Mét trong nh÷ng c¸ch ph¸t triÓn tõ vùng tiÕng ViÖt mµ ta ®· häc ë giê tríc ®ã lµ ph¸t triÓn nghÜa cña tõ ng÷ trªn c¬ së nghÜa gèc cña chóng theo ph¬ng thøc Èn dô vµ ho¸n dô.. kinh tÕ tri[r]
Trang 1Sự phát triển của từ vựng
- Nghiên cứu kĩ tài liệu thiết kế bài dạy
- Dự kiến tích hợp: với nghĩa của từ, từ nhiều nghĩa, ẩn dụ, hoán dụ
- Dạy học tích cực: Bảng phụ, bảng con, phiếu học tập
* Kiểm tra bài cũ (3 phút):
GV treo bảng phụ: Chọn phơng án đúng nhất
Câu 1: Từ có thể có mấy nghĩa?
Câu 2: Nghĩa của từ nhiều nghĩa bao gồm những gì?
Câu 3: Nghĩa chuyển của từ nhiều nghĩa có số lợng nh thế nào?
(Đáp án : 1 – C ; 2 – C ; 3 – B)
* Bài mới:
Hoạt động 1 (2 phút): Giới thiệu bài
Ngôn ngữ là một hiện tợng xã hội Nó không ngừng biến đổi theo sự vận động của xã hộiloài ngời Cùng với xu hớng phát triển của cuộc sống, từ vựng tiếng Việt cũng có những bớcphát triển ngày càng phong phú và tinh tế hơn Vậy sự phát triển ấy diễn ra theo cách thức nhthế nào?
hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Ghi bảng
Hoạt động 2 (15 phút)
“Bủa tay ôm chặt bồ kinh tế”
H: Từ kinh tế“ ” ở đây có nghĩa
Là hình thức nói tắt của “kinh bang
tế thế”, có nghĩa là trị nớc cứu đời
Toàn bộ hoạt động của con ngờitrong LĐSX, trao đổi, phân phối & sửdụng của cải, vật chất làm ra
Nghĩa của từ không phải là bất biến– có thể thay đổi theo thời gian –
có những nghĩa cũ mất đi & nghĩamới đợc hình thành
1 HS đọc – Lớp theo dõi
I Sự biến đổi & phát triển nghĩa của từ ngữ:
GV treo bảng phụ:
Trang 2I xuân :“ ”
1/ Mùa chuyển tiếp từ đông sang hạ, thời tiết ấm dần lên, thờng đợc
coi là mở đầu của một năm (VD: Mùa xuân, trăm hoa đua nở.)
2/ Năm, dùng để tính thời gian con ngời đã thấy trôi qua hay tuổi con
ngời (Mới hai mơi xuân.)
3/ Thuộc về tuổi trẻ, coi là tơi đẹp, tràn đầy sức sống (Tuổi xuân)
4/ Thuộc về tình yêu trai gái, coi là đẹp đẽ (Lòng xuân phơi phới)
II tay :“ ” (9 nghĩa)
1/ Bộ phận phía trên của cơ thể ngời, từ vai đến các ngón, dùng để
cầm, nắm; thờng đợc coi là biểu tợng của lao động cụ thể của con ngời
(cánh tay)
2/ Tay của con ngời, coi là biểu tợng của kĩ năng, trình độ nghề
nghiệp, hay khả năng hành động nói chung (tay nghề)
3/ Từ dùng để chỉ con ngời, về mặt có khả năng hoạt động nào đó
(Th-ờng hàm ý chê) VD: Tay anh chị
4/ Ngời giỏi về một môn, một nghề nào đó (Tay búa thạo)
* Ghi nhớ:SGK trang 56
H: Trong đoạn trích (a), “xuân”
trong “chơi xuân” ứng với
nghĩa nào?
H: “xuân” trong “ngày xuân”
ứng với nghĩa nào?
H: Nghĩa này đợc hình thành
theo phơng thức chuyển nghĩa
nào? (ẩn dụ hay hoán dụ)
H: ở đoạn trích (b), “tay” trong
“trao tay” ứng với nghĩa nào?
H: “tay” trong “tay buôn ngời”
ứng với nghĩa nào?
H: Nó đợc chuyển nghĩa theo
=> trà“ ” dùng theo nghĩa chuyển vớinghĩa là sản phẩm từ thực vật, đợcchế biến thành dạng khô, dùng để phavới nớc uống (ẩn dụ)
Nhóm 3:
đồng hồ“ ” đợc dùng với nghĩa
Trang 3“ ”, vua“ ” là từ nhiều nghĩa.
