BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY- HỌC TẬP LÀM VĂN TẢ CẢNH CHO HỌC SINH LỚP 5

Trong sáng kiến này tôi đưa ra 10 biện pháp để nâng cao hiệu quả dạy học Tập làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 5: Dạy tốt các phân môn của TiếngViệt.. Trên cơ sở tìm hiểu Chuẩn kiến thức

UBND THÀNH PHỐ HẢI DƯƠNG

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN

NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY- HỌC TẬP LÀM VĂN TẢ CẢNH

CHO HỌC SINH LỚP 5

Bộ môn: Tiếng Việt

NĂM HỌC: 2018-2019

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Nâng cao hiệu quả dạy- học Tập làm văn tả cảnh cho

học sinh lớp 5.

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục Tiểu học

3 Tác giả:

Họ và tên: Nguyễn Thị Thu Hằng Giới tính: Nữ

Ngày/ tháng/ năm sinh: 22 - 01 - 1976

Trình độ chuyên môn: Đại học Sư phạm - Khoa Tiểu học

Chức vụ, đơn vị công tác: Tổ trưởng chuyên môn tổ 5 - Trường Tiểu học Võ Thị Sáu - TP Hải Dương

Điện thoại: 0833038868

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Trường Tiểu học Võ Thị Sáu

Địa chỉ: 22- Đại lộ Hồ chí Minh-TP Hải Dương

Điện thoại: 0220 3849789

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu:

Trường TH Võ Thị Sáu - TP Hải Dương

6 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

- Giáo viên có trình độ chuyên môn vững vàng, có lòng nhiệt tình, chịukhó học hỏi, tìm tòi khám phá để tìm ra những giải pháp hay, những cách làmhiệu quả áp dụng trong giảng dạy

- Học sinh tích cực tự giác học tập, chuẩn bị bài chu đáo trước khi đến lớp

- Nhà trường có đầy đủ đồ dùng thiết bị phục vụ giảng dạy, lớp học đủbàn ghế, đúng qui cách

- Các tài liệu tham khảo

7 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Năm học 2017 - 2018

Tên sáng kiến: Nâng cao hiệu quả dạy- học Tập làm văn tả cảnh cho học

sinh lớp 5.

Chuyên môn đào tạo của tác giả: Đại học Sư phạm- khoa Tiểu họcChuyên môn tác giả được phân công năm học 2018-2019: Tổ trưởngchuyên môn khối lớp 5

1 Thời gian, đối tượng, điều kiện:

- Bắt đầu triển khai nghiên cứu: Năm học 2016-2017

- Khảo sát đầu vào: Tháng 9 năm 2018

+ Đối tượng khảo sát:

Học sinh lớp 5B ( 39 em); Học sinh lớp 5D (42 em)

+ Nội dung khảo sát:

Đề bài: Em hãy miêu tả cảnh hoàng hôn trên quê hương em.

- Khảo sát đầu ra: Tháng 1 năm 2019

+ Đối tượng khảo sát: Học sinh lớp 5B ( 39 em); Học sinh lớp 5D (42 em)

+ Nội dung khảo sát: Quê hương em có nhiều cảnh đẹp như cánh đồng, dòng sông, con đường, Em hãy tả một trong những cảnh đẹp đó.

- Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Năm học 2017 – 2018

- Đối tượng áp dụng: Giáo viên và học sinh lớp 4,5 trong trường tiểu học

- Điều kiện cần thiết để áp dụng: Giáo viên có trình độ chuyên mônvững vàng, chịu khó học hỏi, tìm ra những giải pháp hay, những cách làm hiệuquả áp dụng trong giảng dạy Học sinh tích cực tự giác học tập, chuẩn bị bài chuđáo trước khi đến lớp Nhà trường có đầy đủ cơ sở vật chất, đồ dùng thiết bị phục

vụ giảng dạy

2 Lí do nghiên cứu: Nâng cao chất lượng bài văn miêu tả nói chung, bài

văn tả cảnh nói riêng cho học sinh lớp 5

3 Các tồn tại trước khi có sáng kiến, nguyên nhân:

- Tồn tại: Giáo viên ngại dạy phân môn Tập làm văn, có dạy thì cũng chỉgiao đề cho học sinh tự viết Học sinh không thích học phân môn Tập làm văn;chất lượng bài văn của học sinh chưa cao; nhiều em viết chưa có sự sáng tạo

- Nguyên nhân: Giáo viên chưa tìm tòi, nghiên cứu để có các biện pháp, giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giờ dạy các tiết Tập làm văn Học sinh chưa biết cách xây dựng một dàn bài chi tiết cho mỗi đề văn Học sinh chưa biết tích hợp các phân môn khác trong khi học Tiếng Việt để tích lũy vốn từ Học sinh chưa biết cách quan sát đối tượng để miêu tả

4 Các biện pháp đề ra:

Trong sáng kiến này tôi đưa ra 10 biện pháp để nâng cao hiệu quả dạy học Tập làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 5: Dạy tốt các phân môn của TiếngViệt Rèn kĩ năng tìm hiểu đề Rèn kĩ năng quan sát - tìm ý, chọn ý Hướngdẫn học sinh biết cách dùng từ, đặt câu Rèn kĩ năng sắp xếp, tổ chức các ýtrong bài Rèn kĩ năng dựng đoạn và liên kết đoạn thành bài Rèn kĩ năngdiễn đạt, hành văn Rèn kĩ năng kiểm tra, đánh giá hoạt động giao tiếp Bồidưỡng tâm hồn, tình cảm thẩm mĩ cho học sinh Tăng cường tổ chức các tiếthọc trải nghiệm cho HS.

-5 Hiệu quả mang lại: Kết quả qua đợt khảo sát chất lượng cuối kì I vừa qua.

Nội dung khảo sát Lớp 5B Lớp 5D

Biết sắp xếp hình ảnh và chọn lọc chi tiết 6/39 15,4 9/42 21,4

Biết dùng từ ngữ, câu văn có hình ảnh 7/39 17,9 10/42 23,8

và kiểu bài tả cảnh ở lớp 5 nói riêng

- Học sinh cần có thái độ đúng đắn trong việc học tập phân môn Tậplàm văn nói chung và học văn tả cảnh nói riêng; có ý thức quan sát cảnh vậtxung quanh, sưu tầm những câuvăn hay, thường xuyên trau dồi vốn ngôn ngữ,làm giàu vốn từ

- Nhà trường cần tạo điều kiện về cơ sở, vật chất một cách đầy đủ đểgiáo viên có nhiều thời gian giảng dạy và ôn tập cho các em; thường xuyên tổchức các chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học hơn nữa trong đó có chuyên

đề đổi mới phương pháp dạy Tập làm văn cho mọi giáo viên cùng học tập

- Phụ huynh cần quan tâm, tạo điều kiện về thời gian để các em đượcđọc nhiều sách báo, truyện lành mạnh, phù hợp với lứa tuổi để các em có vốn

từ phong phú tạo điều kiện cho việc học tập của các em được tốt hơn

TÓM TẮT SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh nảy sinh.

