương trình chi trả DVMT rừng đến hoạt động bảo

vệ rừng và đời sống của người dân trên địa bàn nghiên cứu

 Đưa ra các khuyến nghị phù hợp cho việc thực hiện chính sách chi trả DVMT rừng trên địa bàn nghiên cứu nói riêng và của Việt Nam nói chung

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tổng quan lý thuyết về chi trả dịch vụ môi trường

1.1.1 Các khái niệm về chi trả dịch vụ môi trường

Mặc dù sự quan tâm về chi trả DVMT ngày càng tăng nên những định nghĩa về chi trả DVMT hiện nay chưa hoàn thiện và còn nhiều tranh cãi giữa các nhà khoa học trên thế giới Dựa trên những cách tiếp cận khác nhau các nhà khoa học trên thế giới đã đưa

ra những khái niệm về chi trả DVMT phù hợp với quan điểm của mình Một số các khái niệm về chi trả DVMT nổi bật được nhiều người biết tới và ủng hộ gồm:

1.1.1.1 Định nghĩa của Wunder

Wunder (2005) đã định nghĩa chi trả DVMT là một quá trình thực hiện tự nguyện ở những khu vực mà một DVMT được xác định rõ (hoặc một loại hình sử dụng đất bảo đảm cho các DVMT) được tiến hành mua bởi một bên mua dịch vụ (tối thiểu là một người) từ một bên bán dịch vụ (tối thiểu là một người) nếu như bên cung ứng DVMT bảo đảm việc cung cấp các DVMT” Từ định nghĩa này chúng ta

có thể thấy được các nội dung cơ bản của chi trả DVMT gồm:

 Có giao dịch tự nguyện được diễn ra;

 Xác định rõ một loại DVMT (hoặc một loại hình sử dụng đất tạo ra các DVMT);

 Có hoạt động mua DVMT từ một bên sử dụng dịch vụ (ít nhất một/một vài người);

 Có một bên cung ứng (bán) DVMT (ít nhất có một/một vài người);

 Có điều kiện bảo đảm khả năng cung cấp các DVMT của bên cung ứng Định nghĩa của Wunder sau này được Pagiola và Platais (2007) giải thích một cách rõ ràng thông qua ví dụ được trình bày trong hình 1.1 Theo đó những người quản lý hệ sinh thái (HST) có thể là người dân, các chủ rừng hoặc các cơ quan quản

lý rừng Họ có thể thu được nhiều lợi ích thông qua các hoạt động sử dụng đất bao gồm hoạt động bảo vệ rừng Tuy nhiên, lợi ích thu được từ hoạt động bảo vệ rừng thường nhỏ hơn lợi ích có thể thu được từ các hoạt động sử dụng đất khác ví dụ như

là chuyển đổi đất rừng sang đất chăn nuôi gia súc Do đó, các chủ rừng thường có

xu hướng phá rừng để chuyển sang các hoạt động sử dụng đất khác nhằm thu được lợi nhuận cao hơn Nhưng việc làm này lại gây ra những tổn thất cho xã hội, cụ thể

ở đây là những người dân sống ở dưới hạ nguồn do một số DVMT như các dịch vụ

về nước (cung cấp nước, lọc nước), bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) hoặc xa hơn

là hấp thụ cacbon sẽ bị mất đi do rừng bị phá Các tổn thất xã hội này thường lớn hơn nhiều so với lợi ích mà các chủ rừng nhận thêm được từ hoạt động chuyển đổi

sử dụng đất Vì vậy, có thể huy động kinh phí của những người dân dưới hạ nguồn (hoặc xã hội) để trả cho những người chủ rừng nhằm khuyến khích, động viên họ tiếp tục bảo vệ rừng và không thực hiện các hoạt động chuyển đổi sử dụng đất.

Hình 1.1 Nguyên lý của chi trả dịch vụ môi trường

Nguồn: Pagiola và Platais, 2007

Định nghĩa của Wunder (2005) và những ủng hộ của các nhà khoa học với

định nghĩa này được xếp vào cách tiếp cận “Kinh tế môi trường” dựa trên các lý

luận chủ yếu của học thuyết Coase (1960)

1.1.1.2 Định nghĩa của Muradian và cộng sự

Theo quan điểm của những nhà khoa học tiếp cận theo quan điểm “Kinh tế tài nguyên” mà tiêu biểu là Muradian thì định nghĩa của Wunder (2005) bị hạn chế, nó chỉ xác định đúng các chi trả DVMT trong một số trường hợp, nhiều trường hợp trong thực

tế lại không phù hợp với định nghĩa này (Muradian et al , 2010; Vatn, 2010) Dựa trên

những phê phán về định nghĩa của Wunder, Muradian và cộng sự (2010) đã đưa ra

định nghĩa về chi trả DVMT là “việc chuyển nhượng tài nguyên giữa các nhân tố xã hội nhằm tạo ra những hỗ trợ trực tiếp cho các quyết định sử dụng đất của cá nhân và tập thể cùng với các lợi ích xã hội trong quản lý tài nguyên”

Định nghĩa này của Muradian và cộng sự được dựa trên ba tiêu chuẩn cơ bản của việc xác định các cơ chế chi trả DVMT

 Tiêu chuẩn 1: Tầm quan trọng của các khuyến khích kinh tế

Tiêu chuẩn này liên quan tới những hoạt động hỗ trợ kinh tế thực tế đối với các DVMT Trong nhiều trường hợp các hỗ trợ kinh tế không đóng vai trò là yếu tố

Các chi trả

Giảm các dịch vụ nước Mất ĐDSH Phát thải Cacbon

Chi trả tối đa

Chi trả tối thiểu

Bảo vệ rừng Bảo vệ rừng

với các chi trả dịch vụ

Chi trả các dịch vụ

đầu tiên và quyết định trong việc cung ứng các DVMT Bởi thông qua các yếu tố nội tại các DVMT có thể được cung ứng mà không cần đến cơ chế chi trả DVMT

(Muradian et al., 2010) Ví dụ, một cộng đồng dân cư vẫn tiến hành hoạt động bảo

vệ rừng đầu nguồn của họ kể cả khi họ không nhận được tiền hỗ trợ từ những người dân ở khu vực dưới hạ nguồn do rừng đầu nguồn có ý nghĩa về mặt văn hóa, tâm linh hoặc các lợi ích khác gắn liền với cộng đồng

