BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, LÁT CẮT ĐỊA LÝ GÓP PHẦN HÌNH THÀNH NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CHO HỌC SINH KHỐI 8, Bộ môn : Địa ly

Sáng kiến: Sử dụng sơ đồ, lát cắt Địa lí góp phần hình thành năng lực chuyên biệt cho học sinh khối 8, 9 2.. Sáng kiến: Sử dụng sơ đồ, lát cắt Địa lí góp phần hình thành năng lực chuyê

UBND TỈNH HẢI DƯƠNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, LÁT CẮT ĐỊA LÝ

GÓP PHẦN HÌNH THÀNH NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CHO HỌC SINH

KHỐI 8, 9

Bộ môn : Địa lý

Năm học 2018 - 2019

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Sáng kiến: Sử dụng sơ đồ, lát cắt Địa lí góp phần hình thành năng lực chuyên biệt cho học sinh khối 8, 9

2 Lĩnh vực áp dụng: Môn Địa lý cấp THCS (khối 8, 9)

3 Tác giả: Phạm Thị Thu

Ngày sinh: 27 - 01 - 1978 Trình độ chuyên môn: Đại học Văn + Cao đẳng Địa

Chức vụ: Giáo viên - Số điện thoại: 0984045264

4 Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu: Trường THCS Tiền Tiến

5 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

- Gv giảng dạy: cần phải nắm vững các loại sơ đồ, lát cắt, cách xây dựngcác loại sơ đồ, lát cắt địa lí cũng như phương pháp khai thác kiến thức từ cácloại sơ đồ, lát cắt

- HS: Có ý thức tự giác, chủ động, tích cực, có đủ sách vở, đồ dùng họctập, Tập bản đồ và Atlat địa lí Việt Nam

6 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Năm học 2014- 2015 (lớp 8, 9)

TÁC GIẢ XÁC NHẬN CỦA CƠ QUAN

PHẠM THỊ THU

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Sáng kiến: Sử dụng sơ đồ, lát cắt Địa lí góp phần hình thành năng lực chuyên biệt cho học sinh khối 8, 9

2 Lĩnh vực áp dụng: Môn Địa lý cấp THCS (khối 8, 9)

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu (nếu có):

6 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

7 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu:

MỤC LỤC

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN 2,3

MỤC LỤC: 4

TÓM TẮT SÁNG KIẾN 5

MÔ TẢ SÁNG KIẾN 7

1. HOÀN CẢNH NẢY SINH SÁNG KIẾN 7

2. CƠ SỞ LÍ LUẬN 7

3. THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ 8

4. CÁC GIẢI PHÁP VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN 9

4.1. Khái niệm năng lực chuyên biệt 9

4.2. Phân loại sơ đồ, lát cắt trong Địa lí khối 8 và 9 10

4.2.1. Sơ đồ cấu trúc 10

4.2.2. Sơ đồ logic 10

4.2.3. Sơ đồ mặt cắt vùng biển 11

4.2.4. Sơ đồ lát cắt địa hình 12

4.3 PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, LÁT CẮT 13

4.3.1 Yêu cầu chung và các bước tiến hành 13

4.3.2 Thực hành vào các trường hợp cụ thể 13

5 KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC 19

6 ĐIỀU KIỆN ĐỂ SÁNG KIẾN ĐƯỢC NHÂN RỘNG 20

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ……… 21 GIÁO ÁN MINH HỌA 22-28

TÓM TẮT SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh này sinh sáng kiến:

Một trong những phương tiện dạy học Địa lí góp phần hình thành nănglực chuyên biệt cho học sinh phải kể đến các sơ đồ, lát cắt Thực tế vẫn cònkhông ít giáo viên và học sinh xem nhẹ phương tiện này Trong quá trình giảngdạy bộ môn cùng với các hội thảo về đổi mới phương pháp dạy học trong tổ,nhóm chuyên môn tôi nhận thấy ý nghĩa, vai trò to lớn của các loại sơ đồ, lát cắttrong quá trình dạy học Nó vừa cung cấp kiến thức vừa hình thành các năng lựccho người học kể cả năng lực chung cũng như năng lực chuyên biệt ở học sinh.Xuất phát từ ý tưởng trên tôi đã đưa ra sáng kiến "Sử dụng sơ đồ, lát cắt Địa lígóp phần hình thành năng lực chuyên biệt cho học sinh khối 8, 9"

2 Điều kiện, thời gian, áp dụng sáng kiến:

