một số biện pháp tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong môn địa lí 8

Nên việc tích hợp vấn đề giáo dục môi trường trong dạy học Địa lí là vấn đề quan trọng, giúp học sinh nhận thức đúng về môi trường trong thời đại mới.Dạy học tích hợp được hình thành trê

1 Tên đề tài:

MỘT SỐ BIỆN PHÁP TÍCH HỢP KIẾN THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

TRONG MÔN ĐỊA LÍ 8

2 Đặt vấn đề:

2.1 Tầm quan trọng của vấn đề được nghiên cứu:

Môi trường là không gian sinh sống của con người và sinh vật, là nơi chứađựng các nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất của con người…Conngười và môi trường luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và được thực hiệntrước hết thông qua lao động sản xuất Để đáp ứng mọi nhu cầu của mình, conngười ngày càng tác động sâu vào tự nhiên, nhiều khi làm cho nó ngày càng biếnđổi theo chiều hướng xấu đi, bất lợi hơn và làm cho môi trường ngày càng bị hủyhoại nghiêm trọng Do đó con người sẽ không thể sống nếu môi trường khôngđược bảo vệ Nói cách khác bảo vệ môi trường chính là bảo vệ cuộc sống củachúng ta Nên việc tích hợp vấn đề giáo dục môi trường trong dạy học Địa lí là vấn

đề quan trọng, giúp học sinh nhận thức đúng về môi trường trong thời đại mới.Dạy học tích hợp được hình thành trên cơ sở của những quan niệm tích cực về quátrình học tập và qúa trình dạy học, thực hiện quan điểm tích hợp trong giáo dục sẽgóp phần phát triển tư duy tổng hợp, năng lực giải quyết vấn đề và làm cho việchọc tập trở nên có ý nghĩa hơn với học sinh, so với việc học tập và thực hiện cácmặt giáo dục một cách riêng rẽ Các sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội vốn khôngtồn tại một cách rời rạc, đơn lẻ, chúng là những thể tổng hợp hoàn chỉnh và có mốiquan hệ chặt chẽ với nhau Cùng với sự phát triển khoa học kĩ thuật, tri thức giảngdạy trong nhà trường là những kiến thức cơ bản, hiện đại sát thực tế là cơ sở để tạocho các em làm hành trang bước vào thời đại mới Cũng chính do đặc điểm đó màgiáo dục bảo vệ môi trường được đưa vào nội dung giáo dục phổ thông chủ yếubằng con đường tích hợp, tức là liên kết, lồng ghép với các môn học có sẵn trongchương trình giáo dục phổ thông một cách hợp lý, nhưng đặc biệt là môn Địa lí.Việc giáo dục môi trường trong bài dạy Địa lí trang bị những hiểu biết, rèn luyệnkĩ năng và cung cấp cơ hội cho học sinh phát triển khả năng tích hợp kiến thức vậndụng vào thực tế địa phương Từ đó các em có thể tiến hành tích hợp giáo dục môitrường có hiệu quả trong môn Địa lí Vì vậy giáo dục bảo vệ môi trường là một vấn

đề cấp bách có tính toàn cầu và là vấn đề có tính khoa học, tính xã hội sâu sắc Đặcbiệt giáo dục môi trường rất cần thiết cho học sinh, tạo điều kiện cho các em đượctrang bị kiến thức về môi trường, làm quen với môi trường, biết xót xa trước sự suythoái của môi trường, căm ghét những hành động tàn phá môi trường, có phản ứngđối với các hành vi xấu như: xả rác bừa bãi trên sân trường, nơi công cộng, chặtphá rừng …Có ý thức và hành động bảo vệ môi trường, hiểu được tầm quan trọngcủa môi trường trong sạch đối với sức khoẻ con người, với chất lượng cuộc sốngchúng ta

2.2 Những thực trạng liên quan đến vấn đề đang nghiên cứu:

Trong môn Địa lí, đặc biệt là sách giáo khoa Địa lí lớp 8 thì môi trường vàbảo vệ môi trường vốn là một nội dung kiến thức Địa lí, nếu người giáo viên ýthức được điều đó thì trong quá trình giảng dạy sẽ kết hợp được cả 2 hệ thống kiếnthức Địa lí và kiến thức bảo vệ môi trường Việc tích hợp kiến thức bảo vệ môi

trường trong môn Địa lí 8 sẽ giúp cho các em hiểu được những vấn đề nóng bỏng

về môi trường đang diễn ra hàng ngày, hàng giờ và có ảnh hưởng ít nhiều đến cuộcsống và sinh hoạt của các em, đặc biệt đối với học sinh lớp 8, các em đã có mộttrình độ nhất định để hiểu được vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường Đó chính

là cơ sở sâu sắc giúp cho người giáo viên giáo dục ý thức, thái độ và hành vi bảo

vệ môi trường cho các em một cách hiệu quả

2.3 Lý do chọn đề tài:

Qua nhiều năm tôi được nhà trường phân công dạy môn Địa lí 8, trong quátrình dạy tôi nhận thấy vấn đề tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường cho học sinh làrất cần thiết Việc giáo dục môi trường giúp các em hiểu biết về thiên nhiên và môitrường, từ đó giáo dục cho các em ý thức quan tâm thường xuyên đến môi trường,dần dần hình thành ở các em có những hành vi tốt đối với việc bảo vệ, giữ gìn môitrường ở lớp học, trong nhà trường, trong gia đình, rộng hơn là quê hương, đấtnước Việc làm thế nào để môi trường chúng ta luôn trong sạch, cần phải vận dụngliên hệ vào môn Địa lí nhằm nâng cao ý thức, thái độ và hành vi cho các em trongbảo vệ môi trường Qua đề tài này, mục đích đạt được nhằm nâng cao chất lượnggiờ giảng dạy của giáo viên, giúp học sinh tích cực chủ động trong giờ học, thôngqua việc làm phong phú phương pháp giảng dạy, kết hợp nhiều phương pháp đặctrưng bộ môn cũng như kết hợp với các bộ môn khác Qua đó góp phần nâng caochất lượng học tập của học sinh, học sinh sẽ có thói quen năng động sáng tạo pháthuy cao độ năng lực tự học của mình Xuất phát từ những vấn đề trên, tôi đã chọn