H: “Ngày ngày… rất đỏ” Từ
“mặt trời” trong câu thơ thứ hai
đợc sử dụng theo phép tu từ
nào? Đây có phải là hiện tợng
phát triển nghĩa không?
chuyển, chỉ những khí cụ dùng để đo
có bề ngoài giống nh đồng hồ (ẩn dụ)Nhóm 4:
Hội chứng: có nghĩa gốc là tập
hợp nhiều triệu chứng cùng xuất hiện
ở bệnh nghĩa chuyển là tập hợpnhiều hiện tợng, sự kiện biểu hiệnmột tình trạng, một vấn đề XH cùngxuất hiện ở nhiều nơi
=> hội chứng viêm đờng hô hấp(chính) hội chứng lạm phát, hộichứng thất nghiệp (chuyển)
ngân hàng: có nghĩa gốc là tổ
chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vựckinh doanh và quản lí các nghiệp vụtiền tệ, tín dụng (VD: ngân hàngCông thơng VN, ngân hàng ngoại th-
ơng VN,…)
=> nghĩa chuyển: kho lu trữ nhữngthành phần, bộ phận cơ thể để sửdụng khi cần nh ngân hàng máu,ngân hàng gen,…
Nhóm 5:
sốt: nghĩa gốc là tăng nhiệt độ cơ
thể lên quá mức bình thờng do bịbệnh (VD: sốt 400C)
=> nghĩa chuyển: ở trạng thái tăng
đột ngột về nhu cầu, khiến hàng trởnên khan hiếm, giá tăng nhanh (VD:
cơn sốt đất, cơn sốt xăng dầu,…)
vua: nghĩa gốc là ngời đứng đầu
Nhà nớc quân chủ (VD: vua LêThánh Tông)
=> Nghĩa chuyển: ngời đợc coi lànhất trong một lĩnh vực nhất định, th-ờng là sản xuất, kinh doanh, thể thao,nghệ thuật (VD: vua dầu hỏa, vua ôtô, vua bóng đá, vua nhạc Pốp
Nhóm 6:
Mặt trời“ ” ẩn dụ tu từ (gọi Bác Hồ
là mặt trời dựa trên mối quan hệ tơng
đồng đợc hình thành theo cảm nhậncủa nhà thơ)
=> Đây không phải là hiện tợng pháttriển nghĩa cuae từ, bởi sự chuyểnnghĩa này trong câu thơ chỉ có tínhchất lâm thời, nó khong làm cho từ cóthêm nghĩa mới & không thể đa vàogiải thích trong từ điển
Trang 4+ Chuẩn bị: “Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh”
Đọc văn bản, tìm hiểu yêu cầu cần đạt
Suy nghĩ trả lời câu hỏi hớng dẫn học bài; su tầm thêm t liệu
* Kiểm tra bài cũ (3 phút):
H: Nêu những nét chính về nội dung và nghệ thuật của văn bản “Chuyện ngời con gái NamXơng” của Nguyễn Dữ
* Bài mới:
Hoạt động 1 (2 phút): Giới thiệu bài
Cùng viết về những năm tháng cuối cùng của triều Lê – Trịnh; cùng phê phán sự xa hoa, ởng lạc của vua chúa, sự nhũng nhiễu, lộng hành, thối nát của đám quan lại, nếu Ngô gia vănphái chọn thể loại tiểu thuyết lịch sử với “Hoàng Lê nhất thống chí”, Lê Hữu Trác chọn thể kí
h-sự với “Thợng kinh kí h-sự” thì Phạm Đình Hổ chọn thể tuỳ bút với cốt truyện đơn giản, kếtcấu, bố cục tự do tuỳ theo cảm xúc mà ghi chép những điều mắt thấy tai nghe trong “Vũtrung tuỳ bút” Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một đoạn trích trong tác phẩm ấy
hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Ghi bảng
Hoạt động 2 (13 phút)
GV hớng dẫn đọc: giọng bình HS nghe.Hoạt động cá nhân.
I.Đọc & tìm hiểu chung
Trang 5thản, chậm rãi, hơi buồn, hàm
L: Hãy liệt kê những chi tiết
nói lên thói ăn chơi xa xỉ của
chúa Trịnh & các quan thái
giám, quan hỗ tụng!
H: Tác giả đã miêu tả cụ thể
công phu đa một cây đa to về
ntn?
H: Em có NX gì về lời văn ghi
chép sự việc của tác giả ở đây?
H: Tất cả những cái đó đã tạo
nên cảnh “bến bể đầu non” nơi
phủ chúa, nhng tại sao tác giả
lại nói đó là “triệu bất tờng”?