Đối với giáo viên trực tiếp giảng dạy: cần phải nắm vững các loại sơ

đồ, lát cắt, cách xây dựng các loại sơ đồ, lát cắt địa lí cũng như phương phápkhai thác kiến thức từ các loại sơ đồ, lát cắt

Đối với học sinh: Có ý thức tự giác, chủ động, tích cực, có đủ sách vở,

đồ dùng học tập, Tập bản đồ và Atlat địa lí Việt Nam

Sáng kiến được áp dụng lần đầu tại đơn vị công tác với học sinh khối 8

và 9, năm học 2014- 2015

3 Nội dung sáng kiến:

Điểm mới của sáng kiến là phân tích ý nghĩa, vai trò của các loại sơ đồ, látcắt Địa lí thường gặp Đưa ra các bước khai thác kiến thức từ các loại sơ đồ, látcắt Địa lí nhằm hình thành một số năng lực chuyên biệt ở người học cũng nhưphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Khơi dậy niềm đam mêkhám phá, sáng tạo Một mặt giảm bớt tính khô khan, trừu tượng của môn học Sáng kiến có thể áp dụng rộng cho các dạng bài: bài khai thác kiến thứcmới, bài ôn tập hoặc khi xây dựng đề kiểm tra Vận dụng trong các bước lên lớp

Đề tài có thể ứng dụng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên để thực hiệnphương pháp sơ đồ, trực quan trong giảng dạy môn Địa lí cũng như một số môn

học khác Góp phần hình thành và phát triển một số năng lực chuyên biệt nhưnăng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, năng lực sử dụng bản đồ, hình vẽ, lát cắttổng hợp hoặc sơ đồ, năng lực học tập tại thực địa làm cơ sở cho học sinh họctập chuyên sâu ở các bậc học cao hơn.

MÔ TẢ SÁNG KIẾN

1 HOÀN CẢNH NẢY SINH SÁNG KIẾN:

Mục tiêu và nhiệm vụ của Giáo dục hiện nay là đổi mới căn bản và toàndiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khoá XI đã nêu rõ "Tiếp tục đổi mớimạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức kỹ năng của người học Tập trungdạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học tạo cơ sở để người học tự cập nhật

và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực " Nhằm thực hiện mục tiêu

“Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” Để tạo ra “những con

người lao động tự chủ, năng động, sáng tạo” đáp ứng được yêu cầu của thời đại,

có tri thức khoa học cao, có kỹ năng hành động và tư duy thực tiễn, có phươngpháp tự học, tự khám phá Giáo dục nước nhà đang từng bước chuyển từ chươngtrình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Để đảmbảo được điều đó nhất định phải dạy học sinh cách vận dụng kiến thức, rènluyện kỹ năng, hình thành các năng lực và phẩm chất tức là coi trọng phát triểnphẩm chất và năng lực của người học

Tại điểm 2, điều 4, chương I của Luật giáo dục có ghi “Phương pháp giáo

dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”.

Thực tế trong dạy học nói chung, dạy và học Địa lí nói riêng chưa pháthuy tốt nội lực của người học Phần lớn học sinh vẫn học theo lối ghi máy móc,học thuộc, học thụ động, khả năng khai thác kiến thức từ sơ đồ, lát cắt còn rấthạn chế, hời hợt kể cả học sinh khối 8, 9- lứa tuổi đã phát triển khá đầy đủ về tưduy logic Một trong những nguyên nhân quan trọng của thực trạng đó là nhiềugiáo viên chưa chú ý hướng dẫn cho học sinh rèn luyện những kỹ năng chuyênbiệt trong quá trình học tập bộ môn cho các em

2 CƠ SỞ LÍ LUẬN:

Đối tượng địa lí là các sự vật hiện tượng địa lí trải dài khắp không gianrộng lớn của bề mặt Trái Đất vì vậy học sinh không thể quan sát trực tiếp được

mà phải thông qua các phương tiện dạy học Chính vì vậy các phương tiện dạyhọc có ý nghĩa to lớn trong quá trình giảng dạy và học tập bộ môn Địa lí ở bậcphổ thông nói chung và đối với học sinh khối 8, 9 nói riêng Mặt khác nhiều sựvật, hiện tượng địa lí lại đa dạng, phức tạp và trừu tượng, nhờ vào phương tiệndạy học mới trở nên gần gũi, cụ thể hơn đối với nhận thức của học sinh Trongviệc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh, phương tiện dạy học vừa là công cụ để giáo viên tổ chứchoạt động nhận thức tích cực cho học sinh, vừa là cơ sở để học sinh hoạt độngtích cực, chủ động, sáng tạo, tìm ra những kiến thức cần thiết Sơ đồ, lát cắttrong chương trình Địa lí khối 8 và 9 lại khá đa dạng và phong phú.