 Tiêu chuẩn 2: Sự giao dịch trực tiếp

Tiêu chuẩn này liên quan đến những người cung ứng DVMT và những người

sử dụng hoặc hưởng lợi từ các DVMT Theo nguyên tắc quá trình giao dịch sẽ được tiến hành trực tiếp giữa người cung cấp DVMT và người mua DVMT (theo đúng định nghĩa của Wunder năm 2005) Tuy nhiên, trong trường hợp khó xác định những người sử dụng hoặc hưởng lợi (trường hợp DVMT là hàng hóa công cộng) thì các giao dịch rất khó diễn ra Trên thực tế, hầu hết các giao dịch được thực hiện một cách gián tiếp khi Nhà nước đứng ra làm bên trung gian mua các DVMT Cụ thể, Nhà nước sẽ tiến hành thu tiền (sử dụng hệ thống thuế, phí) của những người sử dụng hoặc hượng lợi từ DVMT sau đó sẽ tiến hành phân phối lại số tiền thu được cho những người cung ứng các DVMT Trường hợp này việc chi trả cho những người cung ứng DVMT giống như việc Nhà nước đầu tư vào các loại hàng hóa

công cộng (Muradian et al , 2010)

 Tiêu chuẩn 3: Mức độ cung ứng DVMT

Tiêu chuẩn này liên quan tới quy mô và tính minh bạch của cơ chế chi trả DVMT Chúng được đánh giá và xác định thông qua việc đo đạc chất lượng của các DVMT Trong nhiều trường hợp quy mô chi trả được xác định rất rõ ràng ví dụ như tấn các bon – tích lũy/diện tích rừng nhưng trong nhiều trường hợp điều này lại

không được xác định rõ ràng (Muradian et al., 2010)

1.1.1.3 Định nghĩa của Luca Tacconi

Nếu như định nghĩa của Wunder (2005) đại diện cho cách tiếp cận “Kinh tế môi trường”, định nghĩa của Muradian và cộng sự (2010) đại diện cho cách tiếp cận “Kinh

tế tài nguyên” thì định nghĩa của Luca Tacconi (2012) là sự tổng hòa của hai định

nghĩa trên Theo đó chi trả DVMT là “một hệ thống minh bạch cho việc cung cấp thêm của các DVMT trong điều kiện chi trả tự nguyện cho những người cung ứng DVMT”

Định nghĩa trên rộng hơn so với định nghĩa của Wunder (2005) vì nó bao hàm

cả các giao dịch gián tiếp (trường hợp Nhà nước hoặc một bên trung gian khác tham

gia vào cơ chế chi trả DVMT) Định nghĩa này cũng bao hàm đầy đủ 3 tiêu chuẩn xác định DVMT được đưa ra theo định nghĩa của Muradian và cộng sự (2010) Định nghĩa này đề cập tới chi trả DVMT ở ba cấp độ: cấp độ quốc tế (các chi trả cho môi trường theo cơ chế REDD+), quy mô quốc gia, địa phương (các chi trả có

sự tham gia của Nhà nước/cơ quan nhà nước với vai trò người mua DVMT), cấp độ

cá nhân (các giao dịch tự nguyện một cách trực tiếp giữa các cá nhân mua và bán DVMT theo học thuyết Coase)

1.1.2 Các loại dịch vụ môi trường và chương trình chi trả dịch vụ môi trường

1.1.2.1 Các loại dịch vụ môi trường

Tổ chức đánh giá HST thiên niên kỷ đã định nghĩa “DVMT (hay còn gọi là các dịch vụ HST) là những lợi mà con người thu được từ các HST” (MA, 2003;

2005) Trong khi đó Costazan và cộng sự (1997) đã định nghĩa DVMT là những hàng hóa (Ví dụ như các nguyên vật liệu thô) và các dịch vụ (Ví dụ chu trình dinh dưỡng) mà con người có thể thu được từ các HST

Các DVMT được phân chia thành nhiều loại khác nhau nhưng nhìn chung

có thể được tập hợp thành bốn nhóm chính như trong bảng 1.1

Bảng 1.1 Các loại dịch vụ môi trường chính

 Lương thực, thực phẩm

 Dược liệu

 Nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất

 Nhiên liệu, vật liệu xây dựng

 Chất hữu cơ

 Điều hòa khí hậu

 Điều tiết lũ lụt, giảm nhẹ thiên tai

Tuy nhiên đối với mỗi một HST cụ thể thì khả năng cung ứng các loại DVMT là khác nhau Cụ thể các DVMT được cung ứng bởi HST rừng nhiệt đới được chỉ ra trong Hình 1.2 Theo đó có 4 nhóm các DVMT chính: các dịch thứ yếu; các dịch vụ điều tiết;

các dịch vụ cung ứng; và các dịch vụ văn hóa (Verweij et al., 2009) Trong đó:

 Các dịch vụ hỗ trợ: là các dịch vụ tạo ra nền tảng cho tất cả các loại DVMT khác

 Các dịch vụ điều tiết: là các lợi ích liên quan tới khả năng điều tiết của các quá trình trong HST rừng

 Các dịch vụ cung ứng: là các loại hàng hóa được tạo ra bởi rừng

 Các dịch vụ văn hóa: là những giá trị con người nhận được thông qua hoạt động giải trí, thẩm mỹ,

Hình 1.2 Tổng hợp các dịch vụ môi trường được cung ứng bởi rừng nhiệt đới

Đa dạng sinh học

Đất trồng Nước

CÁC LOẠI DỊCH VỤ

HỖ TRỢ

Điều tiết khí hậu Các dịch vụ thủy văn Duy trì các chất dinh dưỡng Hấp thụ cacbon

Ngăn chặn hỏa hoạn

Sự thụ phấn Điều tiết dịch bệnh

CÁC DỊCH VỤ ĐIỀU TIẾT

Gỗ Các lâm sản phi gỗ

CÁC DỊCH VỤ CUNG ỨNG

Các giá trị phi vật thể Nghỉ dưỡng và Du lịch

CÁC DỊCH VỤ VĂN HÓA

1.1.2.2 Các loại chương trình chi trả dịch vụ môi trường

Theo nghiên cứu của Engle và cộng sự (2008) thì các chương trình chi trả DVMT có thể được phân thành 2 nhóm: các chương trình chi trả trực tiếp (sử dụng trực tiếp nguồn tiền chi trả từ những người sử dụng các DVMT) và các chương trình chi trả gián tiếp (sử dụng nguồn ngân quỹ của Nhà nước để chi trả cho các DVMT)