1 HS đọc – lớp theo dõi
1 HS đọc – lớp theo dõi
Tuỳ bút viết trong ma
Từ đầu “triệu bất thờng”
Bao nhiêu loài trân cầm dị thú
cổ mộc quái thạch… không thiếuthứ gì cớp đoạt của quý trongthiên hạ
“Có khi lấy cả cây đều tay”…
HS bộc lộ
Âm thanh của cảnh ấy lại gợim thanh của cảnh ấy lại gợi
1/ Tác giả:
- Phạm Đình Hổ (1768– 1839) tục gọi Chiêu
Hổ, ngời Hải Dơng
- Sống ở thời buổi loạnlạc nên muốn ẩn c
- Có nhiều công trìnhbiên soạn, khảo cứu vềnhiều lĩnh vực
2/ Tác phẩm:
- Vũ trung tuỳ bút
- Viết đầu thế kỉ XIX,gồm 88 mẩu chuyệnnhỏ ghi chép tuỳ hứng,tản mạn, không cần hệthống, kết cấu gì.3/ Bố cục: 2 phần
- Cuộc sống xa hoa ởng lạc của chúa TrịnhSâm
h Lũ hoạn quan thừagió bẻ măng
II Đọc – Hiểu VB
1/ Cuộc sống xa hoa ởng lạc của phủ chúa:
h Các sự việc đa ra đều
cụ thể, chân thực &khách quan, có liệt kê
& cũng có miêu tả tỉ
mỉ để khắc hoạ
Trang 6cảm giác ghê rợn trớc một cái gì
đang tan tác, đau thơng: “nửa đêm
ồn ào… tan đàn’ chứ không phảicảnh đẹp yên bình, phồn thực
2/ Bọn hoạn quan hầu cận phủ chúa:
- Vừa ăn cớp vừa lalàng
* Ghi nhớ:
SGK trang 63
GV: Đó là dấu hiệu báo trớc sự suy vong tất yếu của triều đại Lê
Trịnh chỉ mải lo chuyện ăn chơi h
của dân lành Và quả nhiên, chỉ ngay sau khi Trịnh Sâm qua đời,
đã xảy ra loạn kiêu binh, triều đình Lê – Trịnh cứ thế suy vong mà
phần nào chúng ta sẽ đợc thấy qua Hoàng Lê nhất thống chí học“ ”
H: Điều gì khiến em bị thuyết
phục & tin vào những chi tiết
chân thực này hơn?
H: Mặc dù lời văn rất khách
quan nhng qua đây em có nhận
ra thái độ gì của tác giả gửi
gắm kín đáo ở đó không?
L: Hãy đọc phần “Đọc thêm”
để thấy rõ hơn hậu quả của lối
sống xa hoa của vua chúa mà
ngời dân phải gánh chịu!
“dò xét nhà nào có lấy tiền”… “Hòn đá… khiêng ra”
- Kết cấu tự do, lỏng lẻo, có khi tản mạn, tuỳ
theo cảm xúc của ngời viết
- Giàu tính cảm xúc chủ quan bộc lộ trực
tiếp
- Chi tiết, sự việc chân thực từ những điều
mắt thấy tai nghe trong thực tiễn cuộc sống
- Cốt truyện nhất thiết phải có, có khi lắt léophức tạp
- Kết cấu chặt chẽ, có sự sắp xếp đầy dụng ýnghệ thuật của ngời viết
- Tính cảm xúc chủ quan đợc thể hiện kín
đáo qua nhân vật hoặc sự việc
- Chi tiết, sự việc phần nhiều đợc h cấu, sángtạo
(GV có thể trộn vào bảng trắc nghiệm và cho HS nhặt ra sự khác biệt giữa tuỳ bút và truyện)
Trang 7+ Chuẩn bị: “Hoàng Lê nhất thống chí”
Đánh Ngọc Hồi, quân Thanh bị thua trận
Bỏ Thăng Long, Chiêu Thống trốn ra ngoài.
A Mục tiêu cần đạt:
Giúp học sinh:
- Cảm nhận đợc vẻ đẹp hào hùng của ngời anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ trong chiến công
đại phá quân Thanh, sự thảm bại của bọn xâm lợc và số phận của lũ vua quan phản dân hại ớc
- Hiểu sơ bộ về thể loại và giá trị nghệ thuật của lối văn trần thuật kết hợp miêu tả chân thực,sinh động
- Đọc kĩ văn bản, tập tóm tắt và trả lời câu hỏi trong SGK
- Hoạt động cá nhân, hoạt động nhóm xây dựng bài
C Tiến trình lên lớp:
* ổn định tổ chức (1 phút):
Kiểm diện
* Kiểm tra bài cũ (3 phút):
H: Nêu đôi nét về tác giả Phạm Đình Hổ và tác phẩm “Vũ trung tuỳ bút”
H: Văn bản “Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh” có những điểm gì đáng lu ý về cả nội dung vàhình thức nghệ thuật?