Tập làm văn là một phân môn khó đối với cả giáo viên và học sinh Nóđòi hỏi phải sử dụng kiến thức và kĩ năng tổng hợp của nhiều môn học Khiviết văn, các em phải học làm một việc thực sự sáng tạo, đó là tự mình phải

" sản xuất" ra một văn bản Vì thế đòi hỏi học sinh phải có một vốn kiến thức

và vốn sống phong phú Nhưng hiện nay, trong trường học, chúng ta dạy Tậplàm văn thường thiên về dạy các kĩ thuật làm mà không cung cấp các chất liệusống, cái tạo nên nội dung bài viết Còn học sinh thì chủ yếu dựa vào văn mẫu,thiếu vốn từ, viết bài văn còn gượng gạo, thiếu cả xúc Chính vì vậy, các emrất ngại hay sợ viết văn Nguyên nhân của tình trạng này là do các em thiếuvốn sống, vốn cảm xúc và chưa được hướng dẫn một cách bài bản trình tự làmbài, cách tích lũy vốn sống Để khắc phục những khó khăn, tồn tại trong dạyTập làm văn hiện nay ở Tiểu học, tôi cũng mạnh dạn xin đề xuất một số biện

pháp nhằm “Nâng cao hiệu quả dạy- học Tập làm văn tả cảnh cho HS lớp

5”, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy nói chung, chất lượng viết văn tả

cảnh cho học sinh lớp 5 nói riêng

2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến

Với điều kiện cần thiết về cơ sở vật chất, trang thiết bị của nhà trườngkết hợp với tâm huyết của các đồng nghiệp và ham thích học hỏi, tìm tòi khámphá của học sinh; tôi đã tiến hành nghiên cứu đối với học sinh lớp 5 ngay tạitrường mình đang công tác từ năm học 2016- 2017; đến năm học 2017-2018,2018-2019 tôi áp dụng thực nghiệm và rút ra một số bài học kinh nghiệm để

nâng cao hiệu quả dạy- học Tập làm văn tả cảnh cho HS lớp 5

Trong quá trình nghiên cứu, giảng dạy tôi đã áp dụng các phương pháp:

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp đọc tài liệu

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp tổng kết, đánh giá, rút kinh nghiệm

3 Nội dung sáng kiến

Trên cơ sở tìm hiểu Chuẩn kiến thức kĩ năng môn học, chương trìnhsách giáo khoa kiểu bài miêu tả; tìm hiểu thực trạng dạy và học Tập làm văn,những hạn chế và nguyên nhân, tôi đã đưa ra được các biện pháp tích cực đểrèn kĩ năng viết văn tả cảnh cho học sinh lớp 5, từ đó giúp các em có hứng thúhơn với môn Tập làm văn.

4 Khẳng định giá trị, kết quả đạt được của sáng kiến:

Qua việc nghiên cứu và áp dụng sáng kiến trên, tôi tự nhận thấy sángkiến đã mang lại hiệu quả thiết thực, các giải pháp có tính khả thi và có khảnăng áp dụng rộng rãi trong thực tế giảng dạy Các biện pháp đưa ra giúp họcsinh được rèn kĩ các kĩ năng để viết bài văn tả cảnh mang tính chân thực,giàu cảm xúc; các em được bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm thẩm mĩ; tạo tiền

đề cho các em tiếp tục phát huy khả năng viết văn ở các lớp học tiếp theo.Đồng thời sáng kiến còn giúp giáo viên có nhận thức sâu sắc về phươngpháp, kĩ thuật dạy văn tả cảnh cho học sinh lớp 5; bản thân mỗi giáo viên tíchcực trau dồi để nâng cao chất lượng trong giảng dạy tập làm văn tả cảnh chohọc sinh lớp 5, tích cực tổ chức các tiết học trải nghiệm đạt hiệu quả cho họcsinh lớp 5

Tôi thấy sáng kiến này có thể áp dụng cho tất cả giáo viên và họcsinh ở khối lớp 4,5 trong các trường tiểu học Việc áp dụng phải được thựchiện thường xuyên, liên tục để nâng cao hiệu quả giáo dục

5 Đề xuất kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến:

- Giáo viên cần có kế hoạch tổ chức các hoạt động dạy học cho hợp lí; tích cựchọc tập bồi dưỡng chuyên môn

- Học sinh cần có thái độ đúng đắn trong việc học tập phân môn Tập làm vănnói chung và văn tả cảnh nói riêng

- Nhà trường cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị dạy học theo hướnghiện đại hóa để tạo điều kiện cho giáo viên đủ các phương tiện áp dụng đổimới phương pháp, kĩ thuật dạy học

MÔ TẢ SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến

Trong các bậc học, bậc tiểu học được xác định là "Bậc học của nềntảng của hệ thống giáo dục quốc dân." Vì vậy, mục tiêu của giáo dục tiểu họclà: "Nâng cao giáo dục toàn diện." Mỗi môn học đều góp phần vào việc hìnhthành và phát triển những cơ sở ban đầu rất quan trọng của nhân cách chohọc sinh Mục tiêu của giáo dục tiểu học được cụ thể hoá ở từng môn học,từng lớp, từng hoạt động trong suốt bậc học

Môn Tiếng Việt là một trong những môn cơ bản, quan trọng nhất trongchương trình tiểu học vì chỉ có học tốt Tiếng Việt các em mới có phương tiệntốt để tư duy, giao tiếp, có như vậy mới học tập được Trong đó phân môn Tậplàm văn có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc dạy và học Tiếng Việt Phânmôn này rèn luyện bốn kỹ năng cơ bản: nghe - nói, đọc - viết, phục vụ cho việchọc tập và giao tiếp của học sinh Phân môn Tập làm văn góp phần cùng cácmôn học khác mở rộng vốn sống, rèn luyện tư duy logic, tư duy hình tượng, bồidưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho học sinh

Phân môn Tập làm văn của lớp 5 trong chương trình sách giáo khoa đãchú trọng dạy cho học sinh các kĩ năng: Kĩ năng nhận diện văn bản, kĩ năngphân tích đề bài, xác định yêu cầu; kĩ năng xây dựng dàn ý của một bài văn,

kĩ năng quan sát đối tượng, tìm và sắp xếp ý thành dàn ý trong bài văn miêutả; kĩ năng xây dựng đoạn (chọn từ, tạo câu, viết đoạn), kĩ năng liên kết cácđoạn thành bài; kĩ năng kiểm tra và sửa chữa văn bản về mục đích giao tiếp,

về nội dung cũng như diễn đạt của bản thân và của người khác Đó chính làquá trình tổng hợp kiến thức Tiếng Việt Nhưng dạy nội dung đó có nhữngđiểm khó vì nó đòi hỏi khả năng kiến thức, năng lực hướng dẫn và ứng xửlinh hoạt của giáo viên trên lớp Bởi vậy làm thế nào để học sinh viết đượcmột bài văn tả cảnh hoàn chỉnh, đạt yêu cầu như mong muốn là một vấn đềrất quan trọng và cần thiết với giáo viên và góp phần nâng cao chất lượngdạy và học Nhất là đối với giáo viên dạy các lớp cuối bậc tiểu học khi màmục tiêu và yêu cầu về nội dung kiến thức cũng như các kĩ năng đòi hỏi cao

hơn và ngày càng hoàn thiện để giúp các em có nền móng vững chắc khi tiếptục học lên các cấp học tiếp theo.

2 Cơ sở lí luận của vấn đề:

Trong chương trình Tiếng Việt ở bậc Tiểu học, cùng với các phân mônkhác, Tập làm văn có một vị trí rất quan trọng Nó góp phần rèn luyện cho họcsinh năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ, tạo điều kiện thuận lợi cho các em giaotiếp trong cuộc sống hàng ngày và học tập tốt các môn học khác Tập làm văn

là một môn học thực hành có tính chất toàn diện, tổng hợp và sáng tạo Nógiúp cho học sinh rèn luyện kĩ năng dùng từ, viết câu, viết đoạn và viết vănbản đúng với yêu cầu của mỗi dạng bài, thể loại Môn học này đòi hỏi họcsinh huy động vốn tri thức, vốn sống của mình, những hiểu biết liên quan đếnnhiều môn học, nhiều mặt của đời sống, đòi hỏi học sinh phải vận dụng nhiềunăng lực, nhiều kĩ năng Tập làm văn là phân môn quan trọng, cần thiết choviệc học Tiếng Việt, cho việc rèn kĩ năng nghe - nói - đọc - viết Đi sâu nghiêncứu, tìm hiểu phân môn Tập làm văn lớp 5, tôi thấy nội dung của phân mônnày bao gồm các vấn đề sau:

-Hình thành và phát triển kĩ năng giao tiếp cho học sinh

-Rèn kĩ năng miêu tả cho học sinh theo từng kiểu bài

Văn tả cảnh có một vị trí, vai trò quan trọng trong phân môn Tập làmvăn ở lớp 5 Nó là bước hoàn thiện, nâng cao các kĩ năng đã có của học sinhsau khi học kiểu bài tả đồ vật, loài vật, cây cối ở lớp 4 Đồng thời là bướcchuyển tiếp để các em có thể dễ dàng học lên bậc Trung học cơ sở, góp phầnnuôi dưỡng và phát triển lòng yêu cái đẹp, thiên nhiên Qua bài văn tả cảnh,học sinh được rèn luyện kĩ năng quan sát, tư duy tổng hợp cũng như bộc lộcảm xúc qua ngôn ngữ miêu tả