3 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ:

Hiện nay, phương tiện dạy học của bộ môn khá đa dạng, bao gồm cácphương tiện truyền thống như bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, tranh ảnh, Atlat,… và cácphương tiện hiện đại đều góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạyhọc và nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Địa lí trong nhà trường

Trong đó việc xây dựng và sử dụng các loại sơ đồ đóng một vai trò quantrọng trong quá trình dạy học Địa lí khối 8 và 9 Nó có tác dụng rất lớn trongquá trình nhận thức của học sinh.Với chương trình sách giáo khoa Địa lí khối 8

và 9 hiện hành, các loại sơ đồ được sử dụng rất nhiều Tuy nhiên, hiệu quả sửdụng của giáo viên chưa được thường xuyên và chưa cao Xét trên góc độ ngườihọc, học sinh còn nhiều hạn chế trong việc dùng sơ đồ để khai thác kiến thức Trên thực tế môn học này học sinh đã được làm quen với nhiều loại bản

đồ, lược đồ, tranh ảnh địa lý, tập bản đồ Tuy nhiên để ý thức được về tầmquan trọng của việc sử dụng các sơ đồ, lát cắt vào quá trình khai thác nội dungkiến thức thì không phải học sinh nào cũng có được ngay cả khi đã học đến lớp

8, 9 Đây là một hạn chế lớn nhất khiến cho việc dạy học Địa lý trở nên khôkhan, thụ động, nhàm chán Thực tế dạy học cho thấy nhiều học sinh dù có trongtay những sơ đồ, lát cắt trong sách giáo khoa, tập Atlát, tập bản đồ nhưng lạikhông biết sử dụng để làm gì, dùng nó như thế nào, thậm chí với một số học

sinh chỉ coi nó với tác dụng giải trí để làm giảm bớt những chữ cái gây căngthẳng cho giờ học.

Có những giáo viên lại xem nhẹ vai trò của các sơ đồ, lát cắt cũng nhưviệc rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ các sơ đồ, lát cắt vì nó khô khan, trừutượng và mất nhiều thời gian Có thể do nhận thức của học sinh có phần hạn chếnên giáo viên cũng chỉ làm qua loa cho hết lượt

Đối với giáo viên muốn sử dụng có hiệu quả các loại sơ đồ cần phải dựavào cấu tạo, chức năng, tác dụng sơ đồ; đồng thời phải phù hợp với đối tượnghọc sinh và phát huy được năng lực, sở trường của giáo viên Các sơ đồ, lát cắtkhông phải lúc nào cũng có sẵn để sử dụng, vì vậy nhiều khi giáo viên phải xâydựng một số sơ đồ phục vụ cho giảng dạy Xuất phát từ thực trạng đó và nhằmnâng cao trình độ nhận thức, phát huy tính năng động và sáng tạo, lòng say mêhọc tập nghiên cứu, khám phá kiến thức về tự nhiên - xã hội Trên cương vị làgiáo viên trực tiếp dạy Địa lý, tôi đã rút ra cho mình được kinh nghiệm trong

việc xây dựng, sử dụng sơ đồ, lát cắt Vì vậy tôi đã lựa chọn sáng kiến "Sử dụng

sơ đồ, lát cắt Địa lí góp phần hình thành năng lực chuyên biệt cho học sinh khối 8, 9" nhằm giúp cho quá trình dạy học được tích cực và hiệu quả hơn Đồng

thời còn góp phần rèn luyện năng lực chuyên biệt cho học sinh để làm nền tảng,

cơ sở cho việc học tập Địa lí ở bậc học cao hơn

4 CÁC GIẢI PHÁP VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:

4.1 KHÁI NIỆM NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT:

Nếu hiểu năng lực là khả năng thực hiện một nhiệm vụ nào đó đặt ra trongthực tế của mỗi người, gồm năng lực chung và năng lực riêng (năng lực chuyênbiệt) thì năng lực chuyên biệt được hiểu là khả năng thực hiện một nhiệm vụriêng đối với từng môn học cụ thể Những năng lực chuyên biệt của môn Địa lícấp THCS gồm:

- Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ

- Năng lực học tập tại thực địa

- Năng lực sử dụng bản đồ

- Năng lực sử dụng số liệu thống kê

- Năng lực sử dụng hình vẽ, tranh ảnh, hình vẽ, mô hình, video clip, sơ đồ, látcắt

Trong quá trình dạy- học Địa lí, ngoài nội dung kiến thức thì cần hìnhthành kỹ năng thực hành, khai thác kiến thức, vận dụng kiến thức ở người họchay nói theo cách khái quát là hình thành năng lực ở người học Ngoài các nănglực chung thì bộ môn nào cũng có năng lực chuyên biệt Như đã kể ở trên tathấy năng lực chuyên biệt ở môn Địa lí khá phong phú và rất đặc thù Để hìnhthành các năng lực chuyên biệt này, giáo viên có thể tiến hành thông qua quátrình sử dụng sơ đồ, lát cắt Địa lí trong mỗi bài dạy Đây được coi là một trongnhững phương tiện giảng dạy và học tập quan trọng, thiết thực mà hiệu quả đểhình thành các năng lực ở người học đặc biệt là các năng lực chuyên biệt

4.2 PHÂN LOẠI SƠ ĐỒ, LÁT CẮT TRONG ĐỊA LÍ KHỐI 8 VÀ 9:

Ở các lớp dưới học sinh cũng đã bước đầu tiếp cận và làm quen với một số

loại sơ đồ của môn học như: Sơ đồ quá trình vận động, sơ đồ thảm thực vật, sơ

đồ cấu trúc Nhưng lên lớp 8 và lớp 9, học sinh tiếp cận với nhiều dạng sơ đồ,lát cắt tổng hợp có cấu tạo phức tạp hơn như ngoài sơ đồ cấu trúc còn có sơ đồmặt cắt vùng biển, lát cắt địa hình, lát cắt tự nhiên tổng hợp Trong đó thườnggặp một số loại sau đây

4.2.1 Sơ đồ cấu trúc: là loại sơ đồ đơn giản nhất thể hiện các thành phần, yếu

tố trong một chỉnh thể bao hàm hoặc mối quan hệ giữa chúng Đây là loại sơ đồkhá phổ biến trong cấu trúc chương trình sách giáo khoa Địa lí 8, 9 hiện hành

4.2.2 Sơ đồ logic: là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong

của các sự vật-hiện tượng địa lí

Dịch vụ sản

xuất

Dịch vụ tiêu dùng

Dịch vụ công cộng

Hình 1: Sơ đồ các ngành dịch vụ ở nước ta (Địa lí 9)

Các ngành dịch vụ

Bài 11- Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố công nghiệp có

Nhiên liệu: than, dầu khí

Kim loại: sắt, crôm, chì, kẽm

Phi kim loại (apatit, pirit )

Vật liệu xây dựng (sét, đá vôi)

Thuỷ năng của sông suối

Tài nguyên đất, nước, khí hậu,

rừng, sinh vật biển

Nông, lâm, ngư nghiệp

Công nghiệp chế biến nông, lâm, thuỷ sản

Công nghiệp luyện kim (đen, màu)

Công nghiệp hoá chấtCông nghiệp vật liệu xây dựng

Công nghiệp điện (thuỷ điện)Công nghiệp năng lượng, hoá chất

Hình 2: Sơ đồ về vai trò của các nguồn tài nguyên thiên nhiên đối với sự phát triển một số ngành công nghiệp trọng điểm ở nước ta (Địa lí 9)

4.2.3 Sơ đồ mặt cắt vùng biển:là loại sơ đồ cụ thể hoá giới hạn không gian các vùng biển.

Nhiên liệu: than, dầu khí

Kim loại: sắt, crôm, chì, kẽm

Phi kim loại (apatit, pirit )

Vật liệu xây dựng (sét, đá vôi)

Thuỷ năng của sông suối

Tài nguyên đất, nước, khí hậu,

rừng, sinh vật biển

Nông, lâm, ngư nghiệp

Công nghiệp chế biến nông, lâm, thuỷ sản

Công nghiệp luyện kim (đen, màu)

