Giúp học sinh lớp 6 làm tốt bài văn miêu tả

Nhìn nhận vấn đề một cách cụ thể hơn chúng ta thấy rằng chương trìnhNgữ văn lớp 6 là sự tiếp nối phát triển thể loại văn miêu tả mà các em đã họctrong chương trình tiểu học lớp 4: miêu t

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

T

Bà:

1

Huỳnh Thị Ngọc Sa

Là tác giả đề nghị xét công nhận sáng kiến “Giúp học sinh lớp 6 làm tốt bài văn miêu tả”

1. Chủ đầu tƣ tạo ra sáng kiến: Không;

2. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Dạy học;

3. Ngày sáng kiến đƣợc áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 05/09/2017;

4. Mô tả bản chất của sáng kiến

Trong chương trình Trung học Cơ sở, môn Ngữ văn là một trong nhữngmôn Khoa học Xã hội có vai trò rất quan trọng Môn học này tác động rất sâusắc đến đời sống tình cảm, tâm hồn của mỗi con người Nó hướng con người đếnđỉnh cao của chân, thiện, mỹ; đại thi hào văn Nga: Mác xim Gocki từng viết:

“Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bảnthân và làm nảy nở con người khát vọng hướng đến chân lý” Văn học “chắp đôicánh” để các em đến với mọi thời đại văn minh, để vươn tới tương lai với ước

mơ, hoài bão, lý tưởng cao đẹp Nhưng từ lâu môn Ngữ văn khiến học sinh cósuy nghĩ đó là môn học không dễ đạt điểm cao, phần tiếng việt khô khan, phầnvăn dài dòng nên ngại học, ngại viết Vì thế đối với với mỗi thầy cô

giáo dạy môn ngữ văn THCS nói chung, và môn ngữ văn 6 nói riêng, ngoài việccung cấp kiến thức nội dung bài học theo SGK, chuẩn kiến thức kỹ năng, tài liệuhọc…còn phải không ngừng tìm tòi, đổi mới sáng tạo phương pháp giảng dạy đểtạo hứng thú cho các em Song một nhiệm vụ cũng không kém phần quan trọngnữa là giáo viên dạy ngữ văn ở THCS là: làm thế nào giúp học sinh lớp 6 rènluyện tốt kĩ năng làm văn nhất là văn miêu tả.

Qua thực tế nhiều năm giảng dạy môn Ngữ văn 6 tại trường, tôi thấy họcsinh giỏi môn ngữ văn là chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay Khi chấm bài tập làmvăn đa số các em biến bài văn miêu tả thành văn kể dài dòng, khô khan, vốn từnghèo nàn Vậy làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy học tập làm văn nhất làvăn miêu tả cho học sinh lớp 6? Để tìm câu trả lời cho câu hỏi này là cả quátrình Với vai trò là một người giáo viên đứng lớp trực tiếp giảng dạy các em, tôi

đã tìm tòi phân tích thực trạng và lựa chọn để giúp học sinh lớp 6 làm tốt vănmiêu tả

4.1 Phân tích tình trạng giải pháp đã biết

Đổi mới nội dung, phương pháp dạy và học đã, đang và sẽ là một trongnhững yêu cầu cấp bách của sự nghiệp đổi mới do Đảng, Nhà nước và các cấpngành Giáo dục đề ra Mục tiêu của công cuộc đổi mới phương pháp dạy và học

là nhằm đưa ra những yêu cầu đào tạo con người cho phù hợp với xu hướngchung của thời đại Mọi vật đều vận động theo xu hướng thay đổi và khôngngừng phát triển Chính vì vậy, việc đổi mới công tác giáo dục không chỉ dừnglại ở sự thay đổi cấu trúc nội dung chương trình SGK mà chúng ta – nhữngngười thầy, người cô phải thay đổi cả về hình thức tổ chức, phương pháp giảngdạy ở tất cả các bộ môn, phân môn nữa Một trong những thay đổi đó là đòi hỏimỗi chúng ta phải thay đổi cả về phương pháp giảng dạy trên lớp, phương pháp

ôn tập cho phù hợp để đạt được hiệu quả giáo dục cao hơn

Chương trình Ngữ văn THCS nói chung và chương trình phân môn Tậplàm văn nói riêng là một vòng tròn đồng tâm Trong đó chương trình Ngữ văn 6

là điều kiện, tiền đề cho các em học sinh hình thành hệ thống các kiến thức cũngnhư các kĩ năng, để các em học tốt hơn ở các lớp trên.Nhất là phân môn tập làmvăn luôn chiếm vị trí quan trọng quyết định đến bài làm của các em học sinh cóthể đạt từ yếu lên trung bình, từ trung bình lên khá và từ khá lên giỏi

Nhìn nhận vấn đề một cách cụ thể hơn chúng ta thấy rằng chương trìnhNgữ văn lớp 6 là sự tiếp nối phát triển thể loại văn miêu tả mà các em đã họctrong chương trình tiểu học (lớp 4: miêu tả đồ vật, loài vật, cây cối, phong cảnh;lớp 5: tả cảnh sinh hoạt), trong quan hệ tương ứng với những gì đã được học về

tự sự ở kì I và trong quan hệ nối tiếp với nội dung miêu tả lớp 9 sẽ được học saunày Tuy nhiên chương trình Ngữ văn lớp 6 đòi hỏi các em phải có cách viết trauchuốt hơn, già dặn và sinh động, hấp dẫn hơn Điều đó không thể đi ngay từ líthuyết sang thực hành được bởi tư duy của lứa tuổi các em học sinh lớp 6 còn là

tư duy cụ thể, cảm nhận còn đơn giản, vốn từ, vốn hiểu biết phần nhiều cònnghèo nàn… do vậy mà các em chưa có nhiều vốn từ, tính hình ảnh, sang tạonghệ thuật trong viết văn… Vì thế giáo viên dạy môn ngữ văn ở cấp THCS cần

hình thành và có biện pháp tích cực giúp các em làm tốt môn tập làm văn nhất làvăn miêu tả.