Trong chương trình Tập làm văn lớp 5, kiểu bài văn tả cảnh được họctrong 18 tiết ( Học kì I : 14 tiết, học kì II: 4 tiết), trong đó kiến thức được sắpxếp theo mức độ từ nhận biết (Cấu tạo của bài văn tả cảnh) đến rèn kĩ năng(Các bài luyện tập : quan sát, sắp xếp ý thành dàn bài, viết đoạn, ) rồi đến

mức độ thông hiểu (viết bài) Nhưng thực tế, việc dạy Tập làm văn tả cảnh cònnhiều hạn chế, chưa đạt được kết quả mong muốn Qua kinh nghiệm giảng dạynhiều năm và tìm hiểu đồng nghiệp, tôi thấy do một số nguyên nhân cơ bảnsau:

* Đối với giáo viên:

- Đa số rất ngại dạy Tập làm văn , chưa chịu đầu tư công sức, trí tuệ đểnghiên cứu bài dạy Do đó, hình thức dạy học đơn điệu, ngôn ngữ miêu tảnghèo nàn, câu hỏi gợi mở chưa được sắp xếp có hệ thống nên học sinh rấtkhó hiểu, không lôi cuốn được học sinh

- Giáo viên chưa biết cách lồng ghép kiến thức giữa các phân môn cóliên quan mật thiết với Tập làm văn như Tập đọc, Luyện từ và câu, Kể chuyện, , chưa hệ thống được toàn chương trình văn tả cảnh ở lớp 5 học trong baonhiêu tiết, mỗi tiết học những gì nên khi thực hiện các bài tập chưa sát yêucầu, chưa đúng Chuẩn kiến thức và kĩ năng cần đạt

- Giáo viên chưa hướng dẫn cho học sinh thói quen quan sát thực tế, ghichép những điều quan sát được mà khi làm văn, chủ yếu các em tự tưởngtượng hoặc dựa vào những lời miêu tả mẫu của giáo viên

- Do năng lực của một số giáo viên còn hạn chế nên việc sửa lỗi, nhậnxét, gợi mở ý tưởng cho học sinh chưa linh hoạt

* Đối với học sinh

- Hầu hết các em đều ngại học Tập làm văn vì khó Các em đang họckiểu bài tả một vật cụ thể ở lớp 4 (một đồ vật, một cây, một con vật) thì sang

tả cảnh, các em phải tả nhiều sự vật trong cùng một cảnh Chính vì vậy mà các

em không biết cái gì là chính, cái gì là phụ để tả cho đúng yêu cầu Nhiều bàiquá sơ sài, nhiều bài lại lan man không đúng trọng tâm

- Vốn ngôn ngữ của các em nghèo nên việc dùng từ miêu tả hạn chế,mắc lỗi chính tả, dùng từ, diễn đạt lủng củng, sắp xếp ý lộn xộn, nên bài vănkhông đạt chất lượng cao

- Cách dạy của giáo viên như đã nói ở trên phần nào khiến học sinh tiếpthu kiến thức mệt mỏi, không hứng thú

- Nhiều em vốn sống còn hạn chế , thiếu tự tin trong giao tiếp, các kĩnăng cần thiết cho phân môn Tập làm văn chưa đầy đủ nên bài làm của các emchủ yếu để đối phó, chưa có sự đầu tư thực sự, thậm chí có em còn chép nguyênvăn mẫu, kể cả những bài văn không có liên quan gì đến đề bài cô yêu cầu.

Từ những lí do trên, qua quá trình tham khảo tài liệu, tìm hiểu thực tếgiảng dạy của đồng nghiệp, từ kinh nghiệm giảng dạy của bản thân Để phầnnào góp phần vào việc khắc phục những khó khăn, tồn tại trong dạy Tập làm

văn hiện nay ở Tiểu học, tôi cũng mạnh dạn xin đề xuất một số biện pháp để

“Nâng cao hiệu quả dạy- học Tập làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 5”.

3 Thực trạng của vấn đề:

Điều tra là việc làm rất quan trọng trong quá trình nghiên cứu đổi mớiphương pháp Có điều tra thì người giáo viên mới nắm vững chất lượng họctập của học sinh Ngay từ đầu năm cần phải tiến hành công tác điều tra để từ

đó có kế hoạch giảng dạy và vận dụng sáng tạo nội dung sách giáo khoa để

có thể sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học Đây là việc cần thiết đốivới bất kì lớp nào, cấp bậc nào Trên cơ sở điều tra cơ bản, giáo viên mới có

cơ sở để đánh giá chung, phân tích từng yếu tố cụ thể để biết rõ ưu điểm,nhược điểm của học sinh, từ đó phát huy những ưu điểm và khắc phụcnhững nhược điểm của mỗi học sinh Khi tiến hành điều tra thực trạng việcdạy tập làm văn nói chung và dạy phần Tập làm văn tả cảnh nói riêng củagiáo viên và học sinh khối lớp 5, tôi đã rút ra được một số nguyên nhân sau:

3.1 Thực tế qua tìm hiểu tài liệu hướng dẫn dạy học:

Sách giáo viên đã có những hướng dẫn mở song vẫn chưa đưa ra cáchdạy theo một trình tự khiến nhiều giáo viên vẫn dạy theo qui trình mà SGVhướng dẫn Hơn nữa, tài liệu mà SGV biên soạn đã lâu chưa có sự bổ sunghay chỉnh lí cho phù hợp với thực tế hiện nay

Sách giáo khoa chỉ đưa ra hệ thống bài tập theo hướng mở cho giáoviên trong việc tổ chức hình thức và lựa chọn phương pháp, kĩ thuật dạy họcnhưng giáo viên lại ngại tìm hướng đổi mới của chương trình để có sự đổi

mới cách thức dạy học cho phù hợp Bên cạnh đó, các ngữ liệu, dẫn chứngđưa ra chưa thực sự phù hợp với tất cả giáo viên và học sinh (VD: cảnh

hoàng hôn trên sông Hương – SGK, TV5, tập 1- trang 11 hay cảnh nắng trưa- SGK, TV5, tập 1- trang 12) nhiều học sinh không được biết đến Một

vấn đề bất cập nữa khiến học sinh cảm thấy còn lúng túng khi làm các bàikiểm tra viết văn trong khi các em chưa được hướng dẫn một cách cụ thể để xâydựng đoạn văn (VD: Tiết 8- tuần 4 đã có bài kiểm tra viết văn Nhưng tiết 16-tuần 8 mới hướng dẫn học sinh cách xây dựng đoạn mở bài và kết bài)

3.2 Thực tế qua tìm hiểu giáo viên:

Phân môn Tập làm văn có nhiều đổi mới về nội dung chương trình vàphương pháp giảng dạy Mặc dù được kế thừa, học hỏi phương pháp giảngdạy Tập làm văn của lớp 4 Tập thể giáo viên khối 5 trường tôi cũng đã dàycông nghiên cứu, song vẫn còn gặp phải những khó khăn cũng như hạn chếnhất định sau đây:

Khi dạy Tập làm văn giáo viên còn gặp khó khăn về khả năng kiếnthức cũng như kinh nghiệm tổ chức dạy học theo phương pháp mới nên dẫnđến việc giáo viên rất ngại dạy Tập làm văn

Giáo viên còn chưa biết cách phối hợp một cách triệt để giữa các phânmôn trong môn Tiếng Việt vào dạy Tập làm văn nên bài viết của học sinhcòn sai chính tả nhiều, đặt câu sai ngữ pháp, dùng từ thiếu chính xác, ý vănrời rạc, thiếu chặt chẽ, nghèo hình ảnh, ít cảm xúc

Học sinh thường đọc bài văn của mình, ít được kĩ năng nói nên khảnăng nói của các em bị hạn chế Giáo viên còn ít quan tâm đến việc sửa lỗi

một cách thường xuyên cho học sinh, chưa biết cách bồi dưỡng nănglực viết văn đối với những em học sinh có năng khiếu

Mặt khác ở một số giáo viên còn chưa đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu cáchình thức tổ chức dạy học mới, các biện pháp khơi gợi tính tò mò, sự hàohứng học tập của học sinh trong các giờ học cũng như chưa phát huy đượcvốn sống của trẻ vào quá trình xây kiến thức bài học Vì vậy chưa tạo ra được một tiết dạy phong phú, nhẹ nhàng, tự nhiên và hiệu quả

Giáo viên chưa chú ý nhiều đến việc bồi dưỡng để học sinh có tâm hồnnhạy cảm, có cảm xúc và hướng học sinh đến việc tăng cường vốn hiểu biết.Bên cạnh đó, nhà trường chưa chú trọng đẩy mạnh các hoạt động trải nghiệmcho việc học phân môn Tập làm văn nên học sinh bị bó hẹp trong bốn bứctường của lớp học, của gia đình, khó phát triển được cảm xúc.

