tuoåi caùc em, haáp daãn vôùi hoïc sinh, coù theå giuùp caùc em ruùt ra baøi hoïc ñaïo ñöùc töông öùng … Hay noùi caùch khaùc neáu quyeát ñònh löïa choïn keå chuyeän thì giaùo vieân caàn[r]
Trang 1Cùng với sự xuất hiện con người trên trái đất là sự xuất hiện các hiện tượng đạo đức Từ những buổi bình minh của lịch sử, con người đã biết ứng xử với nhau theo những phong tục, tập quán và quy định chung của các bộ tộc để cùng nhau chung sống và lao động sản xuất Những ứng xử của họ được xem là biểu hiện về hành vi đạo đức
Đạo đức là một mặt quan trọng của nhân cách, là “ cái gốc ”
của con người Giáo dục đạo đức là nhiệm vụ quan trọng của nhà trường Môn Đạo đức ở trường Tiểu học, vừa là môn học cung cấp cho trẻ những tri thức về cách ứng xử trong các quan hệ với bản thân, với người khác, với tự nhiên và xã hội, vừa là bộ phận quan trọng của việc giáo dục giá trị nói chung, giáo dục đạo đức nói riêng, cho nên phương pháp dạy học môn Đạo đức ở bậc Tiểu học được coi là một hoạt động, một phương tiện, một con đường giáo dục
Trong quá trình dạy môn Đạo đức ở trường Tiểu học cần đạt được mục tiêu là không chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức về đạo đức mà còn tác động đến tình cảm, thái độ và niềm tin của học sinh đối với các giá trị đạo đức Vì thế khi tiến hành dạy học môn Đạo đức ở trường Tiểu học thì tất yếu phải kết hợp chặt chẽ các phương pháp dạy học với các phương pháp giáo dục Do đó, việc lựa chọn và sử dụng phương pháp thích hợp là rất quan trọng Để giúp giáo viên có thể hiểu rõ các phương pháp dạy học môn Đạo đức một cách sâu sắc và áp dụng vào thực tế dạy học của mình một cách có
Trang 2hiệu quả Sau đây, tôi xin giới thiệu một số kinh nghiệm vận dụng hiệu quả phương pháp kể chuyện trong giảng dạy môn Đạo đức ở cấp tiểu học
Kể chuyện là phương pháp dùng lời nói, cử chỉ, điệu bộ để mô tả diễn biến quan hệ giữa các nhân vật, sự việc theo một câu chuyện nhằm giúp học sinh nắm được nội dung và từ đó, rút ra bài học đạo đức cần thiết
Chuyện kể như là một hình thức giới thiệu mẫu hành vi đạo đức Trong chuyện kể, thông thường có một tình huống đạo đức được nêu ra cho một hay một số nhân vật giải quyết Cách ứng xử của nhân vật sẽ dẫn đến những kết quả hay hậu quả nhất định Nếu đây là một kết quả tích cực xảy ra những điều tốt đẹp, có lợi thì học sinh rút ra bài học là cần noi theo hành vi, việc làm tương tự, còn nếu đó là hậu quả tiêu cực dẫn đến những điều xấu ác, có hại thì bài học được rút ra là cần tránh những hành vi, việc làm đó
Ví dụ : Các câu chuyện kể như chuyện Đồ dùng để ở đâu, Gia
đình em, Chuyện của bạn Đức, Thăm mộ, Chiếc vòng bạc, Cái bình hoa, Chuyện xảy ra trước giờ ra chơi, Học chào, Đôi bạn, Em bé ngoan, Chuyện ở quán ăn, Bà tôi, Thương mẹ, Có ngày hôm nay, … Cụ thể là :
- Chuyện kể “ Chiếc vòng bạc ”có nội dung như sau :
Hồi ở Pác Pó, hôm Bác Hồ sắp đi công tác xa, có một
Trang 3em bé vòi Bác mua cho chiếc vòng bạc Mãi hai năm sau, Bác trở về và tặng cho em bé một cái vòng bạc như đã hứa Việc làm đó của Bác khiến mọi người rất xúc động
- Nhân vật chính của truyện kể trên là Bác Hồ – Bác đã
thực hiện lời hứa mua cho em bé chiếc vòng bạc đây chính là một hành vi tích cực Việc làm này của Bác được coi là một biểu tượng cụ thể về giữ lời hứa để học sinh và mọi người noi theo Như vậy qua tấm gương Bác Hồ, học sinh rút ra bài học là cần giữ lời hứa với mọi người.