Công nghiệp hoá chấtCông nghiệp vật liệu xây dựng

Công nghiệp điện (thuỷ điện)Công nghiệp năng lượng, hoá chất

Hình 3: Sơ đồ cắt ngang vùng biển Việt Nam (Địa lí 8, 9) 4.2.4 Sơ đồ lát cắt địa hình: là cách thức để khôi phục địa hình thực tế trong

tự nhiên dựa vào đường bình độ hoặc thang màu giúp ta hình dung cụ thể vềcấu trúc địa hình của một khu vực theo một hướng nhất định nào đó

Địa 8- Bài 30 (Kỳ 2): Thực hành - Đọc bản đồ địa hình Việt Nam (Hình30.1 Tr 109- sgk) có lát cắt địa hình dọc kinh tuyến 1080Đ từ Bạch Mã đến PhanThiết)

Hình 4: Lát cắt địa hình dọc kinh tuyến 108 0 Đ từ Bạch Mã đến Phan Thiết (Địa8)

4.3 PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, LÁT CẮT:

4.3.1 Yêu cầu chung và các bước tiến hành:

Để dễ dàng khai thác các thông tin, kiến thức, rèn luyện kỹ năng Địa líthông qua các sơ đồ, lát cắt, giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tìnhhuống dạy học cũng như các thao tác, phương pháp dạy; lúc này sơ đồ chính làmục đích-phương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của họcsinh

Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánhcủa sơ đồ đối với các sơ đồ cấu trúc; mối quan hệ nhân qủa, mối quan hệ tácđộng hoặc sự liên kết các đơn vị kiến thức đối với sơ đồ lôgic; nghiên cứu vềphân tầng độ cao dựa vào bảng phân tầng màu trên lát cắt địa hình, đọc từ tráisang phải, đọc khu vực trước rồi đọc từng yếu tố thể hiện trên lát cắt đối với loạilát cắt địa hình

Các sơ đồ, lát cắt có thể được dùng ở các bước của quá trình lên lớp: kiểmtra bài cũ, giới thiệu bài mới, củng cố kiến thức hay khai thác, hình thành kiếnthức mới Có thể cụ thể hoá bằng các bước sau đây:

Bước 1: Đọc tên sơ đồ, lát cắt

Bước 2: Xác định đường cắt (Đối với lát cắt địa hình)

Bước 3: Xác định các đối tượng được thể hiện và cách thức thể hiện trên sơ đồ,lát cắt

Bước 4: Phát hiện đặc điểm, tính chất của từng đối tượng trên sơ đồ, lát cắtBước 5: Nhận xét chung và khái quát kiến thức

4.3.2 Thực hành vào trường hợp cụ thể:

Trường hợp 1: Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra kiến thức cũ hoặc

sự chuẩn bị bài mới của học sinh vào đầu giờ học

Chẳng hạn trước khi dạy bài 7: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và

phân bố nông nghiệp( Địa lí 9) Nếu giáo viên muốn nắm bắt và đánh giá chínhxác việc học sịnh chuẩn bị bài trước khi đến lớp đối với môn học thì có thể chohọc sinh hoàn thành thông tin còn thiếu trong một sơ đồ cấu trúc sau:

Nếu có sự chuẩn bị trước học sinh dễ dàng hoàn thành các thông tin còn trống.Giáo viên sử dụng sơ đồ này trong việc định hướng nhận thức của học sinh-dùngvào lúc mở đầu bài học để cho học sinh hiểu được cấu trúc và nội dung chínhcủa bài Địa lí, có thể sử dụng sơ đồ trong khâu mở bài, giới thiệu cho học sinhbiết các nội dung chính sẽ nghiên cứu trong bài học (Địa lí 9- Bài 7, 8, 11, 12,

13, 14)

Bài 7: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố nông nghiệp

Bài 8: Sự phát triển và phân bố nông nghiệp

Bài 11: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố công nghiệp

Bài 12: Sự phát triển và phân bố công nghiệp

Bài 13: Vai trò, đặc điểm phát triển và phân bố của dịch vụ

Bài 14: GTVT và bưu chính viễn thông

Nếu muốn kiểm tra bài cũ trước khi sang bài mới thì cũng có thể dùng sơ đồ

cấu trúc này Chẳng hạn trước khi chuyển sang bài 8: Sự phát triển và phân bố

nông nghiệp, yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ cấu trúc thể hiện các nhân tố ảnh hưởng

đến sự phát triển và phân bố nông nghiệp nước ta và phân tích vai trò của từngnhân tố

Sơ đồ: Các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và phân bố nông nghiệp

Nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và phân bố nông

Cơ sởvật chất-kt