3.3 Thực tế qua tìm hiểu học sinh:

Qua thực tế kiểm tra, đánh giá học sinh, tôi thấy ở các em còn bộc lộmột số hạn chế như sau:

- Khả năng tìm hiểu đề, nắm chắc yêu cầu đề bài của một số em còn yếu

- Nhiều em câu văn còn sai ngữ pháp, dùng từ chưa chính xác, ý rờirạc thiếu chặt chẽ, ít hình ảnh, bài viết còn sai chính tả nhiều

- Các em còn chưa mạnh dạn hoặc rất sợ khi phải đứng lên nói bài văncủa mình trước lớp Có em nói quá nhanh, có em lại nói không lưu loát, rờirạc, ngập ngừng nên cũng chưa thể hiện được cảm xúc trong câu văn, đoạnvăn hay bài văn của mình

Đối với các bài văn tả cảnh đòi hỏi học sinh phái có vốn quan sát thực

tế Tuy nhiên giáo viên còn chưa có nhiều điều kiện về thời gian cũngphương tiện để tổ chức cho học sinh tham gia các tiết học trải nhiệm Do vậykhi làm bài đa số học sinh phải phụ thuộc vào ngữ liệu do giáo viên hay cáctài liệu trên Internet nên bài viết của các em chưa thật sự có cảm xúc

- Bài văn của các em viết theo một lối mòn, khuôn sáo, diễn đạt nghèonàn cả về ý và vốn từ, việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật còn mờ nhạt, cóchăng vẫn còn gượng gạo, chưa hiệu quả, chưa tinh tế.

3.4 Khảo sát:

Qua thực tế nhiều năm giảng dạy ở khối lớp 5, tôi đã tiến hành khảosát ở hai lớp 5B (39HS) và 5D (42HS), để kiểm tra thực trạng về việc viếtvăn tả cảnh của các em học sinh

Đề bài: "Em hãy miêu tả cảnh hoàng hôn trên quê hương em".

Kết quả như sau:

Kết quả

Lớp 5B( 39HS)

Lớp 5D(42HS)Số

lượng

lượng

%

Bài viết đủ ý, chưa phong phú về nội dung 16 41,0 18 42,9Bài viết đủ ý, bước đầu có sử dụng các

4 Các giải pháp, biện pháp thực hiện:

4.1- Tìm hiểu về văn miêu tả trong trường Tiểu học:

Miêu tả là lấy nét vẽ hay câu văn để biểu hiện cái chân tướng của sựvật ra Văn miêu tả vẽ các sự vật, sự việc, con người, bằng ngôn ngữ một

cách sinh động, cụ thể Vì vậy, văn miêu tả vừa phải chân thực, chính xác, lạivừa phải sinh động, có hồn.

Việc dạy văn miêu tả trong trường tiểu học là cần thiết vì:

- Văn miêu tả phù hợp với đặc điểm tâm lí học sinh tiểu học ( thíchquan sát, thích nhận xét và sự nhận xét thường mang nhiều cảm tính, )

- Văn miêu tả góp phần nuôi dưỡng mối quan hệ và tạo nên sự quantâm của các em về thế giới xung quanh, góp phần giáo dục tình cảm, thẩm

mĩ, tình yêu với cái đẹp, giúp trẻ phát triển ngôn ngữ

- Văn miêu tả giúp học sinh có thêm điều kiện để tạo nên sự thốngnhất giữa tư duy và tình cảm, ngôn ngữ và cuộc sống, con người và thiênnhiên

- Viết văn miêu tả là bước đầu các em được làm quen với sáng tác,được bộc lộ và nuôi dưỡng tài năng văn học ngay từ cấp học đầu tiên

4.2- Tìm hiểu về quy trình làm bài văn tả cảnh ở lớp 5:

- Kết bài: Nêu cảm nghĩ của em về cảnh vật vừa tả

Chú ý: Với mỗi cảnh vật cần chọn một vài chi tiết nổi bật nhất; phát hiện những đặc điểm về hình dáng, đường nét, màu sắc, âm thanh, mùi vị, ; khi miêu tả cần so sánh, ví von, tưởng tượng, nhân hóa, để cảnh miêu tả được sinh động.

mở rộng vốn hiểu biết về đời sống xã hội Ngoài ra các bài tập đọc còn lànguồn ngữ liệu sinh động giúp học sinh tiếp xúc với vẻ đẹp Tiếng Việt tronghàng trăm tình huống giao tiếp khác nhau

Vì vậy khi dạy Tập đọc giáo viên cần hướng cho học sinh tiếp cậnnhững câu văn hay trong các bài tập đọc để học sinh biết được cách miêu tảcủa các tác giả Từ đó các em vận dụng một cách sáng tạo vào bài viết của mình

Ví dụ: "Trong vườn lắc lư những chùm quả xoan vàng lịm không trông thấy

cuống, như những chuỗi tràng hạt bồ đề treo lơ lửng".

(Quang cảnh làng mạc ngày mùa - Tiếng Việt 5- Tập 1)

"Những chiếc nấm to bằng cái ấm tích, màu sặc sỡ lên Mỗi chiếc nấm

là một toà lâu đài kiến trúc tân kì".

(Kì diệu rừng xanh - Tiếng Việt 5 tập 1)

"Cây hoa ti gôn thích leo trèo, cứ thò những cái râu ra, theo gió mà ngọ nguậy như những cái vòi voi bé xíu".

(Chuyện khu vườn nhỏ - Tiếng Việt 5 tập 1)

"Dưới đáy rừng, tựa như đột ngột, bỗng rực lên những trùm thảo quả

đỏ chon chót, như chứa lửa, chứa nắng Thảo quả như những đốm lửa hồng, ngày qua ngày lại thắp lên nhiều ngọn mới, nhấp nháy vui mắt".

(Mùa thảo quả - Tiếng Việt 5- tập 1)

Những câu văn như trên đây xuất hiện rất nhiều trong các bài tập đọc.Nếu biết khai thác tốt trong giờ Tập đọc thì đó chính là nguồn ngữ liệuphong phú giúp học sinh viết văn tốt hơn Nhưng khai thác như thế nào đểđạt hiệu quả mà vẫn nhẹ nhàng, hợp lí trong giờ Tập đọc? Theo tôi giáo viênnên tiến hành như sau:

Trong phần đọc diễn cảm, sau khi đã tiến hành xong phần tìm hiểu bài,giáo viên có thể đưa ra các yêu cầu như sau:

- Hãy đọc một câu văn (một đoạn văn ) mà em thích Vì sao em thích ?

- Hãy đọc câu văn có sức gợi tả Trong câu văn ấy tác giả đã sử dụngbiện pháp nghệ thuật gì ?

Tuy nhiên có thể có học sinh không nêu được hết các câu văn và đoạnvăn hay, giàu hình ảnh, cảm xúc trong bài thì khi đó giáo viên có thể đưa bổsung và giải thích ngắn gọn vì sao đó lại là câu văn hay.

Từ việc khai thác một cách tự nhiên như trên, học sinh lớp tôi đã biếtvận dụng các câu văn ấy một cách sáng tạo vào bài văn miêu tả của mình rấthồn nhiên:

Ví dụ: Khi miêu tả một buổi sáng trên cánh đồng.