Như đã nói ở trên kể chuyện là một phương pháp giới thiệu mẫu hành vi đạo đức cho nên về mặt lý thuyết có thể vận dụng phương pháp này ở mọi bài đạo đức Tuy nhiên, bên cạnh nhiều ưu điểm, kể chuyện cũng có những nhược điểm nhất định Nó có thể làm giảm tích tích cực về nhận thức của học sinh Vì vậy, chỉ nên vận dụng nó ở một số bài nhất định và nên thay đổi nhiều hình thức giới thiệu mẫu hành vi cho phong phú nhằm nâng cao tích cực, chủ động của học sinh trong việc phát hiện ra tri thức đạo đức Ngoài ra, giáo viên có thể thay chuyện kể bằng tình huống đạo đức, những thông tin, tư liệu liên quan … ở các bài khác nhau
Nếu giáo viên chọn sử dụng phương pháp kể chuyện thì cần lựa chọn chuyện kể sao cho phù hợp với tính chất bài đạo đức và lứa
Trang 4tuổi các em, hấp dẫn với học sinh, có thể giúp các em rút ra bài học đạo đức tương ứng … Hay nói cách khác nếu quyết định lựa chọn kể chuyện thì giáo viên cần tính đến hiệu quả giáo dục của chuyện kể nói riêng và phương pháp này nói chung
Viù dụ : Hiện nay có rất nhiều bài đạo đức được gợi ý sử dụng
phương pháp kể chuyện
Bài 3 : Giữ gìn sách vở, đồ dùng học tập có chuyện “ Đồ dùng để ở đâu”.
Bài 4 : Gia đình em có chuyện “ Nhớ lời dặn của mẹ ” hoặc “ Cây thông nhỏ của em”.
Bài 5 : Lễ phép với anh chị , nhường nhịn em nhỏ có
chuyện “ Hai chị em ”
Bài 13 : Chào hỏi và tạm biệt có bài “ Học chào ”
Bài 2 : Biết nhận lỗi và sửa lỗi có chuyện “ Cái bình hoa”
Bài 3 : Gọn gàng, ngăn nắp có chuyện “ Chuyện xảy ra trước giờ ra chơi”.
Bài 6 : Quan tâm giúp đỡ bạn có chuyện “ Con kiến và chim bồ câu”.
Bài 7 : Giữ gìn trường lớp sạch đẹp có chuyện “ Đẹp mà không đẹp”.
Bài 9 : Trả lại của rơi có chuyện “ Cái gói trôi dưới ngòi”.
Bài 11 : Lịch sự khi nhận và gọi điện thoại có chuyện“ Câu chuyện điện thoại ”.
Bài 13 : Giúp đỡ người khuyết tật có chuyện “ Sức mạnh của tình thương”.
Bài 14 : Bảo vệ poài vật có ích có chuyện “ Cú nhòm…” hoặc “ Bác rất thương loài vật”.
Bài 1 : Kính yêu bác Hồ có chuyện “ Kỉ niệm về Bác”
Trang 5 Bài 2 : Giữ lời hứa có chuyện “ Lời hứa danh dự”.
Bài 4 : Quan tâm, chăm sóc ông bà, cha mẹ, anh chị em có
chuyện “ Cái bánh mì” hoặc “ Bầm tôi” hay “ Chuyện của Trâm”…
Bài 5 : Chia sẻ vui buồn cùng bạn có chuyện “ Niềm vui trong nắng thu vàng”.
Bài 6 : Tích cực tham gia việc lớp, việc trường có chuyện
“ Vạch áo” hoặc “ Tại sao chích chòe”.
Bài 7 : Quan tâm, giúp đỡ hàng xóm láng giềng có chuyện“ Tình làng nghĩa xóm ”.
Bài 8 : Biết ơn thương, liệt sĩ có chuyện “ Niềm vui nhỏ”.
Bài 10 : Tôn trọng khách nước ngoài có chuyện “ Em bé bản Lau”.
Bài 11 : Tôn trọng đám tang có chuyện “ Chuyện buồn”.
Bài 12 : Tôn trọng thư từ, tài sản của người khác có chuyện
“ Trộm ổi”.
Bài 13 : Tiết kiệm và bảo vệ nguồn nước có chuyện “ Mình cứ biết mình”.
Bài 10 : Chăm sóc cây trồng, vật nuôi có chuyện “ Chú mèo lạc mẹ” ,“ Bé con và mèo con ” hay “ Người làm vườn và các con trai ”
Bài 2 : Vượt khó trong học tập có chuyện “ Có ngày hôm nay”.