* Chương trình chi trả DVMT trực tiếp

Trong các chương trình chi trả DVMT trực tiếp (tự nguyện) những người mua DVMT thường là những người sử dụng trực tiếp một loại DVMT cụ thể Ví dụ: một nhà máy thủy điện chi trả cho những hoạt động sử dụng đất ở phía trên thượng nguồn nhằm bảo vệ nguồn nước cho nhà máy của họ được coi là một chương trình chi trả DVMT sử dụng kinh phí của người sử dụng DVMT (hay chi trả trực tiếp) Trong chương trình chi trả này các bên liên quan (người mua và người bán) nắm rõ các thông tin liên quan về giá trị của mỗi loại DVMT cụ thể nên chương trình có thể đạt hiệu quả cao Tuy nhiên, trong trường hợp này phải có một cơ chế khuyến khích nhằm bảo đảm việc cung cấp tốt các chức năng của mỗi loại DVMT cụ thể Trong chương trình này

do có thể xác định rõ các giá trị của DVMT khi chúng được bàn giao nên bên mua và bên bán có thể tiến hành thương lượng lại (hoặc chấm dứt) các thỏa thuận nếu cần thiết (Pagiola and Platais, 2007) Nhìn chung, loại chương trình chi trả DVMT này khá giống với học thuyết của Coase, những giải pháp thương lượng trực tiếp giữa bên mua

và bên bán gần như tương đồng với các lập luận của Coase (1960)

* Chương trình chi trả DVMT gián tiếp

Chương trình chi trả DVMT gián tiếp là các chương trình sử dụng kinh phí chi trả từ ngân sách Nhà nước Những người trực tiếp sử dụng các DVMT được coi là bên thứ ba Trong trường hợp này Nhà nước, các tổ chức tài chính quốc tế hoặc các tổ chức bảo tồn trên quy mô toàn cầu (gọi chung là các tổ chức phi chính phủ) có thể đứng ra làm đại diện cho những người sử dụng các DVMT để mua các DVMT từ những người cung ứng Như vậy ở đây những người mua DVMT không phải là những người trực tiếp sử dụng các DVMT, họ thiếu các thông tin trực tiếp về các giá trị của DVMT, không quan sát một cách trực tiếp được các DVMT khi nó được cung ứng và họ thiếu những hỗ trợ trực tiếp để bảo đảm chương trình chi trả DVMT được diễn ra hiệu quả Do đó, các mục tiêu của các chương trình thuộc nhóm này thường

được đưa ra theo các áp lực của những chính sách khác nhau Những yếu tố kể trên

đã dẫn tới việc các chương trình chi trả DVMT gián tiếp thường có hiệu quả thấp (Pagiola and Platais, 2007) Tuy nhiên, trong một số trường hợp việc áp dụng các chương trình chi trả DVMT gián tiếp lại đem lại hiệu quả cao Ví dụ: trong chương trình chi trả DVMT thủy điện của Mê Hi Cô nguồn tài chính sử dụng để chi trả cho dịch vụ bảo vệ nguồn nước được xác định rõ là lấy từ việc thu phí sử dụng nước

(Munoz-Pina et al , 2008) Nhìn thoáng qua có thể thấy chương trình này khá giống

với chương trình chi trả DVMT trực tiếp (kinh phí chi trả thu từ những người sử dụng dịch vụ) tuy nhiên trên thực tế đây là một chương trình chi trả DVMT gián tiếp do người sử dụng nước trong trường hợp này không có quyền quyết định giá mua nước hay mức phí phải đóng Các quyết định chính trong chương trình này mà cụ thể là mức phí phải đóng do chính phủ quyết định dựa trên việc tham khảo ý kiến của các bên liên quan trong chương trình này

Từ việc phân tích hai loại hình chi trả DVMT nói trên ta có thể rút ra một kết luận quan trọng đó là sự khác biệt giữa hai loại chương trình chi trả này không phải

là ở chỗ ai là người chi trả cho những DVMT mà là ở chỗ ai là người có quyền

quyết định việc chi trả cho các DVMT (Engle et al , 2008)

1.1.3 Các đặc trưng cơ bản của chi trả dịch vụ môi trường

1.1.3.1 Nguyên lý và cơ chế vận hành của chi trả dịch vụ môi trường

Chi trả DVMT là một cơ chế chuyển các giá trị nằm bên ngoài/phi thị trường của các hàng hóa môi trường thành nguồn kinh phí thực tế nhằm động viên những người cung ứng các DVMT tiếp tục duy trì hoặc đẩy mạnh việc cung ứng các dịch

vụ này (Engle et al , 2008) Như vậy, để cơ chế chi trả DVMT có thể diễn ra phải

có một bên mua dịch vụ chi tiền cho một bên cung ứng các DVMT

* Các loại hoạt động

Có hai cách thực hiện chi trả DVMT gồm: chi trả dựa trên các các yếu tố đầu vào và chi trả dựa trên các yếu tố đầu ra

Chi trả dựa trên các yếu tố đầu vào: đây là phương thức hoạt động phổ biến

của hầu hết các chương trình chi trả DVMT hiện nay Cách chi trả này dựa trên việc thừa nhận một loại hình sử dụng đất cụ thể (loại hình sử dụng đất tạo ra các DVMT), việc chi trả này thường được tính dựa trên một đơn vị diện tích (ha) (ví dụ: diện tích rừng được bảo vệ) hoặc cũng có thể sử dụng một đơn vị đo khác (ví dụ: số

lượng cây trồng được hoặc số giờ làm việc ) Các chương trình chi trả DVMT dựa trên yếu tố đầu vào thường chia quá trình chi trả thành 2 loại: (i) quá trình theo dõi việc cung ứng các DVMT theo các hợp đồng dựa trên một loại hình sử dụng đất cụ thể và (ii) theo dõi các hoạt động sử dụng đất phát sinh theo mong muốn thực tế (Pagional and Platais, 2007)

Chi trả dựa trên các yếu tố đầu ra: hình thức này là thực hiện chi trả một cách

trực tiếp dựa trên việc cung ứng các DVMT Ví dụ chi trả cho hấp thụ cacbon dựa trên khối lượng (tấn) cacbon hấp thụ được của một khu rừng Tuy nhiên, hình thức chi trả dựa trên các yếu tố đầu ra thường không hiệu quả trong thực tế bởi việc đo đạc chính xác quá trình cung ứng các DVMT rất khó thực hiện Do đó, hình thức

chi trả này thường ít được sử dụng trong thực tế (Engle et al., 2008)

* Phương thức và mức chi trả

Mức chi trả: mức giá chi trả DVMT được minh họa như trong hình 1.1, mức

chi trả tối thiểu cho những người cung ứng dịch vụ (những người quản lý HST) phải lớn hơn lợi ích mà những người này có thể thu được khi tiến hành hoạt động chuyển mục đích sử dụng đất (hoặc làm họ không muốn thay đổi hành vi của họ) và mức chi trả tối đa phải nhỏ hơn so với lợi ích của những người sử dụng các DVMT (hoặc nhỏ hơn mức mà những người sử dụng không sẵn sàng chi trả) Trong nhiều chương trình chi trả DVMT mức chi trả thường được tiến hành một cách cố định trên một đơn vị diện tích (ha) cung cấp DVMT, cũng có thể tính dựa theo sự khác biệt về không gian hoặc các yếu tố khác có khả năng chi phối hoạt động cung ứng các DVMT (ví dụ như dựa vào các chi phí cung ứng DVMT) hoặc có thể kết hợp nhiều các yếu tố khác nhau