Có em viết: "Lúa đã chín, cánh đồng như khoác lên mình một chiếc áo vàng khổng lồ", hoặc "như là có ai đó vừa trải ra một tấm thảm vàng, dập dờn sóng lúa đuổi nhau mãi về phía chân trời xa."

Có em lại viết: "Nhìn kĩ mới thấy, cánh đồng giống như một bức tranh của người hoạ sĩ kì tài Chỗ thì màu vàng pha xanh của những đám lúa đang chắc sữa Nơi thì màu vàng pha cam của lúa đang chín tới Còn những đám ruộng có lẽ được gặt nay mai thì lại có màu vàng ngả nâu".

Cánh đồng lúa chín quê em

Ngoài ra, các bài tập đọc còn được dùng làm mẫu để tạo lập văn bản

Ví dụ: Bài tập 2- tiết Tập làm văn ( Cấu tạo của bài văn tả cảnh) –

Qua việc tìm hiểu cấu tạo của hai bài trên, học sinh dễ dàng rút ra đượccấu tạo của bài văn tả cảnh thường gồm ba phần:

1 Mở bài: Giới thiệu bao quát cảnh sẽ tả.

2 Thân bài: Tả từng phần của cảnh hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian.

2 Kết bài: Nêu nhận xét hoặc cảm nghĩ của người viết.

Như vậy, chỉ có thế đã đủ để chúng ta thấy được Tập đọc và Tập làmvăn có mối quan hệ mật thiết với nhau Dạy tốt tập đọc sẽ giúp học sinh cónăng lực cảm thụ văn học, làm giàu vốn từ, làm giàu hình ảnh, cảm xúc trongcâu văn của học sinh Để từ đó các em vận dụng vào viết văn và ngược lại

4.3.1.2- Dạy kể chuyện:

Phân môn Kể chuyện trong chương trình Tiếng Việt 5 có 3 hình thức:

- Nghe - kể lại câu chuyện vừa được nghe

- Kể lại câu chuyện đã nghe, đã đọc

- Kể lại câu chuyện được chứng kiến hoặc tham gia

Nghe kể lại câu chuyện vừa được nghe: Được nghe giáo viên kể, được

tập kể lại, được tìm hiểu ý nghĩa của truyện, học sinh sẽ được bồi dưỡng vềnhận thức, tình cảm, được làm giàu vốn từ, biết cách quan sát, biết cách sắpxếp ý để vận dụng vào miêu tả Mặt khác các nhân vật trong truyện còn làđối tượng để học sinh miêu tả

Ví dụ: Hãy tưởng tượng và tả lại một nhân vật trong truyện mà em yêu thích.

(Tiếng Việt 5- tập II)

Kể chuyện đã nghe, đã đọc: Giúp học sinh nhớ lại trình tự, diễn biến

câu chuyện, kể lại được bằng lời kể của mình Đây là dạng bài tập phát triểntrí tưởng tượng của học sinh Rèn cho học sinh cách sắp xếp ý, cách diễn đạt

để góp phần rèn luyện kĩ năng nói, nghe của học sinh

Kể chuyện đã được chứng kiến hoặc tham gia: Yêu cầu học sinh phải

quan sát, biết cách sắp xếp các sự việc theo một trình tự, biết cách kể theo tưduy phán đoán của mình phần nào đã góp phần vào phát triển khả năng tư

duy, óc tưởng tượng, khả năng diễn đạt, khả năng sử dụng ngôn ngữ của họcsinh Điều này là vô cùng cần thiết với việc viết văn.

Ví dụ: Kể một việc làm tốt góp phần xây dựng quê hương, đất nước.

( Tiết Kể chuyện tuần 3- TV5, tập 1- trang 28)

Như vậy việc dạy tốt môn Kể chuyện cũng đã góp phần không nhỏ vàothành công của môn Tập làm văn Muốn vậy, khi dạy tiết Kể chuyện, ngườigiáo viên cũng cần phải lưu ý học sinh cách vận dụng các câu văn miêu tả đểđưa vào câu chuyện mình kể Mặt khác những hình ảnh có thật gây cảm xúccho học sinh là nguồn ngữ liệu để giúp các em viết những bài văn miêu tả cótính chân thực

4.3.1.3- Dạy chính tả:

Một bài văn hay không thể là một bài văn viết chữ xấu, sai nhiều lỗichính tả Vì vậy để nâng cao chất lượng dạy Tập làm văn cần chú ý dạy tốtphân môn Chính tả Điều đó đòi hỏi giáo viên chúng ta cần phải phát âmchính xác và chú trọng khâu luyện viết chữ khó trong bài chính tả, chú trọngtới các bài tập phân biệt chính tả cho học sinh, đặc biệt nên dạy và giúp họcsinh hiểu được nghĩa của từ khi viết

Ví dụ: Sau đây là một đoạn văn học sinh miêu tả cảnh khu vườn vào

buổi sớm mai:

Em vùng dậy chạy ra vườn Chà! Ngạc nhiên quá! Những bông hoa nở rộ Kìa! Những bông hoa như muốn nói: " Chúc cô một ngày mới tốt lành Mùa xuân đã đến rồi đấy!" Em bước vào vườn, một mùi thơm ngàn ngạt bốc lên nồng nặc Bầu trời trong xanh làm sao Trên trời điểm xuyết mây trắng như đang dạo chơi, gió lùa qua các bụi cây Tia nắng vàng như dót mật đang trải nhẹ xuống vườn Những bông hồng nhung chưa nở hết như những thiếu nữ đang tuổi mười lăm vẫn còn e thẹn.”

Ở đoạn văn trên học sinh đã phát hiện và có cách nhìn rất sáng tạo khimiêu tả về khu vườn Tuy nhiên, một số từ ngữ viết chưa đúng chính tả, cách

sử dụng từ chưa chính xác Tôi đã hướng dẫn học sinh sửa lỗi và bài vănđược hoàn chỉnh lại như sau:

“Em vùng dậy chạy ra vườn Chà! Đẹp quá! Những bông hoa nở rực

rỡ Kìa! Những bông hoa rung rinh như muốn nói: " Chúc cô một ngày mới tốt lành Mùa xuân đã đến rồi đấy!" Em bước vào vườn, một mùi thơm ngào ngạt bốc lên quyện vào nắng xuân Bầu trời mới trong xanh làm sao! Trên trời điểm xuyết những gợn mây trắng như đang dạo xuân, gió lùa qua các khóm cây Tia nắng vàng như rót mật đang trải nhẹ xuống vườn Những bông hồng nhung chưa nở hết như những thiếu nữ đang tuổi mười lăm vẫn còn e thẹn.”

4.3.1.4- Dạy luyện từ và câu

Khi dạy luyện từ và câu giáo viên cần lưu ý:

+ Làm giàu vồn từ cho học sinh thông qua các dạng bài tập của bàidạy: Mở rộng vốn từ, ở các chủ đề Nhất là những từ ngữ có tác dụng gợi tả

(Bài 3,4, Tiếng Việt 5 - Tập 1- trang 78)

Câu 3- Tìm các từ ngữ miêu tả hình dáng của người.

Khi gặp các bài tập tương tự như trên, giáo viên cần có biện pháp đểkhai thác một cách triệt để vốn hiểu biết của các em Đồng thời chú ý cungcấp thêm cho các em những từ ngữ mà các em chưa biết để giúp các em cóthêm vốn từ khi miêu tả Tuy nhiên cũng ở dạng bài tập này giáo viên cũngcần chú ý giúp học sinh phân biệt các nét nghĩa khác nhau của các từ trongcùng một nhóm từ.

Ví dụ: Cùng là các từ tả chiều rộng: bao la, thênh thang, mênh mông,

giáo viên có thể giúp học sinh phân biệt bằng cách đưa ra bài tập sau:

Hãy chọn câu văn miêu tả chính xác nhất:

- Con đường quốc lộ quê tôi rộng mênh mông.

- Con đường quốc lộ quê tôi rộng thênh thang.

- Con đường quốc lộ quê tôi rộng bao la.