4.2 Nêu nội dung đã cải tiến, sáng tạo để khắc phục những nhược điểm của giải pháp đã biết

Một trong những biện pháp có tính khả thi và sẽ mang lại hiệu quả cao làđổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học theo hướng tích cực nhằmphát triển năng lực của người học, có nghĩa là hình thành và phát triển tính tíchcực chủ động, độc lập và sáng tạo đặc biệt là khả năng vận dụng kiến thức đãhọc vào giải quyết tình huống trong cuộc sống của người học

Đề tài đã nêu ra các phương pháp dạy học cụ thể và vận dụng sáng tạo cácphương pháp đó Mỗi phương pháp luôn hướng tới việc hoạt động hóa, tích cựchóa hoạt động nhận thức của học sinh, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tíchcực của học sinh Giáo viên là người giữ vai trò hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúpcho học sinh tự tìm kiếm, khám phá những tri thức mới

Sử dụng có hiệu quả đồ dùng dạy học, rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tíchcho học sinh, tạo sự hứng thú say mê trong học tập

Giáo viên chú trọng rèn luyện kỹ năng tư duy lôgic, tự hệ thống hóa kiếnthức, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức để làm bài viết

Trong quá trình vận dụng các hình thức, phương pháp dạy học tích cực cầnphải thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh, để học sinhtham gia vào quá trình hoạt động nhận thức, tìm tòi, phát hiện những tri thứcmới một cách tự giác, tự lực dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Giáo viên cần tăng cường sử dụng các trang thiết bị hiện đại kết hợp vớicác tư liệu liên quan để góp phần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, nângcao chất lượng giảng dạy

4.3 Nêu các điều kiện, phương tiện cần thiết để thực hiện và áp dụng giải pháp

Chuẩn bị tốt các đồ dung dạy học cần thiết cho bài giảng như vật thật, tranhảnh

Máy chiếu, tranh ảnh liên quan

Nghiên cứu các tài liệu liên quan về một số đoạn văn, bài văn miêu tả.Sách giáo khoa và sách giáo viên môn Ngữ văn 6

4.4 Nêu các bước thực hiện giải pháp, cách thức thực hiện giải pháp

Xuất phát từ nhận thức vấn đề như trên, trong quá trình giảng dạy phân

Dạy tốt các giờ tập làm văn theo kế hoạch giảng dạy bộ môn đã được bangiám hiệu kí duyệt.

Khi dạy ôn tập làm văn miêu tả tôi chia theo từng dạng bài, nhóm bài vàphân mảng nội dung kiến thức cụ thể

Rèn các phương pháp, kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh

Sau đây là một số biện pháp giúp các em học sinh lớp 6 làm tốt văn miêutả

4.4.1 Giáo viên phải nắm vững nội dung, chương trình và phương phápdạy Tập làm văn:

Dạy như thế nào để học sinh học tốt và nắm vững phương pháp làm vănmiêu tả, viết được những bài văn hay, hấp dẫn sinh động? Đòi hỏi giáo viên dạyphải nắm vững nội dung chương trình, đồng thời biết chọn và vận dụng phươngpháp phù hợp để truyền thụ kiến thức cho học sinh Giáo viên biết được học sinhcần gì, chưa biết những gì để xác định đúng mục tiêu bài dạy, xác lập được mốiquan hệ giữa kiến thức bài dạy với kiến thức cũ và kiến thức sẽ cung cấp tiếptheo Cụ thể, giáo viên cần nắm vững những vấn đề sau:

1. Nội dung chương trình Tập làm văn lớp 6

Các em bắt đầu làm văn miêu tả từ học kì II với số tiết Tập làm văn miêu tả

16 tiết Mục tiêu là trang bị kiến thức và rèn luyện kĩ năng làm văn, góp phầncùng với các môn học khác làm giàu vốn sống, rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâmhồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho học sinh

1.1 Biện pháp dạy học từng kiểu bài

Trong phần dạy bài mới, giáo viên phải nắm vững trình tự dạy đối với hailoại bài Tập làm văn: loại bài dạy lý thuyết và loại bài dạy thực hành

a) Với bài dạy lý thuyết

Các bài học về văn miêu tả trong sách giáo khoa đều được tiến hành theo

mô hình chung là: Tìm ngữ liệu mẫu -> rút ra kết luận ->Khắc sâu kiến thứcluyện tập củng cố

Các ngữ liệu mẫu thường được lấy từ các văn bản miêu tả được học đồngthời ở phần văn Vì thế khi dạy từng loại bài, giáo viên cần chú ý đến các đốitượng học sinh của lớp: có nội dung cho học sinh khá, giỏi; có nội dung cho họcsinh trung bình, yếu,…

b) Với loại bài thực hành

Phần thực hành về văn miêu tả gồm viết và trả bài văn miêu tả; luyện nói

về quan sát, tưởng tượng, so sánh và nhận xét trong văn miêu tả

Với văn miêu tả tôi hướng dẫn các em thực hành tạo lập ba kiểu bài cơ bảnsau:

- Tả cảnh ( Tả cảnh thiên nhiên, tả cảnh sinh hoạt)

- Tả người (Tả chân dung, tả người trong tư thế hoạt động)

- Miêu tả sáng tạo

Ví dụ: Muốn dạy học sinh làm văn miêu tả đạt yêu cầu thì giáo viên cầnbiết thế nào là văn miêu tả, đặc điểm thể loại văn miêu tả, biết yếu tố nào làquan trọng và cần thiết để giúp học sinh làm được bài văn miêu tả sinh độngthông qua quan sát đối tượng miêu tả (Nội dung này nằm trong bước chuẩn bịbài mới của giáo viên)

4.4.2 Giáo viên cần giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đềbài để xây dựng định hướng làm bài

Xác định yêu cầu đề bài trước khi làm là một trong những kĩ năng rất quantrọng Nó giúp các em định hướng đúng đối tượng miêu tả, nội dung và phạm vibài làm để tránh được hiện tượng lạc đề xảy ra

Ví dụ: Đề bài: “Em hãy tả lại quang cảnh sân trường em trước giờ vào lớp

GV phải hình thành các bước tìm hiểu đề cho học sinh theo thứ tự lần lượt:Một là thể loại, hai là nội dung cần làm gì, ba là phạm vi đề bài

+ Thể loại: Miêu tả

+ Nội dung: Cảnh sân trường em trước giờ vào lớp

+ Phạm vi: Trước giờ vào lớp

Giáo viên phải chỉ cho học sinh thấy được đây là một đề văn tổng hợp: Vậythế nào là cảnh tổng hợp? Giáo viên chỉ rõ cho học sinh thấy xác định cảnh tổnghợp nhờ những từ ngữ nào

Giáo viên giải thích cho học sinh đề tả cảnh tổng hợp nghĩa là: cảnh gồmnhiều cảnh nhỏ, cảnh lẻ Những cảnh nhỏ của quê hương, miền quê hay trườnghọc thường là cánh đông, dòng sông, con đường làng, sân trường…sau đó giúphọc sinh hình dung được cụ thể về cảnh miêu tả ở thời gian nào (mùa nào), ởkhông gian nào ( cảnh đó như thế nào)… Việc xác định được đúng yêu cầu của

đề như ở ví dụ trên sẽ giúp các em rất nhiều trong việc định hình được đối tượngmiêu tả

4.4.3 Rèn kĩ năng quan sát, tưởng tượng, so sánh và nhận xét trong vănmiêu tả

a) Rèn luyện kĩ năng quan sát cho học sinh

- Đối tượng của bài văn miêu tả là sự vật, thiên nhiên, là con người, cuộcsống con người Có thể coi đó là một thế giới phong phú và đa dạng phức tạpđang diễn rất hay đổi theo từng ngày từng giờ Tuy vậy không phải tự nhiên mà

ta hiểu ngay và nắm vững đặc điểm của từng sự vật , sự việc, con người để miêu

tả đúng bản chất của nó Chính vì thế mỗi giáo viên dạy môn Ngữ văn cần phảihình thành ngay từ đầu kĩ năng quan sát và ghi chép

- Đối với các em học sinh, khi làm văn miêu tả kĩ năng quan sát và ghichép cũng rất cần thiết, tuy nhiên các em không thể có được các kĩ năng đó và

sử dung thành thạo được, tất cả mới chỉ là tập dượt: tập quan sát, tập ghi chép,tập phát hiện ra đặc điểm nổi bật của các sự vật, hiện tượng Từ đó có vốn sốngphong phú để làm tốt bài văn miêu tả.

- Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người đểgiúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng ấy, tức là lấy câu văn

để biểu hiện các đặc tính, bản chất của sự vật, giúp người đọc như được chứngkiến tận mắt sự vật miêu tả Nên khi dạy văn miêu tả, tôi hướng dẫn học sinhquan sát và miêu tả theo các trình tự hợp lý như sau:

+ Tả theo trình tự không gian

Quan sát toàn bộ trước rồi đến quan sát từng bộ phận, tả từ xa đến gần, từngoài vào trong, từ trái qua phải,… (hoặc ngược lại)

Ví dụ 1: Trong văn bản“ Sông nước Cà Mau”- Ngữ văn 6 tập II, nhà vănĐoàn Giỏi miêu tả toàn cảnh Cà Mau theo trình tự từ xa đến gần:

“Càng đổ gần về hướng mũi Cà Mau thì sông ngòi, kênh rạch càng bủa giăngchi chít như mạng nhện Trên thì trời xanh dưới thì nước xanh, chung quanh mìnhcũng chỉ toàn một sắc xanh cây lá Tiếng rì rào bất tận của những khu rừng xanhbốn mùa, cùng tiếng sóng rì rào từ biển Đông và vịnh Thái Lan ngày đêm khôngngớt vọng về trong hơi gió muối -thứ âm thanh đơn điệu triền miên ấy ru ngủ thínhgiác, càng làm mòn mỏi và đuối dần đi tác dụng phân biệt của thị giác con ngườitrước cái quang cảnh chỉ lặng lẽ một màu xanh đơn điệu”

Ví dụ 2: Cũng trong văn bản “ Sông nước Cà Mau”- Ngữ văn 6 tập II, nhàvăn Đoàn Giỏi đã miêu tả cảnh dòng sông và rừng đước Năm Căn theo trình tự

từ xa đến gần, từ ngoài vào trong, từ khái quát đến cụ thể:

“Thuyền chúng tôi chèo thoát qua kênh Bọ Mắt, đổ ra con sông Cửa Lớn,xuôi về Năm Căn Dòng sông Năm Căn mênh mông, nước ầm ầm đổ ra biểnngày đêm như thác, cá nước bơi hàng đàn đen trũi nhô lên hụp xuống như ngườibơi ếch giữa những đầu sóng trắng Thuyền xuôi giữa dòng con sông rộng hơnngàn thước, trông hai bên bờ, rừng đước dựng lên cao ngất như hai dãy trườngthành vô tận Cây đước mọc dài theo bãi, theo từng lứa trái rụng, ngọn bằng tămtắp, lớp này chồng lên lớp kia ôm lấy dòng sông, đắp từng bậc màu xanh lá mạ,màu xanh rêu, màu xanh chai lọ… lòa nhòa ẩn hiện trong sương mù và khóisóng ban mai”

+ Tả theo trình tự thời gian

Ví dụ : “Biển đẹp”- Vũ Tú Nam

“Buổi sớm nắng sáng Những cánh buồm nâu trên biển được nắng chiếuvào hồng rực lên như đàn bướm múa lượn giữa trời xanh Lại đến một buổichiều gió mùa đông bắc vừa dừng Biển lặng, đỏ, đầy như mâm bánh đúc, loángthoáng những con thuyền như những hạt lạc ai đem rắc lên trên.Rồi một ngàymưa rào Mưa dăng dăng bốn phía Có quãng nắng xuyên xuống biển óng ánh

đủ màu: xanh lá mạ, tím phớt, hồng xanh biếc…Có quãng thâm sì, nặng trịch

Những cánh buồm ra khỏi cơn mưa, ướt đẫm, thẫm lại, khỏe nhẹ bồi hồi, như ngực áo bác nông dân cày xong ruộng về bị ướt”.

+ Tả theo trình tự tâm lí

Khi quan sát cần thấy những đặc điểm riêng, nổi bật nhất, thu hút và gâycảm xúc mạnh nhất đến bản thân thì quan sát trước, tả trước, các bộ phận khác tảsau Khi miêu tả đồ vật, loài vật, tả người nên vận dụng trình tự này nhưng chỉnên tả những điểm đặc trưng nhất, không cần phải tả đầy đủ chi tiết như nhaucủa đối tượng

Ví dụ : Nhà văn Đoàn Giỏi miêu tả chợ Năm Căn theo mạch cảm xúc riêngcủa mình, qua đó thể hiện niềm tự hào của tác giả về vùng đất trù phú, giàu cónơi tận cùng phía Nam Tổ quốc:

“Nhưng Năm Căn còn có cái bề thế của một trấn “anh chị rừng xanh” đứngkiêu hãnh phô phang sự trù phú của nó trên vùng đất cuối cùng của Tổ quốc.Những bến vận hành nhộn nhịp dọc dài theo sông; những lò than hầm gỗ đướcsản xuất loại than củi nổi tiếng nhất của miền Nam; những ngôi nhà bè ban đêmánh đèn măng-sông chiếu rực trên mặt nước như những khu phố nổi, và nơi đâyngười ta có thể cập thuyền lại, bước sang gọi một món xào, món nấu TrungQuốc hoặc một đĩa thịt rừng nướng ướp kiểu địa phương kèm theo vài cút rượu,ngoài ra còn có thể mua từ cây kim cuộn chỉ, những vật dụng cần thiết, một bộquần áo may sẵn hay một món nữ trang đắt giá chẳng hạn, mà không cần phảibước ra khỏi thuyền Những người con gái Hoa kiều bán hàng xởi lởi, nhữngngười Chà Châu Giang bán vải, những bà cụ già người Miên bán rượu, với đủcác giọng nói líu lô, đủ kiểu ăn vận sặc sỡ, đã điểm tô cho Năm Căn một màusắc độc đáo, hơn tất cả các xóm chợ vùng rừng Cà Mau”

Ngoài các trình tự miêu tả trên, giáo viên cần hướng dẫn và rèn luyện chohọc sinh kĩ năng sử dụng các giác quan (thính giác, thị giác, xúc giác, vị giác,

…) để quan sát, cảm nhận sự vật, hiện tượng miêu tả

b) Rèn kĩ năng so sánh

So sánh là hệ quả của quá trình liên tưởng và tưởng tượng Khi quan sátmột đối tượng nào đó, hình ảnh của đối tượng ấy (từ màu sắc tới hình dáng, từkích thước tới trạng thái) thường gợi cho người quan sát nghĩ đến hình ảnhtương đồng nào đó Chính sự so sánh liên tưởng này giúp cho trang văn miêu tảcủa các em hay hơn, đẹp hơn, hấp dẫn hơn