Phương thức chi trả: Chi trả DVMT thường được tiến hành chi trả trực tiếp

bằng tiền những có nhiều trường hợp có thể chi trả bằng một số lợi ích khác có liên

quan (Asquith et al., 2008). Ví dụ, trong chương trình chi trả cho hoạt động bảo vệ

rừng cộng đồng tại Melabe tại Madagasca giá trị của hoạt động chi trả cho các cộng đồng bảo vệ rừng tham gia chương trình sẽ được quy đổi ra tiền nhưng hoạt động chi trả lại không sử dụng tiền mặt mà chi trả thông qua các thiết bị hỗ trợ trực tiếp cho cộng đồng như: máy phát điện, vật liệu xây dựng, dụng cụ nấu ăn, xe đạp Những thiết bị này được lựa chọn dựa theo quyết định của cuộc họp cộng

đồng (Metthew Sommerville et al., 2010)

1.1.3.2 Các bên liên quan

Theo như định nghĩa các thành phần chính của cơ chế chi trả DVMT là bên cung ứng dịch vụ và bên mua dịch vụ Tuy nhiên trên thực tế trong nhiều trường hợp

để bảo đảm sự giao dịch giữa bên mua và bên bán tồn tại một bên thứ ba đứng ra bảo đảm, theo dõi các hoạt động của bên mua và bên bán được gọi là bên trung gian

Bên cung ứng DVMT: Bên cung ứng hay còn được gọi là bên bán DVMT

thông thường là những người tạo ra các DVMT hay những người có quyền sở hữu tài nguyên (thường là đất đai) có khả năng tạo ra các DVMT Do việc sở hữu tài nguyên (chủ yếu là đất đai) có thể thuộc về một cá nhân (sở hữu tư nhân), cộng đồng (sở hữu tập thể) hoặc Nhà nước (sở hữu Nhà nước) Chính vì vậy, bên cung ứng DVMT (bên bán) có thể là các cá nhân, cộng đồng hoặc các cơ quan nhà nước tùy theo mỗi loại hình sở hữu đất (Rojan and Engal, 2005)

Bên mua DVMT: Bên mua được xác định là những người trực tiếp sử dụng các

DVMT hoặc được hưởng các lợi ích từ các DVMT Trong nhiều trường hợp bên mua DVMT có thể không phải là người trực tiếp sử dụng DVMT mà là những người có mong muốn duy trì các DVMT chẳng hạn như các tổ chức phi chính phủ hoặc là Nhà nước Bên mua thường là các cá nhân (những người sử dụng trực tiếp DVMT) trong trường hợp các chương trình chi trả DVMT trực tiếp (sử dụng kinh phí của người sử dụng DVMT chi trả cho người cung ứng DVMT) Ngược lại trong các chương trình chi trả DVMT gián tiếp (sử dụng ngân quỹ Chính phủ hoặc các tổ chức phi chính phủ để chi trả cho những người cung ứng DVMT) thì bên mua DVMT là các cơ quan Nhà nước hoặc các tổ chức phi chính phủ họ đại diện cho các

những người sử dụng hoặc được hưởng lợi từ các DVMT

Bên trung gian: bên trung gian có thể là cá nhân, các tổ chức phi chính phủ

hoặc các cơ quan nhà nước họ không tham gia một cách trực tiếp vào hoạt động chi trả mà chỉ tham gia với tư cách là những người, thúc đẩy, hỗ trợ, giám sát và bảo đảm các hoạt động đã cam kết giữa bên mua và bên bán Trong trường hợp thực hiện chi trả DVMT tại các nước đang phát triển, đặc biệt là các khu vực dân cư nghèo, trình độ dân trí thấp vai trò của các bên trung gian là vô cùng quan trọng Họ

có vai trò trong việc xác định rõ các DVMT, thiết lập các bên cung ứng và bên mua các DVMT và thậm chí là xác định giá chi trả cho DVMT (Vatn A, 2010)

1.1.4 Các chương trình chi trả DVMT rừng trên thế giới

Các chương trình chi trả DVMT rừng hiện đang được triển khai khá phổ biến trên thế giới đặc biệt là các nước nghèo và đang phát triển ở Châu Á, Châu Mỹ và Châu Phi nơi chứa đựng một diện tích rừng rộng lớn Một số chương trình nổi bật

có thể kể tới như:

* Tại khu vực Châu Mỹ

Các chương trình chi trả DVMT rừng tại khu vực Châu Mỹ thường có sự can thiệp và điều phối của các cơ quan nhà nước Ví dụ: tại Mexico, Chính phủ nước này thực hiện chương trình chi trả DVMT rừng tập trung vào mục tiêu bảo vệ rừng

(Corbera et al., 2009; Munoz-Pina et al., 2008) Trong chương trình này Chính phủ liên bang đóng vai trò là những người mua các DVMT (Munoz-Pina et al., 2008),

tuy nhiên nguồn kinh phí để chi trả cho các DVMT lại được huy động từ các cá

nhân và tổ chức phi chính phủ (Rosa et al., 2003) Ví dụ như Quỹ bảo tồn “Bướm chúa” dựa trên cộng đồng (Honey-Roses et al., 2009) hay dự án Scoles Te tại Chiapas - một dự án quốc tế về hấp thụ cacbon đầu tiên trên thế giới (Jong et al.,

2000) Một chương trình chi trả DVMT rừng nổi bật khác của Mexico là chương trình chi trả DVMT nước (PSAH theo tiếng Tây Ban Nha) được thực hiện như một chương trình 5 năm của quốc gia Chương trình này được thực hiện từ năm 2003 với số vốn là 200 triệu đô la Mexico (18,25 triệu USD) sau đó tăng lên 1.060,8 triệu

đô la Mexico (97,3 triệu USD) vào năm 2007 (Munoz-Pina et al., 2008; Gonzalez,

2008), nguồn ngân quỹ này được huy động từ phí sử dụng nước sạch liên bang được quốc hội Mexico phê chuẩn Chi trả DVMT tại Mexico phản đối các chương trình

tư nhân hóa và hướng tới toàn bộ cộng đồng những người tình nguyện tham gia vào chương trình chi trả Việc phân chia lại các lợi ích sau này được tuân theo những thảo thuận của các cuộc họp của cộng đồng Do đó, chi trả DVMT tại Mexico được thiết kế để hỗ trợ người nghèo bởi hầu hết các chi trả đều được phân chia cho các cộng đồng nghèo ở nông thôn với một tỷ lệ cao của người dân bản địa (Kaimowitz,