Qua cách làm tương tự như vậy với các ngữ từ khác, học sinh sẽ nhậnđược nét nghĩa riêng của từng từ trong nhóm Từ đó các em dễ dàng vận dụng,

sử dụng một cách chính xác các từ ngữ vào trong các câu văn của mình

+ Luyện viết câu văn sáng sủa, ngắn gọn, biết sử dụng dấu câu đúngchỗ Vì thế khi dạy phân môn Luyện từ và câu giáo viên phải hết sức chú ýrèn luyện kĩ năng đặt câu đơn, câu ghép có đầy đủ các bộ phận chính, ý nghĩa

rõ ràng Muốn vậy sau mỗi lần học sinh đặt câu (cả nói và viết) giáo viên đềulưu ý học sinh kiểm tra và xác định xem trong câu vừa đặt thì chủ ngữ ở đâu,

vị ngữ nằm ở đâu? Nội dung câu văn ấy thông báo điều gì ?

+ Tập cho học sinh nói - viết bằng những câu văn gợi tả, gợi cảm Đây

là một đòi hỏi tương đối khó đối với phần lớn học sinh Tuy nhiên để làmđươc điều này, giáo viên có thể khai thác và tập thói quen này cho học sinhqua các dạng bài tập sau:

Ví dụ: Đặt câu với một trong các từ ngữ sau đây:

a) Quê hương

b) Quê mẹ

c) Quê cha đất tổ

d) Nơi chôn rau cắt rốn

(Bài tập 4, Tiếng Việt 5 - Tập 1- trang 18)

Học sinh có thể chọn và đặt câu như sau:

1- Việt Nam là quê hương của tôi.

2- Quê mẹ của tôi là Việt Nam.

3- Việt Nam là quê cha đất tổ của tôi.

4- Việt Nam là nơi chôn rau cắt rốn của tôi.

5- Quê hương tôi ở Hà Giang - mảnh đất địa đầu của Tổ quốc.

6- Mảnh đất này là quê cha đất tổ của tôi.

7- Những người con Việt Nam xa quê hương luôn mong ước được về sống ở nơi chôn rau cắt rốn của mình.

Ngoài việc giáo viên cho học sinh nhận xét về độ chính xác, việc đáp ứng

đủ yêu cầu bài tập Giáo viên cho bình chọn câu văn hay (câu 5, 6, 7) và chohọc sinh giải thích : Tại sao em lại cho câu văn ấy là hay ? Học sinh sẽ đưa racác lí do Cuối cùng giáo viên phải chốt được cho học sinh vì sao câu văn đóhay, hay ở chỗ nào? Đồng thời có biện pháp động viên, khích lệ và khuyếnkhích các em viết được, nói được những câu văn hay như thế thường xuyên

+ Rèn luyện kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ: So sánh; nhân hoámột cách thành thạo trong khi nói và viết Đây là những biện pháp tu từ ngữnghĩa không thể thiếu được trong ngôn ngữ văn miêu tả Để rèn được kĩ năngnày giáo viên cần cho học sinh thấy rõ được:

- So sánh là đối chiếu sự vật này với sự vật khác, sự việc này với sựviệc khác có những nét tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho

sự diễn đạt

Ví dụ: Cần chỉ rõ để học sinh thấy:

Nếu viết: "Khu vườn thật là đẹp vào mỗi buổi sơm mai." Thì câu văn mới dừng ở mức kể, liệt kê chưa có sự gợi tả Nhưng nếu viết: "Mỗi buổi sớm mai, khu vườn thật lộng lẫy trong bộ áo rực rỡ sắc màu." câu văn đã có

sức gợi tả, nhờ sử dụng biện pháp so sánh hợp lí

Hoặc: Những đám mây trắng -> Những đám mây trắng tựa bông Trên sông những chiếc thuyền trôi bồng bềnh -> Trên sông, những chiếc thuyền bồng bềnh trôi như những chiếc lá tre khô

Và đây là những so sánh khá thành công của các em học sinh lớp tôi.

"Xa xa, thấp thoáng những chiếc nón trắng nhấp nhô giữa biển mênh mông lúa như những bông hoa tuyết mọc lên giữa cánh đồng"

"Trong vườn chuối, trăng đang phơi mình trên những tàu lá chuối còn ướt đẫm sương đêm, nom lóng lánh như những mảnh vải nhung bóng dát vàng".

- Nhân hoá là gọi hoặc tả con vật, cây cối, đồ vật, cảnh vật bằngnhững từ ngữ vốn dùng để gọi hoặc tả con người; làm cho thế giới loài vật,cây cối, đồ vật trở nên gần gũi với con người, biểu thị được những suynghĩ, tình cảm của con người

Ví dụ: Khi tả một con đường, một dòng sông mà chúng cũng biết suy

nghĩ, mơ mộng, biết đau khổ và yêu thương

"Mỗi ngày, sông khoác lên mình những chiếc áo sặc sỡ nhiều màu Chiếc áo hoa lung linh trong nắng sớm, chiếc áo vàng rực rỡ chói chang, chiếc áo tím thuỷ chung khi hoàng hôn xuống Và khi đêm về là chiếc áo đen với những vì sao lung linh".

(Tả cảnh sông nước) Hoặc: "Trăng hôn lên những quả chuối chín vàng lốm đốm trứng cuốc Trăng tinh nghịch vạch kẽ lá, tìm bằng được những trái hồng chín đỏ Trăng đan lồng cành lá cổ thụ vào nhau".

Đây cũng là điểm mới trong chương trình của sách giáo khoa TiếngViệt 5, đã rất chú trọng điều này nên đã đưa vào chương trình một số phépliên kết câu.

1- Liên kiết câu bằng cách lặp từ ngữ (1 tiết)

2- Liên kết câu bằng cách thay thế từ ngữ (2 tiết)

3- Liên kết các câu trong bài bằng từ ngữ nối (1 tiết)

Chỉ như vậy chúng ta cũng đủ thấy tầm quan trọng của các phép liênkết câu khi dạy cho học sinh Chính vì vậy khi dạy, giáo viên phải tổ chứcthật tốt để học sinh nắm được chắc chắn và có kĩ năng vận dụng thành thạocác phép liên kết này vào bài văn của mình

Muốn đạt được điều đó, trước tiên bản thân giáo viên phải nắm thậtchắc về các phép liên kết câu mà đã được đưa vào chương trình sách giáokhoa Tiếng Việt 5 mới

Vậy bản thân giáo viên chúng ta cần nắm được những gì?

- Liên kết câu bằng cách lặp từ ngữ mà sách giáo khoa đưa vào chính

là hình thức lặp từ vựng của phương thức lặp mà ở đó yếu tố được lặp lại làthực từ, cụm từ

Ví dụ:

"Đền Thượng nằm chót vót trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh Trước đền, những đám hải đường đâm bông rực đỏ, những cánh bướm nhiều màu sắc

bay dập dờn như đang múa quạt xoè hoa".

(Đoàn Minh Tuấn)

- Từ được lặp lại là từ "đền".

Lặp từ vựng là phương thức ngữ pháp quan trọng để liên kết chủ đề(duy trì chủ đề) Tuy nhiên nếu lạm dụng, dễ dẫn đến lỗi lặp và làm cho vănbản nặng nề, nhàm chán

Vì vậy, khi dạy cho học sinh phép liên kết này, giáo viên cần lưu ý họcsinh không vi phạm điều này để tránh lỗi "lặp từ" trong diễn đạt

- Liên kết câu bằng cách thay thế từ ngữ:

Đây chính là biện pháp sử dụng trong câu sau từ đồng nghĩa hoặc đồng

sở chỉ (cùng chỉ một đối tượng) với từ đã xuất hiện ở câu trước để liên kết câu

Có hai cách thay thế từ ngữ để liên kết câu:

1- Thay thế bằng đại từ: Là một dạng của phương thức thế mà ở đó yếu

tố dùng để thay thế là đại từ (các loại)

Ví dụ 1: "Cái cối xinh xinh xuất hiện như một giấc mộng ngòi chễm chệ

giữa gian nhà trống U gọi nó là cái cối tân"

(Duy Khán)

Ví dụ 2: "Lăng cuả các vua Hùng kề bên đền Thượng ẩn trong rừng

cây xanh xanh Đứng ở đây nhìn ra xa, phong cảnh thật là đẹp"

( Phong cảnh đền Hùng)

2- Thay thế bằng từ đồng nghĩa hoặc đồng sở chỉ: Là cách thay thế mà

ở đó dùng các yếu tố để thay thế là các từ đồng nghĩa hoặc đồng sở chỉ (cùngchỉ một đối tượng)

Ví dụ 1: Hai cái cánh nhỏ xíu , cánh nhỏ mà xoải nhanh vun vút Cặp

mỏ chích bông tí tẹo bằng hai mảnh vỏ chấu chắp lại Thế mà quý lắm đấy Cặp mỏ tí hon ấy gắp sâu trên lá nhanh thoăn thoắt".