Vì vậy, tôi đã hướng dẫn cho các em một số cách so sánh như sau:

- Có thể so sánh người với người: “Với gương mặt phúc hậu và mái tóc bạctrắng, trông bà hệt như bà tiên trong truyện cổ tích”; “Nhìn nó chăm chỉ làmviệc giúp bà, ai cũng tấm tắc: Hệt như cô Tấm trong chuyện cổ tích xưa”…

- Có thể so sánh người với các con vật (hình dáng, tính cách): “Lão ta quáranh mãnh, xảo quyệt, y như một con cáo già”; “Trông anh ta như một con gấu”;

“cậu ấy nhanh như một con sóc”…

- Có thể so sánh người với cây cối: “Chấm cứ như một cây xương rồng”(cái sân gạch – Đào Vũ); “Cô bé cứ như một cây lúa non, lặng lẽ lớn lên từ bùnđất”…

- Có thể so sánh người với các hiện tượng thiên nhiên: “Giọng lão ta lúc nào cũng gầm vang như sấm” “Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào”…

- Có thể so sánh vật với vật, cảnh với cảnh: “cây gạo như treo rung rinhhàng ngàn nồi cơm gạo mới”( Vũ Tú Nam); “Vầng trăng non giữa bầu trời đầysao hệt như một cái liềm vào ai bỏ quên giưa cánh đồng lúa chín” (Theo Vích –

to Huy gô); “ Măng chồi lên nhon hoắt như một mũi gai khổng lồ xuyên qua đấtlũy mà trỗi dậy” (Ngô Văn Phú)…

- Có thể so sánh vật với con người: Cây bàng già sừng sững, uy nghi nhưmột người lính gác canh giữ cho khu vườn được bình yên”; “ cây bưởi như mộtngười mẹ đang cần mẫn cõng trên mình lũ con đầu tròn trọc lóc”; “Chim giàđãy, đầu hói như những ông thầy tu mặc áo xám” (Đoàn Giỏi)

Nếu xét về cách thức so sánh thì có những hiện tượng so sánh sau:

- So sánh theo hướng thu nhỏ lại: “ Trái đất như một giọt nước màu xanh lơlửng giữa không trung” ; “xa xa, những cánh buồm nâu như những cánh bướmrập rờn trên mặt biển”…

- So sánh theo hướng phóng đại lên: “Rệp bò lổm ngổm hư xe cóc – muỗilượn nghênh ngang tụa máy bay” (Hồ chí Minh) ; “chiếc lá tre thả xuống dòngnước, chòng chành, xoay xoay, rồi trôi đi như một con thuyền, chở theo ước mơcủa chúng tôi”…

- So sánh theo hướng cụ thể hóa: “ Từ sau hôm gặp sứ giả, chú bé lớnnhanh như thổi” (truyền thuyết Thánh Gióng); “Mặt trời nhú lên dần dần, rồi lêncho kì hết Tròn trĩnh phúc hậu như long đỏ một quả trứng thiên nhiên đầy đặn”(Nguyễn Tuân)

- So sánh theo hướng trừu tượng hóa: “ Nước biển chiều nay xanh như một trang sử của loài người, lúc con người phải viết vào than tre” (Nguyễn Tuân)…Tuy nhiên khi sử dụng kĩ năng so sánh, cần lưu lưu ý là phải biết sáng tạo,biết tìm điểm mới, điểm riêng Không nên lặp đi lặp lại những hình ảnh so sánh

đã quá cũ, quá sáo mòn theo kiểu: “Miệng cười tươi như hoa”, “Những hạtsương long lanh như những hạt ngọc đính trên cành hoa hồng” ; “ Cánh đồnglúa chin trông như tấm thảm vàng trải rộng đến chân trời”

c) Rèn kĩ năng nhận xét trong văn miêu tả

Viết văn miêu tả, bao giờ người viết cũng để lại dấu ấn chủ quan của mình.Dấu ấn chủ quan ấy chính là sự cảm nhận riêng của mỗi người, là cách biều

lộ thái độ, tình cảm riêng của mỗi người đối với đối tượng được miêu tả Mộtnhà văn Pháp viết: “ Một trăm cây bạch dương giống nhau cả trăm, một trămánh lửa giống nhau cả trăm Mới nhìn tưởng thế, nhưng nhìn kĩ thì chân câybạch dương nào cũng khác nhau, ngọn lửa nào cũng khác nhau Trong đời ta gặp

bao nhiêu người, phải thấy ra mỗi người mỗi khác nhau, không ai giống ai”(Dẫn theo Tô Hoài – Một số kinh nghiệm viết văn miêu tả).

Không phải chỉ các nhà văn, mà ngay cả học sinh khi làm văn miêu tả cũngnên ý thức rõ điều này Giáo viên còn phải mở rộng thêm nữa, rằng thiên nhiên,con người xung quanh chúng ta luôn trong trạng thái vận động và thay đổikhông ngừng- thật vô cùng thú vị và hấp dẫn Đâu phải chỉ có ngọn lửa nàyngọn lửa khác ngọn lửa kia, thân cây bạch dương này khác thân cây bạch dươngkia mà ngay cùng một sự vật, hiện tượng ấy cũng từng phút, từng giờ thay đổiliên tục Cũng một con đường từ nhà đến trường, nhưng sáng hôm nay ta thấy nónhư thế này, sáng mai đã có thể đổi khác Cũng một cây bàng , chiều hôm trướccòn trơ trụi lá cành, mà chỉ sau mấy hôm đã đâm trồi nảy lộc, tràn đầy sức sống.Cũng một môt bãi biển, nhưng khi ta buồn sẽ ta sẽ cảm nhậc nó khác khi ta đangvui… Có thể nói rằng, đối tượng miêu tả sẽ xuất hiện và đi vào bài văn tùy thuộcvào điểm nhìn, thái độ, tâm trạng, tình huống giao tiếp của người viết Đây chính

là cơ sở tạo nên dấu ấn chủ quan của người viết Nó đòi hỏi người viết trong bàiviết của mình có những lời nhận xét, những suy nghĩ, những cảm nhận riêng vềđối tượng Vần đề là phải dùng cách nhận xét như thế nào để tạo sự hấp dẫn chobài văn miêu tả? Trước hết có thể nhận xét trực tiếp bằng những lời bình, nhữngcâu cảm thán, những hình ảnh so sánh: “Chà! chà !Béo ơi là béo !”, “Gớm !Béođâu có béo lạ béo lùng thế !”( Nguyễn Công Hoan ); “ Những bông hoa rơi từtrên cao, đài hoa nặng chúi xuống những cánh hoa đỏ rực quay tít như chongchóng, nom thật đẹp (Vũ Tú Nam ); “ A Cháng đẹp người thật … Nhưng phảinhìn A Cháng cày mới thấy vẻ đẹp của anh “ (Ma Văn Kháng)…