2008; Munoz-Pina et al., 2008; Pascual et al., 2010) Kể từ năm 2007 chương trình

chi trả DVMTR của Mexico được sát nhập với chương trình PROARBOL một chương trình tổng hợp gồm các chiến lược phát triển khác nhau như: trồng rừng, rừng sản xuất, các chứng nhận và hoạt động du lịch (CONAFOR, 2009) Bắt đầu từ năm 2010, các hoạt động chuyển đổi đất sang trồng cây cà phê và cây họ dầu cũng

được tiếp nhận chi trả DVMT (CONAFOR, 2010) Nhìn chung, cơ chế của Mexico khá phù hợp với định nghĩa của Wunder (2005) về chi trả DVMT Tuy nhiên nó cũng có một vài đặc điểm riêng biệt, đáng chú ý là chính quyền liên bang là người mua DVMT chính và ejidos (các công xã ở Mexico) đóng vai trò là những người cung ứng DVMT quan trọng nhất

Một quốc gia khác tại khu vực Châu Mỹ có các chương trình chi trả DVMT rừng nổi bật là Costa Rica Hệ thống chi trả DVMT rừng của nước này được thiết

kế khá chi tiết: chương trình “Pago por Servicos Ambientales (PSA)” hoạt động dựa vào Quỹ Lâm nghiệp quốc gia (Pagiola et al., 2002) Theo Luật Lâm nghiệp

của Costa Rica năm 1997 những người sử dụng đất có thể nhận được những chi trả cho các loại hình sử dụng đất cụ thể gồm: khoanh nuôi rừng; khai thác gỗ bền vững;

và bảo vệ rừng tự nhiên Costa Rica cũng đã thực hiện nhiều sáng kiến khác về chi

trả DVMTR như “thu thuế điều tiết môi trường nước” tại các đô thị ở Heredia để

cung cấp tài chính cho các hoạt động bảo tồn lưu vực sông (Castro, 2001; Cordero, 2003) và chấp nhận một thỏa thuận song phương giữa một nhà máy thủy điện tư nhân La Manguera SA với Hiệp hội Bảo tồn Monteverde (một tổ chức phi chính phủ) trong việc trả tiền sử dụng nước cho những người dân quản lý lưu vực ở nơi

mà nhà máy xây dựng (Rojas and Aylward, 2002)

Bên cạnh các quốc gia nổi bật ở trên nhiều quốc gia khác ở Châu Mỹ cũng xem xét và thực hiện một cách rộng rãi các sáng kiến về chi trả DVMT rừng ở cấp

độ địa phương Ví dụ như tại El Salavador - thành phố tự trị của Tacuba thực hiện chi trả cho những người nông dân phía trên thượng nguồn để bảo vệ dòng suối cấp

nước cho họ (Herrador et al., 2002) Tại Colombia những nhóm người sử dụng

nước tại khu vực thung lũng tiến hành chi trả cho các hoạt động bảo vệ LVS nơi họ sinh sống (Echavarria, 2002). Tại Ecuador, thành phố Quito đã thành lập một “Quỹ

nước” với việc những người kinh doanh nước sạch và các nhà máy thủy điện chi trả

cho các hoạt động bảo tồn các khu vực tạo ra nguồn nước (Echavarria, 2002) Tương tự như vậy những người cung cấp các dịch vụ điện và nước tại thành phố Cuenca đã sử dụng một phần lợi nhuận của họ để chi trả cho các hoạt động bảo tồn

LVS (Echavarria et al., 2002; Lloret Zamora, 2002).

Qua phân tích tình hình thực hiện chi trả DVMT rừng ở khu vực Châu Mỹ có thể thấy các chương trình chi trả DVMT rừng tại những nước này được thiết kế trên

quy mô quốc gia với sự điều tiết của chính phủ, hay nói cách khác đây là các chương trình chi trả DVMT rừng gián tiếp và thường tập trung vào các DVMT nước và ĐDSH, các loại DVMT khác chưa thực sự được quan tâm

* Tại khu vực Châu Á

Chi trả DVMT rừng mới được thực hiện ở khu vực Châu Á trong một vài thập

kỷ gần đây, các chương trình chi trả DVMT rừng ở châu Á vì vậy còn nhiều hạn chế Trung Quốc là một quốc gia ở châu Á đi đầu trong việc thực hiện chi trả DVMT rừng Chính phủ Trung Quốc đã nỗ lực xây dựng một số mô hình công để

chi trả cho DVMT rừng, chẳng hạn như “Chương trình Bảo tồn đất dốc”; chương

trình chi trả cho dịch vụ nước giữa những người bảo vệ rừng và các nhà máy điện tại các tỉnh Quảng Đông; dịch vụ nước giữa những người bảo vệ rừng và các người kinh doanh nước tại tỉnh Hebei, tỉnh Jiangxi và tỉnh Shiangxi (Rowcroft, 2005), chi

trả dịch vụ nước ở thượng nguồn sông Yangtze và ở thượng và trung lưu sông

Huang He giữa Chính phủ và người nông dân (Sun et al., 2006) Nhìn chung, các

chương trình chi trả DVMT tại Trung Quốc được đầu tư khá lớn và thường có quy

mô rộng

In-đô-nê-xi-a cũng là một quốc gia thực hiện các chương trình chi trả DVMT rừng khá nổi bật ở khu vực Châu Á Một số chương trình chi trả DVMT rừng đã được triển khai ở đất nước này có thể kể tới như: chi trả dịch vụ nước giữa Nhà máy điện quốc gia với cộng đồng dân cư sống quanh hồ Singkara và ở LVS Besai; chi trả dịch vụ nước giữa các công ty cung cấp nước với các cộng đồng dân cư/người

nông dân trên thượng nguồn LVS Seraga (Suyanto et al., 2005), chi trả DVMT rừng

giữa nhà máy Năng lượng và Tinh luyện Nhôm - In-đô nê-xi-a với chính quyền các

huyện thuộc tỉnh Asahan (Suyanto et al., 2005). Các chương trình chi trả DVMT

rừng của In-đô-nê-xi-a cũng tập trung nhiều vào các DVMT nước gắn liền với các cộng đồng dân cư quanh các khu vực rừng đầu nguồn

Bên cạnh những nước nói trên tại một số các quốc gia khác ở Châu Á như: Philipin, Nê Pan, Pakistan, Việt Nam các chương trình chi trả DVMT cũng đang được quan tâm và triển khai trong những năm gần đây (Marjorie and Shyam, 2007) Điều này cho thấy mặc dù chi trả DVMT rừng ở Châu Á diễn ra muộn hơn so với các khu vực khác trên thế giới nhưng sẽ diễn ra mạnh mẽ trong thời gian tới

* Tại khu vực Châu Phi

Châu Phi hiện là một khu vực nhận được nhiều hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ và các nước đang phát triển trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên rừng Chính vì vậy, các chương trình chi trả DVMT rừng tại khu vực Châu Phi đang được tiến hành khá phổ biến Tuy nhiên, nếu so sánh với các khu vực khác trên thế giới thì chi trả DVMT rừng ở Châu Phi mới đang ở giai đoạn khởi động và quá trình thực hiện còn nhiều hạn chế (Lê Văn Hưng, 2011)