(Tô Hoài)

Ví dụ 2: Thay thế từ ngữ đồng sở chỉ (cùng chỉ một đối tượng):

"Nghe chuyện Phù Đổng Thiên Vương , tôi thường tưởng tượng đến một trang nam nhi, sức vóc khác người, nhưng tâm hồn còn thô sơ giản dị như tâm hồn tất cả mọi người thời xưa Tráng sĩ ấy gặp lúc quốc gia lâm nguy đã xông pha ra trận, đem sức khoẻ mà đánh tan giặc, nhưng bị thương nặng Tuy thế, người trai làng Phù Đổng vẫn còn ăn một bữa cơm (chỗ ấy nay lập đền thờ làng Xuân Tảo), rồi nhảy xuống Hồ Tây tắm, xong mới ôm vết thương lên ngựa đi tìm một rừng cây âm u nào, giấu kín nỗi đau đớn mà chết".

(Nguyễn Đình Thi) Các từ ngữ "Phù Đổng Thiên Vương"; "Tráng sĩ ấy"; "người là trai làng Phù Đổng" cũng chỉ một đối tượng là Phù Đổng Thiên Vương.

Cách liên kết câu này ngoài tác dụng duy trì chủ đề còn có tác dụnggiúp cho việc diễn đạt sinh động hơn và cung cấp thông tin phụ.

- Liên kết các câu trong bài bằng từ ngữ nối: Là biện pháp sử dụngtrong câu sau từ ngữ có tác dụng chuyển tiếp để liên kết câu

Ví dụ: "Cũng như mọi mầu xanh trên khắp đất nước, màu xanh của

dòng kinh quê hương gợi lên những điều quen thuộc Vẫn như có giọng hò đang ngân lên trong không gian có mùi quả chín, một mái xuồng vừa cập bến có tiếng trẻ reo mừng Và sau lưng tôi tiếng giã bàng vừa ngưng lại thì một giọng đưa em bỗng cất lên" (Nguyễn Thi)

Cách sử dụng từ ngữ có tác dụng nối để liên kết các câu có tác dụngliên kết logic Nó mang lại sự mạch lạc, chặt chẽ cho văn bản

Trên cơ sở những hiểu biết chắc chắn của mình về các phép liên kếtcâu đã được đưa vào chương trình sách giáo khoa Tiếng Việt 5 Tôi thấymình có thể tổ chức cho học sinh nắm bắt và có kĩ năng sử dụng các phépliên kết câu một cách tốt nhất, đạt hiệu quả

*Qua phân tích biện pháp trên đây, chúng ta thấy được các phân môncủa môn Tiếng Việt có quan hệ chặt chẽ, mật thiết, hỗ trợ cho nhau Trong

đó phân môn Tập làm văn là sự tích luỹ, tổng hợp kiến thức của các phân môncòn lại Có thể ví bài Tập làm văn như một "toà nhà" mà nguyên vật liệu là kiếnthức của các phân môn Tiếng Việt, người thợ xây chính là học sinh, có nguyênvật liệu và tay nghề thành thạo của người thợ xây thì "toà nhà" càng to, càngđẹp Vì thế muốn nâng cao chất lượng dạy - học Tập làm văn - nhất là thể loạivăn miêu tả Giáo viên cần phải giúp học sinh vận dụng, phối hợp kiến thứccủa tất cả các phân môn vào bài văn của mình một cách sáng tạo

4.3 2- Rèn kĩ năng tìm hiểu đề

Cũng như các thể loại văn khác, khi học văn miêu tả cần tìm hiểu yêucầu của đề bài Trong một đề bài bao giờ cũng có yêu cầu về thể loại (miêutả), nội dung (miêu tả cái gì ?) và phạm vi (bao giờ, ở đâu; mối quan hệ )

Do vậy khi hướng dẫn các em làm bài, giáo viên không thể bỏ qua việcrèn luyện kĩ năng phân tích đề bài Khi phân tích đề bài cần hướng dẫn đểcác em xác định được những điểm có bản sau:

- Thể loại văn của đề bài bằng cách đặt câu hỏi: Đề bài thuộc thể loạivăn nào? Tại sao em biết?

- Nội dung miêu tả: Đề yêu cầu tả cảnh gì (cái gì, con gì, ai )? Trọngtâm miêu tả là những gì?

- Phạm vi miêu tả: Mối quan hệ (tả người), không gian, thời gian (tả cảnh)

Ví dụ đề bài:

Tả cảnh một buổi sáng ( hoặc trưa, chiều) trong một vườn cây ( hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy).

Tôi hướng dẫn học sinh đọc đề bài, gạch chân các từ ngữ cần chú ý trong

đề và từ đó các em xác định được trọng tâm của đề:

- Thể loại: văn tả cảnh

- Nội dung miêu tả: buổi sáng trên đường phố( hoặc buổi sáng trong vườncây/ buổi chiều trong công viên/ buổi sáng trên cánh đồng/ )

- Phạm vi miêu tả: buổi sáng/ buổi trưa hoặc buổi chiều

Qua việc tìm hiểu và phân tích đề bài, học sinh nắm rõ được đối tượng, thờiđiểm miêu tả để từ đó các em chọn đối tượng quan sát cho phù hợp

4.3.3- Rèn kĩ năng quan sát - tìm ý, chọn ý

Quan sát là hành động thường xuyên, thường trực của con người.Không phải chỉ đến khi học văn miêu tả các em mới quan sát: "Quan sátkhông phải là hành động trước miêu tả mà còn là yếu tố tham gia vào kết cấumiêu tả"

Quan sát là phương pháp vô cùng quan trọng trong văn miêu tả nóichung, trong tả cảnh nói riêng Quan sát như thế nào để giúp ta nắm được cái "thần" của đối tượng? Giáo viên cần hướng dẫn học sinh chọn trình tự quan sát(theo không gian hay thời gian), vị trí quan sát có thể nhìn thấy toàn cảnh và

bộ phận trọng tâm Khi quan sát, cần tìm ra những đặc điểm riêng biệt của

từng đối tượng để quan sát, cùng với đó là sử dụng những giác quan để quansát cho phù hợp Quan sát đến đâu, ghi ngay kết quả đến đó.

Học sinh tiểu học chưa có thói quen quan sát toàn diện đối tượng nếukhông có sự hướng dẫn của giáo viên Thông thường, các em chỉ sử dụng thịgiác để quan sát Các nhận xét thu được thường là nhận xét và cảm xúc gắn liềnvới thị giác Vì vậy quan sát để làm văn cũng cần có sự hướng dẫn bằng nhiềuhình thức, hướng dẫn quan sát trực tiếp hoặc gợi ý để học sinh tự quan sát.Giáo viên cần hướng dẫn học sinh tập sử dụng thêm các giác quan khác đểquan sát

khứu giác để phát hiện mùi thơm của hương lúa, hương hoa, ; thính giác đểnghe được các âm thanh trên cánh đồng ( tiếng chim, tiếng côn trùng, tiếngsóng lúa, tiếng xe chạy trên con đường vắt qua cánh đồng, tiếng sáo diều, ;xúc giác để cảm nhận không khí mát mẻ hay nóng rát, và cả vị giác - nếucó) Sau đó hướng dẫn các em thu thập các nhận xét do quan sát mang lại Khihọc sinh trình bày kết quả quan sát, giáo viên nên hướng dẫn các em trả lờibằng nhiều chi tiết cụ thể và sử dụng ngôn ngữ chính xác, gợi hình ảnh và gợi

sự tinh tế khi quan sát Đó là sự phát hiện ra những đặc điểm ít người nhận thấy,phát hiện những đặc điểm riêng, phân biệt các yếu tố trong cùng một cảnh

Ví dụ như sự quan sát rất tinh tế của Trần Đăng Khoa:

- Ngoài thềm rơi chiếc lá đa

Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng.