Và cũng có thể bộc lộ một cách kín đáo qua việc lựa chọn hình ảnh miêu tả.Đây là thái độ mỉa mai, giễu cợt của nhà văn Nguyễn Công Hoan khi miêu tảhình ảnh một “bà chủ “ :” Vậy thì bà nằm đó Như thoạt trông, đố ai dám bảo làmột người Nếu người ta chư nom rõ cái măt phị, cái cổ rụt, cái nung núc và bốnchân tay ngắn chùn chùn thì phải bảo là một đống hai ba cái chăn bông cuộn lạivới nhau, sắp đem cất đi “ Còn đây là thái độ ngạc nhiên thích thú của nhà văn

Vũ Tú Nam khi quan sát và miêu tả hình ảnh những trái mướp lớn nhanh nhưthổi : “ Rồi quả thi nhau chòi ra… bằng ngón tay … bằng con chuột rồi bằngcon cá chuối to”…

Ví dụ : Trong văn bản “Cô Tô” –SGK ngữ văn 6 ,nhà văn Nguyễn Tuân khimiêu tả vẻ đẹp trong sáng, tràn đầy sức sống toàn cảnh Cô Tô một ngày saubão,đã thể hiện được cảm nhận riêng của mình về một vùng đất ông từng qua:

“Ngày thứ năm trên đảo Cô Tô là một ngày trong trẻo, sáng sủa Từ khi cóvịnh Bắc Bộ và từ khi quần đảo Cô Tô mang lấy dấu hiệu sự sống con người thì,sau mỗi lần dông bão, bao giờ bầu trời Cô Tô cũng trong sáng như vậy Cây trênnúi đảo lại thêm xanh mượt, nước biển lại lam biếc đặm đà hơn hết cả mọi khi,

và cát lại vàng giòn hơn nữa Và nếu cá có vắng tăm biệt tích trong ngày độngbão thì nay lưới càng thêm nặng mẻ cá giã đôi Chúng tôi leo dốc lên đồn Cô Tô

hỏi thăm sức khỏe anh em bộ binh và hải quân cùng đóng sát nhau trong cái đồnkhố xanh cũ ấy.

Trèo lên nóc đồn, nhìn ra bao la Thái Bình Dương bốn phương tám hướngquay gót 180 độ mà ngắm cả toàn cảnh Cô Tô Nhìn rõ cả Tô Bắc, Tô Trung, TôNam, mà càng thấy yêu mến hòn đảo như bất cứ người chài nào đã từng đẻ ra vàlớn lên theo mùa sóng ở đây”

4.4.4 Giúp học sinh nắm đặc điểm của từng kiểu bài miêu tả

Giáo viên giúp học sinh biết dùng lời văn cùng trí tưởng tượng phong phúhợp với yêu cầu về nội dung và thể loại cho trước, khi luyện tập Giáo viên cũngcần lưu ý nhắc nhở các em nắm vững các đặc điểm của mỗi thể loại, mỗi dạngbài và xác định đối tượng miêu tả Trong mỗi bài văn phải thể hiện cái mới cáihay, cái riêng và cảm xúc của mình

a) Kiểu văn tả đồ vật, loài vật, cây cối

Đối tượng ở kiểu bài này rất cụ thể và thường là những vật quen thuộctrong cuộc sống hàng ngày của chúng ta Nhưng kiểu bài này lại khó ở chỗ đốitượng miêu tả , nhiều khi cấu tạo lại đơn giản nên khó phát triển ý, bài viết ngắncụt lủn, hời hợt Vì thế ,mỗi giáo viên khi dạy dạng bài này cần lưu ý cho các emhọc sinh những yêu cầu sau để bài làm tốt hơn

Thứ nhất: Khi làm kiểu bài này cần miêu tả từ bao quát đến cụ thể, từ giớithiệu chung đến miêu tả chi tiết Riêng tả loài vật cây cối có thể theo quá trìnhtrưởng thành của đối tượng với các giai đoạn cụ thể

Thứ hai: Đối tượng miêu tả của bài này là những đồ dùng, vật dụng, nhữnghình ảnh quen thuộc trong đời sống hàng ngày Do đó khi miêu tả phải chú ý đến

ý nghĩa công dụng của chúng với con người Đặc biệt trong quá trình miêu tả cóthể xen kẽ một vài kỉ niệm thể hiện sự gắn bó giữa người tả với đối tượng đượctả

Thứ ba: Cần biết điều chỉnh một cách hợp lý giữa các hình ảnh tả thực vớiliên tưởng Nếu tả thực quá nhiều thì hình ảnh miêu tả trở nên trần trụi Còn nếuliên tưởng quá nhiều thì tính chân thực sẽ giảm đi Riêng với đồ dùng vật dụngkhông phải lúc nào cũng tả cái mới Có thể tả những đồ dùng cũ đan xen các kỉniệm thì bài viết sẽ sâu sắc hơn

Ví dụ: Tả lại một loài cây mà em yêu quý nhất trong sân trường

+ Thể loại: Miêu tả

+ Nội dung: Tả lại một loài cây mà em yêu quý nhất

+ Phạm vi: Trong sân trường

Ví dụ:

Ngôi trường thân yêu của tôi có rất nhiều loại cây cho bóng mát Nhưng có

lẽ không cây nào có bóng che rợp mát bằng cây bàng Nó đứng sừng sững giữa

sân trường này không biết từ bao giờ chỉ biết từ khi tôi đặt chân đến trường đãthấy bàng rồi.

Cây bàng đứng sừng sững giữa sân trường này không biết từ bao giờ chỉbiết từ khi tôi đặt chân đến trường đã thấy bàng rồi.Nhìn từ xa, cây bàng nhưmột chiếc ô khổng lồ nhiều tầng xoè tán chùm bóng mát cả một khoảng sântrường rộng cho chúng tôi vui chơi giải trí sau mỗi giờ học căng thẳng Lại gầncây bàng tròn, thẳng mầu nâu sẫm như dãi giầu qua nhiều năm tháng Cây bàng

là một loại cây rất nhạy cảm với sự thay đổi của bốn mùa Nhìn lá bàng người ta

có thể nhận biết chính xác các mùa trong năm.Vào mùa thu, khi tiết trời se lạnhnhững chiếc lá bàng to như hai bàn tay người lớn vốn màu xanh đâm chuyểnsang màu vàng gạch quăn dần mép lá rồi vồng lên như hình mo cau Lúc này nó