Nghiên cứu của Fisher và cộng sự (2010) về mối quan hệ giữa chi trả DVMT rừng với quản lý nguồn tài nguyên hồ công cộng tại Tanzanian đã nêu bật những đặc điểm đáng chú ý của việc thực hiện các chương trình chi trả DVMT rừng trong điều kiện thiếu hụt nguồn ngân quỹ, thiếu sự giám sát và hạn chế về khoa học kỹ thuật Đây không chỉ là đặc điểm riêng của Tanzanian mà còn là đặc điểm chung của nhiều quốc gia ở khu vực Đông Phi Nghiên cứu này nhấn mạnh cần phải tập trung giải quyết các vấn đề như: quy mô của nguồn tài nguyên; đặc điểm của các nhóm sử dụng tài nguyên; mối liên hệ giữa những nhóm người sử dụng với tài nguyên thiên nhiên; việc bố trí các cơ quan chức năng trong quản lý tài nguyên

thiên nhiên (Fisher et al , 2010) Cũng ở khu vực Đông Phi một nghiên cứu về

“Nhìn nhận của những người nông dân về các động lực cho các DVMT” đã được

triển khai tại Kenyan và Tanzania Nghiên cứu này cho thấy các động lực khuyến khích bằng tiền hoặc các dịch vụ đã được thừa nhận và bắt đầu được triển khai thực hiện đối với nhiều cộng đồng nông nghiệp Dựa vào cách đánh giá về kiến thức và

sự gia tăng mức độ quan tâm của mọi người theo thời gian những động lực gián tiếp như: hỗ trợ tiếp cận thị trường; công nhận những nỗ lực trong sản xuất nông nghiệp; đẩy mạnh hợp tác giữa các cơ quan nghiên cứu; đã được thừa nhận là có vai trò

quan trọng đối với người nông dân (Loredana Sorg et al., 2015)

Tại Ethiopia một quốc gia Đông Phi khác các hoạt động chi trả DVMTR cũng đang nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và người dân nơi đây Một nghiên cứu đánh giá về tác động của các hoạt động thay đổi sử dụng đất tới việc cung ứng các DVMT rừng đã được thực hiện tại khu vực miền núi trung tâm của Ethiopia theo đó đã chỉ ra mức độ ĐDSH các loài cây gỗ và dự trữ cacbon sinh khối tại các khu rừng chịu ảnh hưởng rất lớn bởi các hoạt động quản lý đất đai và có xu hướng giảm mạnh do hoạt động chặt phá rừng để phát triển nông nghiệp Điều này dẫn tới việc làm giảm cơ hội bảo đảm an ninh lương thực thông qua việc duy trì các

Qua nghiên cứu tình hình thực hiện chi trả DVMT rừng ở các nước nghèo và đang phát triển có thể thấy hầu hết các chương trình này đều được thiết kế trên quy

mô rộng (quy mô quốc gia) với vai trò quan trọng của các cơ quan nhà nước Các chương trình chi trả DVMT được thiết kế tập trung vào các DVMT nước và ĐDSH, đồng thời hướng tới đại bộ phận dân cư, đặc biệt là các cộng đồng dân cư nghèo

1.2 Thực hiện chi trả DVMT rừng tại Việt Nam

1.2.1 Tiến trình hình thành chính sách chi trả DVMT rừng

Tiến trình hình thành và phát triển của chính sách chi trả DVMT rừng ở Việt Nam được mô tả trong hình 1.3

Hình 1.3 Tiến trình thực hiện chi trả DVMT Rừng ở Việt Nam

Năm 2004 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng sửa đổi đã được Quốc hội thông qua trong đó khẳng định vai trò quan trọng của rừng trong việc cung cấp các DVMT như: hạn chế xói mòn đất, điều tiết nguồn nước, điều hòa khí hậu, bảo tồn ĐDSH, lưu giữ cảnh quan cho các hoạt động du lịch, giải trí Sau đó đến năm 2007, Chiến lược Phát triển Lâm nghiệp giai đoạn 2006 - 2020 đã được phê duyệt đã xác định

“ huy động nguồn thu từ chi trả DVMTR cho hoạt động bảo vệ và phát triển rừng gắn với cải thiện sinh kế”, đồng thời Chiến lược cũng đặt ra nhiệm vụ quan trọng là phải đánh giá đầy đủ các giá trị kinh tế của các DVMT rừng Có thể thấy, đây là hai

Thực hiện thí điểm chi trả DVMT rừng

ở Sơn La, Lâm Đồng

Thực hiện chính sách chi trả DVMT rừng trên toàn quốc

Nghị định số 99/2010/NĐ-CP 24/09/2010

Nghị định số 147/2016/NĐ – CP ngày 2/11/2016

văn bản luật quan trọng đặt nền móng về cơ sở pháp lý cho việc hình thành và thực hiện chính sách chi trả DVMT rừng ở Việt Nam.

Năm 2008, với sự giúp sức của Quỹ ủy thác Lâm nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã trình Chính phủ ban hành Nghị định số 05/2008/NĐ-CP

về thành lập Quỹ bảo vệ Phát triển rừng Việt Nam Nhiệm vụ chính của Quỹ là đóng vai trò trung gian kết nối người cung ứng và sử dụng DVMT rừng ở Việt Nam Bên cạnh đó, ngày 10/4/2008 Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 380/QĐ-TTg về việc thực hiện thí điểm chính sách chi trả DVMT rừng tại hai tỉnh Sơn La và Lâm Đồng Chỉ sau hai năm thực hiện các dự án thí điểm về chi trả DVMT rừng thì đến năm 2010 Chính phủ của Việt Nam đã ban hành Nghị định số 99/2010/NĐ-CP về thực hiện chi trả DVMT rừng trên phạm vi cả nước Đây được coi là một cột mốc quan trọng trong tiến trình thực hiện chi trả DVMT rừng ở Việt Nam Với Nghị định này Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên ở Châu Á thể chế hóa việc thực hiện chi trả DVMT rừng trên quy mô quốc gia (Phạm Thu Thủy và cộng sự, 2013) Trong quá trình thực hiện do việc xác định các đối tượng chi trả DVMT, mức chi trả và người hưởng lợi Chính phủ đã ban hành Nghị định 147/2016/NĐ-CP để sửa đổi một số điều khoản trong Nghị định 99/2010/NĐ-CP cho phù hợp hơn