Bài 6 : Hiếu thảo với ông bà, cha mẹ có chuyện “ Thương mẹ” hoặc “ Oâng già và cháu nhỏ”.
Bài 8 : Yêu lao động có chuyện “ Hai cái cày ” hoặc
“Anh Ba”…
Bài 12 : Tích cực tham gia các hoạt động nhân đạo có
chuyện “ Việc lớn xảy ra trong nhà bếp ”
Bài 3 : Có chí thì nên có chuyện “ Đôi bạn”, “ Vượt lên bất hạnh”…
Trang 6 Bài 7 : Tôn trọng phụ nữ có chuyện “ Lê Thị Hoàng” hoặc “ Nguyễn Thị Định”.
Các chuyện kể này có thể được lấy từ vở bài tập, sách giáo khoa, sách giáo viên môn Đạo đức hoặc từ một nguồn khác như phương tiện thông tin đại chúng là tivi, đài phát thanh, báo chí, từ thực tiễn xung quanh … nhưng nội dung câu chuỵện phải đảm bảo các yêu cầu về chuẩn mực hành vi mà giáo viên cần cung cấp
Trong thực tiễn dạy môn Đạo đức, giáo viên nên thay chuyện kể trong các tài liệu dạy học môn Đạo đức bằng một số chuyện kể khác nếu chuyện đó kém hấp dẫn, hay không phù hợp thực tế, với cuộc sống ở địa phương…
Để vận dụng tốt phương pháp kể chuyện thì trong quá trình chuẩn
bị giáo viên cần :
Xác định được tư tưởng chủ đạo, yêu cầu giáo dục, các tình tiết
cơ bản, các tình huống đạo đức, các đặc điểm nhân vật của chuyện kể, tránh tình trạng biết được đến đâu hay đến đó
Ví dụ : Theo chuyện kể “ Chiếc vòng bạc”thì
Tư tưởng chủ đạo: Việc giữ lời hứa mang lại niềm vui cho người khác và được mọi người quý trọng
Yêu cầu giáo dục: Với mọi người chúng ta cần giữ lời hứa.
Các tình tiết cơ bản, có hai tình tiết cơ bản : Một là em bé vòi Bác Hồ mua cho chiếc vòng bạc trước lúc Bác Hồ đi công tác và hai là Bác Hồ thực hiện lời hứa của mình.
Trang 7 Tình huống đạo đức là một em bé vòi Bác Hồ mua chiếc vòng bạc.
Các đặc điểm nhân vật : Bác Hồ là người giữ gìn chữ tín, quý trọng người khác và cũng được mọi người kính trọng.
Qua việc xác định những chi tiết cụ thể đó của truyện kể giúp cho giáo viên hiểu rõ, nắm vững chuyện kể và từ đó, có thể chuyển tải đầy đủ nội dung cho học sinh Muốn đạt hiệu quả, giáo viên cần phải chú ý việc :
Dùng ngôn từ trong sáng, dễ hiểu, giàu hình ảnh và gợi cảm, đảm bảo cho việc kể chuyện được tự nhiên, sinh động
Tái tạo những tình huống đạo đức với những tình tiết cơ bản, đặt học sinh vào những tình huống đó và kích thích các em tích cực theo dõi, suy nghĩ
Kết hợp kể chuyện với sử dụng các phương tiện trực quan minh hoạ cho truyện kể là điều rất cần thiết như sử dụng tranh ảnh, băng hình, con rối, …
Giáo viên khi kể cần nhập vai vào truyện kể nhằm kể chuyện được tự nhiên, hấp dẫn với giọng nói, điệu bộ, vẻ mặt phù hợp Muốn thế, giáo viên phải tập dợt kể chuyện sao cho lưu loát, tự tin không phụ thuộc vào nguồn tư liệu Giáo viên cần dành thời gian nhất định để tập dợt kể chuyện Ngược lại, nếu không tập dợt thì việc kể chuyện của giáo viên có thể thiếu suôn sẻ, bị vấp điều này dễ gây phản cảm, giảm tác dụng giáo dục của kể chuyện
Vì kể chuyện có tác dụng giới thiệu mẫu hành vi , cho nên, phương pháp này chủ yếu được vận dụng vào đầu tiết 1
Trang 8- Ví dụ : Khi dạy bài đạo đức “ Giữ lời hứa ” giáo viên kể chuyện “ Chiếc vòng bạc” để học sinh phân tích truyện kể này và rút ra bài học về giữ lời hứa.