đó biến sang màu đỏ tía và khi những chị gió thu tinh nghịch thổi đến nó vội vãbứt ra khỏi cành chao liệng giữa không trung y hệt những cánh tay vẫy chào tạmbiệt nơi đã sinh ra mình Nhìn những chiếc lá bàng nằm trải dài trên sân trườngtrông mới tuyệt làm sao! Cứ thế, những chiếc lá bàng chuyển dần mầu sắc chođến khi những cơn gió lạnh buốt từ phương Bắc tràn về thì cây bàng không cònmột chiếc lá nào nữa Còn lại những cành trơ trụi trông có vẻ khẳng khiu gôngmình chịu đựng cái rét lạnh buốt của mùa đông nhưng trong những cành khẳngkhiu ấy vẫn tràn trề nhựa sống Rồi tiết trời như ấm lại, xuân đã về Chỉ một tuầnthôi thì những trồi non xanh li ti đã điểm hết những cành to, cành nhỏ Thoángcái đã thấy màu xanh non bao phủ lấy toàn thân cây và chuyển dần sang màuxanh đậm Những chiếc lá của tầng thấp, tầng cao phát triển nhanh đến kì lạ Từ

bé bằng bàn tay trẻ nhỏ mà nay đã phè phè như cái quạt mo Cho đến khi mùa hạ

về, lá vàng rợp mát cả một khoảng sân và đây là thời điểm mà tụi nhỏ chúng tôitụm năm tụm bẩy vui đùa nhảy nhót hết sức thỏa mái vào những giờ chơi dướigốc bàng mát rượi thân yêu này Bàng còn là nơi gọi chim về tụ hội ca hát nhảymúa trong vòm lá Càng tô điểm cho cây vẻ đẹp mĩ miều.Tụi nhỏ chúng tôi yêucây bàng này lắm bởi nó đã gắn bó với ngôi trường tôi Nó còn là nơi chứngkiến bao kỉ niệm vui buồn của chúng tôi

Dù mai này có phải xa mái trường, xa cây bàng yêu dấu này thì hình ảnh vềcây bàng mãi mãi in đậm trong tâm trí tôi

b) Kiểu văn tả cảnh

Đối tượng miêu tả bao gồm cảnh thiên nhiên và cảnh sinh hoạt Có thể coiđây là những bức tranh bằng ngôn ngữ, dừng lại một khung cảnh nào đó, mộthoạt động nào đó, một hoạt động nào đó của thiên nhiên của con người (Mộtphiên chợ tết, một bến đò hoặc ga tàu đông khách, một cuộc thi thả diều, mộtcánh rừng,một dòng sông, một làng quê,yên tĩnh,…) Nội dung của kiểu bài nàykhông nghèo nàn, thậm chí rất phong phú nhưng do kinh nghiệm quan sát củahọc sinh còn yếu, kiến thức nghèo nàn, trình độ sắp xếp ý còn hạn chế nên bàilàm thường có bố cục lộn xộn, thiếu cân đối

Khi làm kiểu bài này giáo viên cần lưu ý một số vấn đề sau

- Đối với văn tả cảnh thiên nhiên, người viết có thể chọn một trong số cáctrình tự tả : theo trình tự thời gian, không gian, số lượng cảnh,…Bức tranh thiênnhiên không bao giờ ở dạng tĩnh mà luôn có sự thay đổi, vì vậy khi tả phải làmnổi bật được sự thay đổi này (Mùa này khác mùa kia, buổi này khác buổi kia,thời điểm này khác thời điểm kia…)

- Ngoài việc tả bao quát toàn cảnh, người tả cần tìm được một số hình ảnhtiêu biểu để tập trung tả chi tiết, cụ thể Đặc biệt là khi tả cảnh thiên thiên nào thìcũng phải đặt nó trong một không gian, thời gian cụ thể, và phải có mối quan hệmật thiết với các hiện tượng tự nhiên như gió, nắng… Các biện pháp nghệ thuật,

so sánh, nhân hóa nên được vận dụng nhiều để góp phần làm cho bài văn tả sinhđộng hơn

- Đối với văn tả cảnh sinh hoạt thì cần chú trọng chọn tả theo trình tự thờigian và trình tự hoạt động của các đối tượng Ngoài việc tả chung, nhìn bao quáttoàn cảnh và liệt kê các hoạt động, người viết phải tập trung vào một số cảnhchính, tiêu biểu Ưu tiên dùng nhiều những từ láy tượng hình, tượng thanh, nghệthuật so sánh, câu đặc biệt hay câu bình thường, câu đảo ngữ hay câu tỉnhlược… Đặc biệt cần chú ý làm nổi bật mối quan hệ tình cảm giữa các đối tượngxuất hiện trong bức tranh này Nếu cần thiết vẫn có thể đưa một số mẩu đốithoại, một số câu văn tự sự, một số câu văn nêu nhận xét cảm nghĩ vào văn tả.c) Kiểu văn tả người

Khi miêu tả người, yếu tố quan sát lại càng quan trọng Nhìn chung, mọingười đều có những đặc điểm giống nhau nhưng lại hoàn toàn khác nhau ởnhững đặc điểm riêng, chỉ người đó mới có Nhiệm vụ của giáo viên khi hướngdẫn học sinh “miêu tả người” là giúp cho các em thấy rằng phải miêu tả ngắngọn mà chân thực, sinh động về hình ảnh và hoạt động của người mình tả

Ví dụ: Trong bài “Vượt thác” (sách giáo khoa ngữ văn 6 tập II) nhà văn VõQuảng đã miêu tả về Dượng Hương Thư như sau:

“ Dượng Hương Thư như một pho tượng đồng đúc, các bắp thịt cuồn cuộn,hai hàm răng cắn chặt, quai hàm bạnh ra, cặp mắt nảy lửa ghì trên ngọn sào nhưmột hiệp sĩ của Trường Sơn hùng vĩ Dượng Hương Thư vượt thác khác hẳndượng Hương Thư ở nhà, nói năng nhỏ nhẻ, tính nết nhu mì, ai gọi cũng vângvâng dạ dạ.”

Từ đó ta thấy tác giả quan sát rất kĩ và miêu tả sinh động làm nổi bật hìnhảnh Dượng Hương Thư khi vượt thác rất khéo léo, dũng cảm và dạn dày kinhnghiệm Về cơ bản, để làm được bài văn tả người thành công, giáo viên cần giúphọc sinh đảm bảo các yêu cầu sau các yêu cầu sau:

- Xác định đối tượng cần miêu tả: Thầy cô giáo, bạn bè hay người thân,…

tả chân dung hay tả người trong tư thế hoạt động

- Quan sát đối tượng miêu tả và lựa chọn các chi tiết tiêu biểu: Chân dungnhân vật (khuôn mặt, mái tóc, nước da,…); tính cách nhân vật (qua ngôn ngữ ,tính cách, hành động, cử chỉ của nhân vật)

- Trình bày các chi tiết đã lựa chọn theo một trình tự hợp lý sao cho phù hợp với mục đích miêu tả và làm nổi bật được đối tượng miêu tả.