1.2.2 Thực hiện các chương trình chi trả DVMT rừng

1.2.2.1 Các chương trình thực hiện trước QĐ 380/QĐ-TTg

Tiến trình thực hiện chi trả DVMT rừng ở Việt Nam cho thấy các cơ sở pháp

lý cần thiết đã được Nhà nước ta chuẩn bị trong luật Bảo vệ và Phát triển rừng sửa đổi năm 2004, tuy nhiên, phải đến năm 2008 với việc ban hành QĐ số 380/QĐ-TTg mới đánh dấu một văn bản pháp luật chính thống đầu tiên về chi trả DVMT rừng ở Việt Nam Song trước thời điểm QĐ 380/QĐ-TTg được ban hành ở nước ta đã có một số chương trình chi trả DVMT rừng được thực hiện ở các tỉnh thành dưới sự hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ

Các chương trình nổi bật có thể kể tới như: “Chương trình chi trả DVMT cho

vẻ đẹp cảnh quan được thực hiện tại Khu Bảo tồn biển Nha Trang và Hòn Mun” trong thời gian từ 2002 - 2005; “Chương trình chi trả DVMT cho dịch vụ phòng hộ đầu nguồn và vẻ đẹp cảnh quan” được thực hiện tại các cộng đồng dân cư trong

VQG Bạch Mã từ 2007 - 2008 (Đăng TN, 2008); Chương trình “chi trả cho dịch vụ

phòng hộ đầu nguồn” cho khu vực rừng phòng hộ đầu nguồn Trị An, Đồng Nai

trong 2 năm 2008 và 2009 (Phạm Thu Thủy và cộng sự, 2013) Nhìn chung, đây

đều là các chương trình chi trả DVMT rừng trực tiếp, mang tính chất thử nghiệm

được hỗ trợ bởi các tổ chức phi chính phủ, thời gian thực hiện ngắn và không được

duy trì sau khi dự án hỗ trợ kết thúc Thông tin chi tiết về hai chương trình này được

Người mua: khách du

lịch, các công ty du lịch lữ hành quy mô lớn (Trung tâm vui chơi Vinpearl và các cửa hàng cung cấp dịch vụ lặn biển)

Người bán: Cộng

đồng địa phương, khu bảo tồn biển Nha Trang, Hòn Mun

Trung gian: Quỹ phát

triển thôn

Phí được tính trên khách du lịch: 5000 đồng/khách dịch vụ ngắm cảnh trên thuyền, 30.000 đồng/khách dịch vụ lặn biển tại Hòn Mun, 10.000 đồng/khách du lịch vùng lõi Vịnh Nha Trang 10-15% phí thu được bổ sung vào quỹ phát triển thôn; kho bạc Nhà nước quản lý phần còn lại

vẻ đẹp cảnh quan

Người mua: khách du lịch, công ty cung cấp nước, công ty du lịch

Người bán: cộng đồng địa phương, vườn quốc gia Bạch

Mã

Trung gian: WWF

Thuế đánh trên việc sử dụng nước của các công ty sản xuất nước uống đóng chai

Phí vào cửa cao hơn đối với khách du lịch nước ngoài

Thành lập một quỹ ủy thác bảo tồn

Công ty du lịch thực hiện chi trả bằng các hình thức thực tế đối với dịch vụ xe bus và làm đường tới vườn quốc gia dựa trên trách nhiệm xã hội của họ

1.2.2.2 Các chương trình thí điểm theo QĐ 380/QĐ-TTg

Theo Quyết định số 380/QĐ-TTg ngày 10/4/2008 của Thủ tướng Chính phủ

chi trả DVMT rừng được tiến hành thực hiện thử nghiệm trên địa bàn 2 tỉnh Sơn La

và Lâm Đồng của Việt Nam trong 2 năm (năm 2009 và 2010) Cả hai chương trình chi trả DVMT rừng này đều thực hiện chi trả cho DVMT nước gắn liền với các LVS Chương trình thử nghiệm ở Sơn La nhận được sự tham gia giúp đỡ và hỗ trợ của Cơ quan Hợp tác kỹ thuật Đức (GZT), trong khi đó chương trình tại Lâm Đồng được thực hiện dưới sự hỗ trợ của Tổ chức Winrock International

Thông tin và một số kết quả chính của 2 chương trình thử nghiệm chi trả DVMT rừng ở Việt Nam được trình bày trong bảng 1.3

Bảng 1.3 Tổng hợp các thông tin chính về chương trình thí điểm chi trả

DVMTR tại Sơn La và Lâm Đồng

Bên trung gian

Ban Quản lý rừng Ban giám sát chi trả DVMT rừng

GZT và Các cơ quan chức năng ở địa phương

Ban Quản lý rừng Ban giám sát chi trả DVMT rừng Winrock International, các cơ quan chức năng ở địa phương

Quy mô

52.000 hộ dân được chi trả, bình quân mỗi hộ có 7,54ha rừng, diện tích rừng được chi trả chiếm 66% diện tích rừng toàn tỉnh

9.870 hộ dân được chi trả, bình quân mỗi hộ có 21,24 ha rừng, diện tích rừng được chi trả chiếm 34,8% diện tích rừng toàn tỉnh

Mức giá (Sự dụng hệ số K = 1) 2009: 10-290 nghìn đồng/ha 2010: 40-130 nghìn đồng/ha

(sử dụng hệ số K = 1) Tổng số tiền chi

trả 60,84 tỷ đồng (tỷ lệ giải ngân 96,7%) 107,81 tỷ đồng (tỷ lệ giải ngân 74%)

Hình thức chi trả

Trực tiếp năm 2009 Gián tiếp năm 2010 (Các nhà máy điện nộp tiền cho BQLR quốc gia, sau đó tiền được chuyển từ BQLR quốc gia tới Ngân hàng Chính sách xã hội

và từ đó được chuyển cho các

hộ dân)

Gián tiếp (2009 - 2010): Tiền được các nhà máy điện nộp cho BQLR quốc gia, sau đó được chuyển đến các chủ rừng (BQLR địa phương, Công ty Lâm nghiệp, Vườn quốc gia), sau đó được chuyển tới các hộ nông dân được khoán bảo vệ rừng

Nguồn: Hoàng Minh Hà và cộng sự, 2014

Đánh giá tổng kết chương trình thử nghiệm chi trả DVMT ở Sơn La và Lâm Đồng đã rút ra được những thành tựu và hạn chế như sau:

Về mặt thành tựu đạt được: cả hai tỉnh thực hiện thí điểm chương trình đều

đã tiến hành xây dựng được hệ số K để làm căn cứ xác định mức giá chi trả DVMT rừng cho địa phương mình Theo đó hệ số K ở Sơn La được xác định dựa trên 2 tiêu chí là: nguồn gốc hình thành rừng (rừng tự nhiên, rừng trồng) và loại rừng (rừng phòng hộ, rừng sản xuất) Trong khi đó tại Lâm Đồng việc xác định hệ số K ngoài

sử dụng hai tiêu chí giống của Sơn La thì hai tiêu chí khác cũng được bổ sung là: chất lượng rừng và mức độ tác động Hệ số K tại hai tỉnh Sơn La và Lâm Đồng được trình bày trong bảng 1.4