* Bài mới:
Hoạt động 1 (2 phút): Giới thiệu bài
Thế kỷ XVIII chứng kiến sự khủng hoảng và suy vong của tập đoàn phong kiến Lê – Trịnh
Đã có nhiều tác phẩm phản ánh về thời kì bão táp lịch sử này, nh “Vũ trung tuỳ bút” củaPhạm Đình Hổ mà chúng ta đã học ở giờ trớc, hay “Thợng kinh kí sự” của Lê Hữu Trác…Nhng có lẽ hoành tráng nhất, thành tựu nhất phải kể đến “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngôgia văn phái Đoạn trích hồi thứ 14 sẽ phần nào cho thấy điều đó, với sự toả sáng của hình t -ợng Quang Trung Nguyễn Huệ và bộ mặt thảm hại của bọn xâm lợc cùng vua tôi bán nớc LêChiêu Thống
hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Ghi bảng
Hoạt động 2 (26 phút) Hoạt động cá nhân I.Đọc & tìm hiểu chú
thích
1/ Tác giả:
Trang 8 Tác phẩm viết bằng chữ Hán,gồm 17 hồi, có thể xem đây làmột cuốn tiểu thuyết LS viết theolối chơng hồi.
- Ngô gia văn phái
2/ Tác phẩm:
- Hoàng Lê nhất thốngchí: ghi chép về sựthống nhất của vơngtriều nhà Lê vào thời
điểm Tây Sơn diệtTrịnh, trả lại Bắc Hàcho vua Lê
3/ Bố cục:
- Đợc tin báo quânThanh đã chiếm ThăngLong, Nguyễn Huệ lênngôi hoàng đế & thânchinh cầm quân dẹpgiặc
- Cuộc hành quân thầntốc & chiến thắng lẫylừng của vua Q.Trung
- Sự đại bại của quân ớng nhà Thanh & tìnhtrạng thảm hại của vuatôi L.C.T
t-GV tóm tắt phần trớc:
Khi Bắc Bình Vơng Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai để bắt Vũ Văn
Nhậm thì Lê Chiêu Thống sợ hãi bỏ chạy lên phía Bắc & cử ngời
sang cầu cứu nhà Thanh Tổng đốc lỡng Quảng là Tôn Sĩ Nghị
muốn nhân cơ hội này thôn tính nớc ta nên đã tâu lên triều đình &
đợc lệnh kéo quân sang Tiến thẳng vào Thăng Long không hề gặp
một trở ngại nào nên T.S.N sinh ra kiêu căng, chủ quan chỉ mải ăn
chơi & buông tuồng cho quân lính vô kỷ luật Còn L.C.T thì hàng
ngày phải sang dinh T.S.N chầu chực đợi lệnh
L: Đọc từ đầu “25 tháng chạp
năm Mậu Thân (1788)!”
H: Đoạn này có nội dung gì?
L: Đọc đoạn tiếp “rồi kéo vào
* Luyện tập (10 phút): Thảo luận nhóm.
Câu hỏi thảo luận: Hãy tóm tắt phần văn bản thứ hai: Cuộc hành quân thần tốc và chiếnthắng lẫy lừng của vua Quang Trung trong khoảng 10 dòng!
Sau khi lên ngôi ngày 25 tháng chạp, Quang Trung tự mình đốc xuất đại binh, ngày 29 đến Nghệ An; sai Hám Hổ Hầu kén lính cứ ba xuất đinh lấy một Quang Trung mở cuộc duyệt binh lớn, phủ dụ quân lính rồi kéo ra Tam Điệp, hai tớng Sở và Lân ra đón chịu tội Quang Trung mở tiệc khao quân rồi ngay tối 30 Tết cả năm đạo quân đều lên đờng Nửa đêm mùng
3 Tết lấy gọn đồn Hà Hồi, sáng mùng 5 tiêu diệt đồn Ngọc Hồi Quân Thanh bỏ chạy toán loạn, bị tiêu diệt hàng vạn tên Tra ngày mùng 5 Tết Kỉ Dậu, vua Quang Trung kéo quân vào thành Thăng Long.