- Cảm nhận của người viết về nhân vật mà mình miêu tả

(Lưu ý khi ra đề tả người cần chú ý đến đối tượng tả có trong vốn sống củacác em và nên ra những dạng đề mở Bên cạnh những cụ thể như: hãy tả lại bàngoại, ông nội của em, nên có những đề bài mở hơn tự do hơn như: tả lại mộtngười mà em yêu thương nhất trong gia đình) Sự lựa chọn này sẽ giúp các embày tỏ cảm xúc tình cảm một cách chân thực nhất

4.4.5 Rèn luyện về cách diễn đặt trong văn miêu

tả a) Cách dùng từ ngữ, hình ảnh

Việc lựa chon từ ngữ trong văn miêu tả là yêu cầu quan trọng, đòi hỏi phảiđược đặt ra một cách nghiêm túc Muốn làm tốt yêu cầu này thì người viết vănmiêu tả trước hết phải có một vốn từ phong phú Vấn đề tích lũy vốn từ cầnđược tiến hành thường xuyên và dưới nhiều hình thức: thông qua các giờ họcvăn – Tiếng việt trong nhà trường: thông qua giao tiếp hàng ngày, thông qua quátrình đọc sách, đọc tài liệu tham khảo liên quan tới văn miêu tả… Tất nhiên, cóvốn từ phong phú chưa hẳn là đã thành công mà điều quan trọng là người viếtbài phải có sự lựa chọn tinh tường, sao cho giữa một hệ thống các đồng nghĩa,gần nghĩa, có thể lẩy ra một vài từ phù hợp, chính xác nhất Điều cần chú ý làphải luôn có thói quen tìm được từ gợi hình, biểu cảm và phải chọn từ ngữ phùhợp với đối tượng với văn cảnh Muốn làm nổi bật hình ảnh của đối tượng thìchú ý nhiều tới hệ thống từ tượng hình (Tả màu sắc, hình dạng, trạng thái…) ;muốn làm nổi bật không khí của cảnh thì dùng hệ thống của từ tượng thanh (môphỏng các tiếng động) Bài văn miêu tả thiếu đi các từ ngữ có sức tạo hình, gợicảm thì chắc chắn sẽ không thể hay Nhưng cũng cần kiến thức được rằng nếudùng các từ ngữ hình ảnh tùy tiện hoặc khuôn sáo, bắt chước một cách lộ liễu thìcách miêu tả cũng không có sức thuyết phục

Vì thế khi dạy văn miêu tả cần rèn luyện cho các em cách sử dụng từ ngữ,lựa chọn hình ảnh sao cho phù hợp

Ví như:

- Tả cảnh sóng biển có nhiều từ ngữ gợi hình, gợi thanh : cuồn cuộn, nhấpnhô , lăn lăn , rì rầm , rì rào , lô nhô , ì oạp …Nhưng không phải tả sóng lúc nàocũng dùng được các từ ấy Ta phải xác định các từ ngữ phù hợp trong từng hoàncảnh Ví dụ như sóng biển lúc trời động thì phải dùng từ cuồn cuộn; tả tiếngsóng biển vỗ vào bờ đá thì phải dùng từ ì oạp; tả tiếng song biển vọng lại trongđêm mà nghe xa thì phải dùng tù từ rì rầm…

- Tả cây cối cũng có nhiều từ ngữ chỉ màu xanh khác nhau: xanh um, xanh

rì, xanh non, xanh mơn mởn; xanh tươi, xanh tốt, xanh rờn… nhưng khi đi vàothực tế, mỗi loại cây đều có một màu xanh riêng, không thể lẫn lộn: cây rau cảitrong vườn hay cây lúa đang thì con gái thì phải là xanh mơn mởn, xanh rờn; câycối trong rừng rậm rạp thì phải là xanh rì, xanh tốt, xanh um…

- Ngay cả âm thanh tiếng mưa rào cũng có sự phân biệt rất rõ: mưa ban đầuthì lẹt đẹt, mưa trên mái tôn thì rào rào, mưa đạp vào phên lứa thì đồm độp; mưađập vào tàu lá chuối thì lung bùng; mưa từ mái tranh giọt đổ xuống sân thì ồ ồ…

- Còn từ ngữ tả dáng đi của con người cũng vô cùng phong phú, đa dạng:

em bé tập đi thì lẫm chẫm, cậu bé tinh nghịch thì có dáng đi nhún nhảy, vừa đivừa nhảy chân sáo; cụ già thì lom khom; người đang đau chân thì đi khập khàkhập khiễng; có cô gái trẻ thì yểu điệu thướt tha; người vất vả thì dáng đi hấptấp, lật đật, sấp ngửa, chân nam đá chân xiêu…

- Bên cạnh việc lựa chọn từ ngữ, vấn đề tạo hình ảnh trong văn miêu tảcũng không kém phần quan trọng có thể thấy câu văn miêu tả giàu hình ảnh baonhiêu thì sức gợi cảm của nó sẽ lớn bấy nhiêu Việc tạo hình ảnh cho câu vănmiêu tả có thể thực hiện bằng nhiều cách: hoặc bằng từ ngữ tượng hình, tượngthanh (gấu bố, gấu mẹ, gấu con cùng béo núc ních, bước đi lặc lè, lặc lè); hoặcbằng nghệ thuật so sánh, ẩn dụ, nhân hóa (“Lá mía sắc như lưỡi gươm, xanhđậm”, “lũ trẻ đứa nào đứa nấy da cứ đen bóng như bôi nhọ mỡ ”, “ Dòng sôngthay chiếc áo màu xanh hằng ngày bằng dải lụa đào”)

b) Cách đặt câu, dựng đoạn trong văn miêu tả

+ Cách đặt câu trong văn miêu tả

Cũng như văn tự sự, cách đặt câu trong văn miêu tả đòi hỏi người viết phảilinh hoạt và công phu Có thể là câu dài với đầy đủ các thành phần chính phụ, cónhiều tầng ý nối tiếp nhau Cũng có thể là những câu ngắn ( câu đặc biệt hoặccâu tỉnh lược) Vấn đề đặt ra ở đây là phải biết chọn kiểu câu phù hợp với hoàncảnh, với tình huống, nội dung miêu tả, và cả với cảm xúc của người miêu tảnữa

Sau đây tôi xin giới thiệu một số trường hợp lựa chọn kiểu câu thường gặpnhư sau:

- Kiểu câu dài, nhiều tầng ý, nhiều vế nối nhau thường phù hợp với việcmiêu tả khung cảnh thiên nhiên êm đềm, yên ả, hoặc những hoạt động diễn ranhẹ nhàng, liên tiếp nối nhau; hoặc khi cảm xúc của con người đang dâng tràn,tuôn chảy…

- Kiểu câu ngắn (câu đặc biệt, câu tỉnh lược) với các dấu câu (dấu chấmthan, dấu chấm hỏi, dấu chấm lửng…) thường dùng để diễn tả những cảm xúcmạnh, những hoạt động nặng, diễn ra nhanh gọn liên tục; những tình huống bấtngờ…

- Kiểu câu có sử dụng phép tu từ đảo ngữ: thường dùng trong những trườnghợp cần nhấn mạnh một đặc điểm, một trạng thái nào đó của đối tượng đượcmiêu tả

Tuy nhiên với học sinh lớp 6, việc yêu cầu học sinh sử dụng linh hoạt cáckiểu câu còn gặp nhiều khó khăn Vì thế giáo viên nên hướng dẫn học sinh lựachọn các kiểu câu phù hợp với đối tượng và đề bài

Ví dụ :

- Tả cảnh đồng quê yên ả thanh bình: cánh đồng trải ra xa tít tắp, mênhmông với sóng lúa lăn tăn gợn nhẹ, đuổi nhau chạy dài đến tận chân trời (Câudài)