Bảng 1.4 Hệ số K xác định theo các tiêu chí tại Sơn La và Lâm Đồng Tỉnh Sơn La

Rừng tự nhiên Rừng trồng Rừng tự nhiên Rừng trồng

1,0 0,9 1,0 0,9

1,0 0,9 0,6 0,54

Ghi chú: K 1 = Hệ số K xác định theo loại rừng; K 2 = Hệ số K xác định theo nguồn gốc rừng; K tổng =

1,0 0,9

Giàu Trung bình Nghèo, đang phục hồi

1,0 0,95 0,9

Mức 1 Mức 2

1,0 0,9

K tổng = (K 1 + K 2 + K 3 + K 4 )/4

Ghi chú: K 1 = hệ số K xác định theo loại rừng; K 2 hệ số K xác định theo nguồn gốc rừng; K 3 hệ số

K xác định theo chất lượng rừng; K 4 hệ số K xác định theo mức độ tác động; K tổng hệ số K để tính giá chi trả

Nguồn: Quyết định số 2753/QĐ-UBND tỉnh Lâm Đồng

Bên cạnh việc xác định được các hệ số K chương trình thử nghiệm tại hai tỉnh Sơn La và Lâm Đồng cũng đã xây dựng được một cấu trúc thể chế cho việc thực hiện chi trả DVMT rừng tại địa phương mình với sự tham gia của các bên liên quan

Hình 1.4 Cấu trúc thể chế thực hiện chi trả DVMT rừng tại tỉnh Lâm Đồng

Nguồn: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Lâm Đồng, 2013

Thêm vào đó các chương trình thử nghiệm chi trả DVMT rừng tại Sơn La và Lâm Đồng cũng có những tác động tích cực đến người dân (những hộ tham gia vào chương trình) ở các khía cạnh như: nâng cao chi phí quản lý rừng (tăng từ 3-4 lần tại Lâm Đồng, tại Sơn La có tăng nhưng không nhiều), tăng nhận thức về bảo vệ rừng của cộng đồng dân cư địa phương

Bên cạnh những thành tựu đạt được thì chương trình thử nghiệm chi trả DVMT rừng tại Sơn La và Lâm Đồng cũng còn nhiều hạn chế, cụ thể: mặc dù đã xây dựng được các hệ số K cụ thể nhưng cả Sơn La và Lâm Đồng đều gặp khó khăn trong việc xác định hệ số K trong thực tế và cuối cùng đều thống nhất sử dụng hệ số

K = 1 (mức cao nhất) cho tất cả các diện tích rừng trong chương trình chi trả Điều này dẫn tới việc làm mất đi tính khuyến khích trong việc bảo vệ rừng; tại Sơn La do bên mua DVMT tiến hành chi trả chậm nên thời gian chuyển tiền cho các hộ dân bị kéo dài Trong khi đó tại Lâm Đồng phân phối số tiền chi trả lại được tiến hành theo từng LVS (tiền thu được ở LVS nào sẽ chi trả cho diện tích rừng ở LVS đó) dẫn tới việc cùng một loại DVMT như nhau những mức giá chi trả nhận được là khác nhau giữa các lưu vực Thêm vào đó các hộ dân ở Lâm Đồng khi tham gia nhận khoán quản lý rừng từ các chủ rừng (Ban Quản lý rừng, công ty Lâm nghiệp, vườn Quốc gia) không được quyền chọn khu vực quản lý rừng, do đó, dẫn đến việc chi phí quản

cao hơn ở khu vực gần, đi lại dễ) nhưng số tiền chi trả họ nhận được lại như nhau dẫn tới sự bất công bằng về lợi ích giữa các hộ dân Cuối cùng ở Sơn La và Lâm Đồng do chi phí xác định ranh giới diện tích rừng quản lý giữa các hộ dân, chi phí giám sát việc quản lý rừng cao dẫn đến chi giao dịch của chương trình chi trả DVMT rừng tăng cao và làm giảm hiệu quả của các chương trình này

Nhìn chung, hai chương trình thí điểm về thực hiện chi trả DVMT rừng mặc

dù còn nhiều hạn chế nhưng đã có những đóng góp tích cực và quan trọng trong việc hình thành chính sách chi trả DVMT rừng ở nước ta đặc biệt là những kinh nghiệm về xác định mức giá chi trả (Hệ số K) và xây dựng cấu trúc thể chế thực hiện chi trả DVMT rừng

1.2.2.3 Các chương trình thực hiện sau Quyết định số 380/QĐ-TTg

Sau khi thực hiện các chương trình thí điểm về chi trả DVMT rừng tại Sơn La

và Lâm Đồng vào ngày 24/09/2010 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 99/NĐ-CP

về thực hiện chi trả DVMT rừng trên phạm vi cả nước đánh dấu việc nước ta trở thành một quốc gia đầu tiên ở khu vực châu Á thể chế hóa chính sách chi trả DVMT rừng trên quy mô quốc gia

Sau khi Nghị định số 99/NĐ-CP ra được ban hành rất nhiều tỉnh thành trong

cả nước tiến hành thực hiện các chương trình chi trả DVMT rừng Trong đó một số tỉnh thành đi đầu trong cả nước có thể kể tới như: Sơn La, Bắc Kạn, Thanh Hóa, Nghệ An, Lâm Đồng, Nam Định…Tuy nhiên, hầu hết các chương trình này vẫn đang ở giai đoạn khởi động và thường tập trung vào các công việc như: xác định mức giá chi trả (tính toán hệ số K), thiết lập cơ cấu thể chế, xác lập quyền sở hữu rừng Một số tỉnh thành cũng đã tiến hành công việc chi trả và người dân đã bắt đầu nhận được các khoản tiền chi trả đầu tiên

Song song với chương trình chi trả DVMT rừng theo quy định của Nhà nước, nhiều chương trình chi trả cho một số loại DVMT khác như: du lịch cảnh quan, bảo tồn ĐDSH, hấp thụ cacbon…cũng được tiến hành thí điểm tại nhiều địa phương dưới sự giúp đỡ nhiệt tình của các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước Một

số chương trình tiêu biểu như: dự án “Đền đáp, sử dụng và chia sẻ đầu tư, chi trả các dịch vụ môi trường vì người nghèo - RUPES” được thực hiện tại tỉnh Bắc Kạn

cho các dịch vụ về nước, hấp thụ cacbon và vẻ đẹp cảnh quan trong giai đoạn 2008

- 1012; “Cơ chế phát triển sạch: trồng rừng/tái trồng rừng” được thực hiện tại Hòa