- Em nghe thầy đọc bao ngày

Tiếng thơ đỏ nắng xanh cây quanh nhà.

Trong văn tả cảnh khác với các kiểu văn miêu tả khác, có nhiều yếu tốcần quan sát trong cùng một cảnh Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn học sinhquan sát tỉ mỉ từng bộ phận của cảnh theo trình tự hợp lí: từ ngoài vào trong,

từ bộ phận chủ yếu đến bộ phận thứ yếu, hoặc sự thay đổi của cảnh theothời gian (sáng, trưa, chiều, ), không gian (xa, gần, ); xác định yếu tố chínhlàm nên cảnh đó

Ví dụ: Cánh đồng thì yếu tố chính là cây cối trên đồng; dòng sông thì yếu

tố chính là mặt sông, nước, hai bên bờ sông có gì?

Quan sát luôn đi liền với ghi chép Biết cách ghi chép là điều quan trọngvới học sinh, nó hỗ trợ trí nhớ và là cơ sở để lựa chọn những chi tiết, nhữnghình ảnh đặc sắc Người giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách ghi chép, thóiquen ghi chép khi quan sát: ghi những đặc điểm cơ bản về hình dạng, màu sắc,hoạt động, hương vị, của đối tượng, nhất là những điểm mới, riêng, độc đáo

mà người khác không thấy

Ví dụ : Khi miêu tả bầu trời mùa thu, các em đã có những cách nhìn khác

nhau và ai cũng muốn nói về bầu trời bằng từ ngữ của riêng mình:

- Bầu trời xanh như mặt nước mệt mỏi trong ao.

- Bầu trời được rửa mặt sau cơn mưa.

- Bầu trời dịu dàng.

- Bầu trời trầm ngâm Nó đang nhớ tiếng hót của bầy chim sơn ca.

Hình ảnh bầu trời mùa thu

Khi dạy học sinh viết văn phải dạy các em thể hiện chân thực nhữngđiều quan sát, những suy nghĩ tình cảm của mình Bài văn chân thực bao giờcũng giàu sức truyền cảm Để nói, viết chân thực phải cho các em nói, viết

những gì các em gắn bó, quan tâm, những gì thực sự làm rung động trái timcác em, gợi được trong các em nhu cầu, hứng thú nói và viết.

Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh quan sát một cơn mưa, giáo viên có thể

đưa ra một hệ thống câu hỏi và để học sinh quan sát rồi ghi lại những điềucác em đã từng quan sát thấy trong một cơn mưa xảy ra trước đó, như sau:

1, Cơn mưa sắp đến thì có những dấu hiệu nào? Lúc đó mây thế nào? Gió như thế nào? Cây cối, con người, vật nuôi, chim chóc ra sao?

2, Khi mưa xuống thì cảnh vật ra sao?

Bầu trời thế nào? Nước mưa thế nào? Cây cối trong cơm mưa thế nào? Các con vật trong cơn mưa như thế nào ? Đường làng, ao, hồ, ruộng, vườn trong cơn mưa như thế nào? Hoạt động của con người trong cơn mưa ra sao?

3, Khi mưa dứt cảnh vật như thế nào?

Bầu trời như thế nào? Không khí ra làm sao? Mặt đất thế nào? Sự thay đổi của vạn vật sau mưa như thế nào?

Hình ảnh cơn mưa rào ở các thời điểm khác nhau

Bảy sắc cầu vồng hiện lên sau cơn mưa

Tuy nhiên, khi gợi ý cho học sinh quan sát, dù hướng dẫn trực tiếp haybằng hệ thống câu hỏi, chúng ta cũng cần phải chú ý tập cho học sinh quansát bằng nhiều giác quan Bởi vì quan sát vốn là một hoạt động tổng hoà vàphức tạp: Nó không chỉ được thực hiện bằng mắt mà còn quan sát bằng tất cảcác giác quan khác như tai, mũi, da, thịt và bằng cả tâm hồn; không chỉquan sát bề mặt bên ngoài mà còn quan sát cả "bên trong" tức ý nghĩa tinhthần của sự vật; không chỉ là cảm giác, tri giác đơn thuần mà còn gắn liềnvới suy nghĩ, cảm xúc

Điều này cũng đã được sách giáo khoa rất chú trọng và đã đưa vàochương trình Tập làm văn hệ thống bài tập như:

Ví dụ: Đọc bài văn dưới đây và nêu nhận xét:

a- Tác giả tả những sự vật gì trong buổi sớm mùa thu?

b- Tác giả quan sát bằng những giác quan nào?

c- Tìm một chi tiết thể hiện sự quan sát tinh tế của tác giả?

Buổi sớm trên cánh đồng

Từ làng, Thuỷ đi tắt qua cánh đồng để ra bến tàu điện Sớm đầu thu mát lạnh Giữa những đám mây xám đục, vòm trời hiện ra những khoảng xanh vời vợi Một vài giọt mưa loáng thoáng rơi trên chiếc khăn quàng đỏ

và mái tóc xoã ngang vai của Thuỷ; những sợi cỏ đẫm nước lùa vào dép Thuỷ làm bàn chân nhỏ bé của em ướt lạnh Người trong làng gánh lên phố những gánh rau thơm, những bẹ cải sớm và những bó hoa huệ trắng muốt Bầy sáo đen mỏ vàng chấp chới liệng trên cánh đồng lúa mùa thu đang kết đòng Mọc trên những ngọn cây xanh tươi của thành phố.

(Bài 1, trang 14 - Tiếng Việt 5, tập 1)

Những sự vật được chọn tả Đặc điểm, hoạt động Quan sát bằng giác quan

Thời tiết (sớm mùa thu) Mát lạnh Xúc giác

Những đám mây Xám đục

Vòm trời

- Bước 1: Giao việc

- Bước 2: Học sinh thảo luận trong nhóm

- Bước 3: Báo cáo kết quả - nhận xét

Giáo viên chốt: Khi quan sát để miêu tả chúng ta phải quan sát bằng tất

cả các giác quan

Với ý c, giáo viên cho học sinh hoạt động tập thể và đưa ra câu hỏi;

- Nêu câu văn hoặc hình ảnh mà em thích? Nói rõ tại sao em thích?Ngoài ra giáo viên có thể khai thác thêm ở dạng bài tập này đối vớihọc sinh có năng khiếu để rèn kĩ năng quan sát tinh tế cho học sinh bằng hệthống câu hỏi sau:

? Bài văn buổi sớm trên cánh đồng gợi cho em cảm giác gì? (cảnhbuổi sớm mùa thu đẹp, mát mẻ, dễ chịu)

? Nếu tả buổi trưa trên cánh đồng, cảnh vật, con người được chọn tả có

gì khác? (ánh mặt trời chói chang, người làng đi chợ về )

? Nếu tả buổi sớm trên cánh đồng vào mùa hè em cần thay đổi nhữngchi tiết, đặc điểm nào? (sớm mùa hè mát mẻ, mây trắng trôi bồng bềnh, vòmtrời xanh ngắt, mặt trời mọc đỏ ối )

Như vậy thì quan sát luôn luôn có quan hệ mật thiết với tìm ý, chọn ý.Tìm ý và chọn ý là một khâu hết sức quan trọng, nhờ có nó mà văn miêu tảkhông sa vào kể, thống kê , nhờ có nó mà miêu tả định hướng được tớinhững giá trị thẩm mĩ của đối tượng, thể hiện được nét riêng của đối tượngđược miêu tả trong bài Để học sinh biết tìm ý, chọn ý cho bài văn của mình,giáo viên cần biết định hướng để học sinh xác định cho mình ý tưởng của bàivăn mà các sẽ miêu tả

Ví dụ: Khi gặp đề bài: Miêu tả ngôi nhà của em