- Tả ánh trăng khuya: Trời đã về khuya, ánh trăng dường như càng sánghơn, vằng vặc giữa vòm cao mênh mông, lặng lẽ tỏa ánh sáng dịu dàng và tinhkhiết xuống mặt đất, huyền ảo và đẹp lạ kì (Câu dài)

- Tả em bé đang tập đi: Cu Tí đang chập chững tập đi Hai bàn chân bấmxuống Hai tay dang ra để giữ thăng bằng Một bước Hai bước “ Uỵch” Cu Tíkhóc òa lên vì bị ngã Mẹ vội đỡ Tí dậy, thơm một cái vào đôi má trắng hồng Tí

ta nhoẻn cười, nước mắt vẫn đọng trên mí Hai bàn chân lại bấm xuống Hai taylại dang ra Một bước… Hai bước… Năm bước… Mười bước… Tiếng vỗ tay cổ

vũ của mọi người làm cho cu Tí càng phấn khởi (Một loạt câu ngắn)

- Tả hoa phượng: Trên cành cây, lác đác xuất hiện những bông hoa phượng đầu mùa (Câu đảo ngữ)

Tuy nhiên tôi cũng lưu ý và nhắc nhở học sinh trong khi làm văn miêu tả làphải biết dùng đan xen các kiểu câu khác nhau Có câu dài xen câu ngắn Có câubình thường xen câu đặc biệt Như vậy mới tạo được sự phong phú, đa dạng chocách diễn đạt

+ Cách dựng đoạn trong văn miêu tả

Ngoài việc đặt câu, cách dựng và liên kết giữa các đoạn trong một bài vănmiêu tả cũng rất cần được quan tâm Thông thường, khi làm văn, học sinh chiabài thành ba phần: mở bài, thân bài, kết bài Do đó, ứng với ba phần thường là

ba đoạn văn Mở bài và kết luận ngắn, thân bài thì dài Dù nội dung bài vănnghèo nàn hay phong phú, dù dung lượng bài văn dài hay ngắn, dù đối tượngmiêu tả ít hay nhiều, phần thân bài cũng chỉ có một đoạn Đây là hạn chế đángtiếc mà tôi thường gặp trong bài làm của học sinh

Vậy có thể khắc phục hạn chế này bằng cách nào? Trước hạn chế đó tôihướng dẫn học sinh làm như sau:

Điều trước tiên tôi hướng dẫn học sinh xác định những ý cần triển khaitrong bài văn miêu tả để chia thân bài thành các đoạn văn tương ứng Có nhiềucách để chia đoạn trong bài văn tả

Sau đây là một số cách giúp học sinh tách đoạn trong phần thân bài:

- Chia đoạn theo trình tự thời gian: Người làm bài đặt đối tượng miêu tảvào các khoảng thời gian khác nhau Trong một năm thì theo bốn mùa xuân – hạ– thu – đông (tả cây cối, cảnh vật); trong một ngày thì có sáng – trưa –chiều – tối(tả cảnh vật, thời tiết); trong quá trình thì có bắt đầu- diễn biến- kết thúc (tả cảnhsinh hoạt), khi nhỏ – khi lớn – về già (tả con người), …

- Chia đoạn theo trình tự không gian: Người làm bài quan sát đối tượngmiêu tả ở nhiều góc độ và từ nhiều hướng khác nhau: từ xa nhìn lại, từ ngoàinhìn vào, từ trong nhìn ra, từ trên nhìn xuống, từ dưới nhìn lên, nhìn bên trái,

- Chia đoạn theo đặc điểm tính cách của đối tượng được miêu tả: mỗi đặcđiểm tính chất có thể được tách ra để miêu tả trong một đoạn văn độc lập Vínhư tả người nói chung có thể chia thành hai ý (hình dáng, tính tình)…

- Chia đoạn theo số lượng đối tượng được miêu tả: có thể sử dụng cách chiađoạn này cho kiểu bài tả cảnh thiên nhiên, tả cảnh sinh hoạt, tả thế giới loài vật,

đồ vật…Ví như tả cảnh thiên nhiên thì có: bầu trời – mặt đất; cảnh trong vườn –ngoài đồng; cảnh biển cả – cảnh núi rừng… Hoặc tả không khí giờ học thì có:công việc của thầy cô giáo, công việc của học sinh, … Tả đàn gia súc, gia cầmcủa gia đình thì có: bầy gà, đàn vịt, lũ trâu bò – mấy con lợn…

- Sau khi học sinh chia đoạn rồi tôi hướng dẫn cách triển khai ý trong từngđoạn Thông thường, nếu toàn bộ thân bài triển khai trong một đoạn văn thìnhiều khi chỉ cần liệt kê cảnh cũng có thể thành một đoạn (dù rằng nội dungmiêu tả sẽ nghèo nàn, dù rằng cách tả sẽ không hay) Nhưng khi tách phần thânbài ra một số đoạn mà người viết không có đủ kiến thức để triển khai ý trongmột đoạn thì những đoạn văn ấy sẽ làm cho bài văn trở nên rời rạc, vụn vặt,thiếu liên kết Như vậy, thực tế này đòi hỏi người viết phải có khả năng mở rộng

ý, phát triển hình ảnh miêu tả một cách phong phú và hợp lí Thông thường cóthể mở rộng ý theo một số hướng sau:

- Mở rộng ý bằng cách liên tưởng, so sánh đối tượng đang miêu tả với đốitượng khác Hoặc đặt đối tượng đang miêu tả trong các bước quan hệ với nhữngđối tượng xung quanh

- Mở rộng ý bằng cách đi vào miêu tả thật tỉ mỉ, thật chi tiết từng đường nét, hình dáng, đặc điểm của đối tượng

- Mở rộng ý bằng cách đan xen vào những câu văn tả là những câu văn nêucảm xúc, suy nghĩ, nhận xét

- Mở rộng ý bằng cách kết hợp miêu tả đặc điểm với những lời giới thiệu

về giá trị, về cộng dụng của đối tượng được miêu tả

Ví dụ : Khi làm bài văn tả cây cối trong vườn vào một thời điểm cụ thể, ta

có thể chia thân bài thành một số đoạn ứng với một số đối tượng miêu tả nhưsau :

Đoạn một : tả một cây cối có đặc điểm tiêu biểu và gây ấn tượng nhất trongvườn (Lớn nhất, đặt ở vị trí quan trọng nhất) Khi tả phải giới thiệu được vị trí,miêu tả, hình dáng, đặc điểm của thân, lá, rễ, hoa, quả,…,tầm quan trọng của nóđối với các cây cối khác trong vườn, hoặc đối với con người Có trường hợp nêulên lai lịch của nó (Ai trồng? Trồng lúc nào? Người trồng và thời điểm trồng có

ý nghĩa như thế nào đối với chủ nhân của khu vườn?)

Đoạn hai : Tả loại cây hoa cho hương: Liệt kê một số loài hoa (hoa nhài,hoa hồng,…) Đồng thời miêu tả cụ thể vị trí, hình dáng đặc điểm, cấu tạo củatừng loại cây (thân, lá, hoa, hương vị…)