Ngoài ra, giáo viên có thể sử dụng phương pháp kể chuyện vào
thời điểm khác như khi kể câu chuyện “ Bó hoa đẹp nhất” của bài
“Quam tâm, chăm sóc ông bà, cha mẹ, anh chị em” giáo viên có thể
tạo điều kiện cho học sinh kể về công ơn, tình cảm của ông bà, cha mẹ dành cho mình Hay ở tiết 2 , giáo viên sử dụng kể chuyện như là một biện pháp để giới thiệu một số nội dung thực hành, như hành vi để học sinh nhận xét, tình huống để học sinh xử lý …
Bước 1 : Trước khi bắt đầu kể chuyện, giáo viên có thể khái quát chung về câu chuyện sắp kể nhằm giúp học sinh định hướng tốt hơn về nội dung câu chuyện, nhờ đó mà việc lĩnh hội sẽ có kết quả hơn Bước 2 : Giáo viên thuật lại truyện kể bằng lời , kết hợp với sử dụng điệu bộ, cử chỉ và đồ dùng trực quan Sau đó, giáo viên cho học sinh đọc hay kể lại truyện
Bước 3 : Giáo viên nêu ra các câu hỏi liên quan đến nọi dung câu chuyện để giúp các em có biểu tượng rõ ràng về chuẩn mực hành vi đạo đức
Lưu ý : Trong giờ dạy Đạo đức, giáo viên muốn kích thích tính tích
cực của học sinh trong khi nghe kể chuyện giáo viên có thể sử dụng những biện pháp như :
Trang 9 Kết hợp kể chuyện với trình bày tranh, ảnh hay hoạt cảnh minh hoạ
Sử dụng ngôn ngữ, điệu bộ, cử chỉ thích hợp nhưng không cường điệu và giả tạo
Dùng câu chuyện ở một số thời điểm và yêu cầu học sinh đoán diễn biến tiếp theo rồi giáo viên mới kể tiếp
- Ví dụ : Theo các bạn, Bác Hồ có trở về để thực hiện lời hứa với em bé gái đó không ? Học sinh sẽ tự suy luận từ đó giáo viên tiếp tục dẫn dắt bằng cách kể tiếp câu chuyện.
Sau khi kết thúc câu chuyện kể, giáo viên nên cho một hay hai học sinh kể lại hay đọc lại truyện nếu như trình độ học sinh lớp mình còn chậm để các em nắm vững hơn nội dung
Từ đó giúp các em có thể phân tích câu chuyện và rút ra bài đạo đức cần thiết Trường hợp này, giáo viên có thể vận dụng phương pháp đàm thoại hay thảo luận nhóm
- Ví dụ : Giáo viên nêu những câu hỏi định hướng ở vở bài tập; Sách giáo khoa…
Giáo viên cần lưu ý khi sử dụng phương pháp kể chuyện vì trẻ
em rất thích nghe thầy cô kể chuyện nhưng việc kể chuyện sẽ giảm tác dụng giáo dục nếu như giáo viện mace phải những điều sau đây :
Thay vì giáo viên phải kể chuyện mà lại thực hiện việc đọc truyện kể trong vở bài tập, trong sách giáo viên, …
Giáo viên kể thiếu nội dung cơ bản, thiếu logic của câu chuyện
Trang 10Giáo viên kể chuyện một cách khô khan , thiếu cảm xúc, thiếu biểu cảm, …
Kể chuyện thiếu phương tiện minh hoạ ( nhất là những câu chuyện dài, nhiều tình tiết … )
Nêu những câu hỏi phân tích truyện kể một cách không thích hợp…
Hồ Chủ Tịch đã dạy :“ Dạy cũng như học, phải chú ý cả tài lẫn đức Đức là đạo đức cách mạng Đó là cái gốc rất quan trọng” Vì
vậy, việc cung cấp cho học sinh những xúc cảm đạo đức, biến những chuẩn mực đạo đức sơ giản thành động cơ bên trong, thôi thúc các
em hành động theo những chuẩn mực đạo đức đã quy định không phải là việc một sớm, một chiều mà đạt được kết quả Mà nó cần được vận dụng xuyên suốt về thời gian và trong tất cả các môn học
Trong tình hình hiện nay của đất nước đang ngày càng phát triển Nên việc đòi hỏi một người học sinh cần phải hội đủ các tiêu
chí về “ Tài – Đức ” Muốn như vậy ngay từ bây giờ các em phải
được rèn luyện và bồi dưỡng thật tốt những chuẩn mực hành vi đạo đức của một người học sinh dưới mái trường Xã hội chủ nghĩa
Tân Phú, ngày 26 tháng 03 năm 2008
Người viết Nguyễn Thị Hà