(HS trình bày kết quả; GV cho điểm)
* Củng cố - Dặn dò (3 phút):
- Khái quát: Tác giả… tác phẩm… bố cục…
- Hớng dẫn về nhà:
+ Học bài: Nắm những nội dung cơ bản
+ Chuẩn bị: “Hoàng Lê nhất thống chí” (tiếp)
Trang 9
- -Văn bản. Hoàng Lê nhất thống chí
(Tiếp)
Tiết : 24 Ngày dạy :
* Kiểm tra bài cũ (3 phút):
H: Nêu đôi nét cơ bản về tác giả và tác phẩm “Hoàng Lê nhất thống chí”
* Bài mới:
Hoạt động 1 (2 phút): Giới thiệu bài
Mà nay áo vải cờ đàoGiúp dân dựng nớc xiết bao công trình
Lời “Ai t vãn” của công chúa Lê Thị Ngọc Hân – vợ vua Quang Trung – đã phần nào nóilên công lao to lớn của ngời anh hùng áo vải Tây Sơn, đặc biệt là trong cuộc đại phá quânThanh Tết Kỉ Dậu (1789) Hôm nay, chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu cụ thể hơn về điều đó qua
đoạn trích hồi thứ mời bốn “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngô gia văn phái
hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Ghi bảng
Hoạt động 2 (25 phút)
H: Khi nghe tin quân Thanh đến
T.Long & vua Lê thụ phong, thái
xúc nào của vua Quang Trung
trong lời phủ dụ quân lính của
Tế cáo trời đất, chế ra áo cổn
mũ miện, lên ngôi hoàng đế,…
“Trong khoảng vũ trụ cai trị”…
=> ý thức cao về chủ quyền đấtnớc
“Nay ngời Thanh chúng”…
=> Tin tởng ở chính nghĩa tronglần diệt Thanh này
“Các ngơi đều nói tr… ớc”
=> Kêu gọi đoàn kết chiến đấu,nêu cao kỉ luật nghiêm minh
Sáng suốt trong phân tích tìnhhình thời cuộc, tơng quan địch –
ta …
I Đọc –Tìm hiểu chung:
II Đọc – Hiểu VB:
1/ Hình tợng Quang Trung:
- Hành động mạnh
mẽ, quyết đoán
- Sáng suốt, nhạybén
Trang 10xét đoán & dùng ngời qua sự việc
nào?
H: Lời nói với Ngô Thì Nhậm
cùng việc mở tiệc khao quân trớc
& hẹn riêng với các tớng là mùng
7 sẽ ăn Tết ở T.Long lại cho thấy
phẩm chất gì ở vị vua này?
GV treo bản đồ “Chiến dịch Tây
Sơn đại phá quân Thanh” (Sử 7)
L: Hãy hình dung lại cuộc hành
quân của Q.Trung bắt đầu từ Phú
Xuân (Huế) & kết thúc ở T.Long
qua từng thời điểm & địa danh cụ
thể dựa vào bản đồ
(GV có thể bổ xung thêm: có sách
nói Q.Trung sử dụng biện pháp
cáng, vọng luân phiên nhau)
H: Cho thấy tài năng gì ở vua
H: Tại sao vốn trung thành với
nhà Lê, coi T.Sơn là giặc vậy mà
các tác giả vẫn viết về Q.Trung &
những chiến công của đoàn quân
áo vải một cách hào hứng nh vậy?
H: T.S.Nghị kéo quân sang nớc ta
Ngày 30 đến Tam Điệp (150km)
Tối 30 lên đờng ra Bắc đêm 3tháng giêng lấy gọn Hà Hồi sáng
5 tiến sát Ngọc Hồi hạ đồn tramùng 5 vào Thăng Long (khoảng
150 km)
Cuộc hành binh thần tốc nhngcơ nào đội nấy vẫn chỉnh tề
Vua Q.Trung lại truyền dàn…thành trận hình chữ “nhất”
Quân Thanh nổ súng… mình
Vua Q.Trung… mà đánh
Quân Thanh chống… đại bại
Hình ảnh vua Q.Trung cỡi voi
đi đốc thúc
Do sức cảm hoá mạnh mẽ từchính bản thân hình tợng đẹp đẽcủa Q.Trung
Đó là những sự thật LS Lànhững ngời trí thức có lơng tâm,tâm huyết & tài năng, các tác giả
không thể không tôn trọng sự thật
LS này
Sự thối nát, hèn mạt của vua
Lê chúa Trịnh + Sự hống hách củabọn giặc Thanh Hình tợngQ.Trung & đoàn quân T.Sơn đã
- Tài dụng binh nhthần
- Lẫm liệt trongchiến trận
=> Hình tợng ngờianh hùng đẹp đẽtrong VH cổ VN
2/ Quân tớng nhà Thanh:
- Tôn Sĩ Nghị:
+ Chủ quan