đề tài “Một số biện pháp tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong môn Địa lí 8”,nhằm tích hợp tốt trong quá trình giảng dạy và học tập Địa lí, góp phần nâng caochất lượng dạy và học

Giới hạn nghiên cứu của đề tài: Đề tài chỉ giới hạn trong phạm vi ‘Một sốbiện pháp tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong môn Địa lí 8”

3 Cơ sở lý luận:

Bảo vệ môi trường hiện là một trong nhiều mối quan tâm mang tính toàncầu Sự phát triển nhanh chóng về Kinh tế- xã hội trong những năm qua đã làm đổimới xã hội, chỉ số kinh tế không ngừng nâng cao Tuy nhiên sự phát triển kinh tếchưa đảm bảo cân bằng với việc bảo vệ môi trường, những hiểm họa suy thoái môitrường ngày càng đe dọa cuộc sống của loài người Ở nước ta, bảo vệ môi trườngcũng đang là vấn đề được quan tâm sâu sắc Nên giáo dục bảo vệ môi trường làbiện pháp hữu hiệu nhất, góp phần hình thành nhân cách người lao động mới,người lao động có thái độ thân thiện với môi trường, phát triển kinh tế hài hoà vớiviệc bảo vệ môi trường, bảo đảm nhu cầu của hôm nay mà không phương hại đếncác thế hệ mai sau Giáo dục bảo vệ môi trường giúp cho mọi người hiểu rõ sự cầnthiết phải bảo vệ môi trường và có thói quen, hành vi ứng xử văn minh với môitrường

Trong chương trình Địa lí trung học cơ sở hiện hành có thể tích hợp giáo dụcbảo vệ môi trường trong nhiều vấn đề với nhiều mức độ, các quy mô lãnh thổ rộnghẹp khác nhau tùy theo nội dung kiến thức của từng lớp Riêng chương trình Địa lílớp 8 có nhiều thuận lợi hơn cho việc giáo dục môi trường Nội dung tích hợp cácvấn đề giáo dục môi trường được đề cập trong chương trình bao gồm: việc bảo vệ

các yếu tố thành phần của môi trường tự nhiên nước ta; việc bảo vệ, sử dụng, khaithác các tài nguyên thiên nhiên của mỗi miền đất nước, là nơi hàng ngày học sinhđang sống nên các em rất dễ nhận biết được sự thay đổi của môi trường tự nhiênhoặc những tác động của con người làm cho tự nhiên thay đổi Điều này sẽ giúpcho học sinh có nhiều hiểu biết về môi trường xung quanh và những tác động tíchcực, tiêu cực của con người đối với môi trường, nhằm hình thành cho các em cónhận thức, thái độ và hành vi đối với môi trường một cách tích cực, đúng đắn vàkích thích tình yêu quê hương, làng xóm, hình thành thói quen, kĩ năng bảo vệ môitrường để khi ra đời sẽ có những kiến thức nhất định, có ích trong quá trình laođộng xây dựng quê hương Việc tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trường đốivới bộ môn Địa lí là việc làm cần thiết giúp học sinh hiểu biết được mối quan hệgiữa môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và vai trò của con người trong đó Từ

đó sẽ có thái độ thân thiện với môi trường, yêu quý, tôn trọng thiên nhiên, tôn trọng

di sản văn hóa và ý thức được hành động trước vấn đề môi trường nảy sinh

Nhận thức được vấn đề quan trọng đó, khi dạy bộ môn Địa lí, đặc biệt Địa lí

8 ở trường trung học cơ sở, tôi đã tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường vào các bàidạy giúp cho các em có ý thức trong việc bảo vệ môi trường sống chung quanh ta,tạo nên môi trường xanh- sạch- đẹp

4 Cơ sở thực tiễn:

Phương pháp tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong dạy học đã có từlâu, đây không phải là phương pháp hoàn toàn mới, nhưng đến nay chưa được sửdụng nhiều trong dạy học địa lí bởi tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong dạyhọc đòi hỏi giáo viên phải rất công phu, phải chuẩn bị hết sức kĩ lưỡng, phải tíchlũy cho mình một vốn liến thức về giáo dục môi trường cho các em khi dạy mônĐịa lí

Thực trạng hiện nay: Đối với giáo viên thì việc thực hiện nội dung tích hợpkiến thức bảo vệ môi trường vào trong các tiết học còn ít, trong qúa trình dạy họcĐịa lí ở trường THCS vấn đề phát triển kiến thức, kĩ năng và hình thành thái độcủa các em trong vấn đề giáo dục môi trường và tích hợp vấn đề giáo dục môitrường trong các bài học Địa lí chưa đạt hiệu quả cao Trong từng tiết dạy giáoviên chưa tạo cho các em sự tò mò, nghiên cứu về ý nghĩa của việc bảo vệ môitrường Cụ thể cho từng tiết dạy còn mang tính chung chung chưa hấp dẫn họcsinh Một số giáo viên chưa hướng dẫn các em liên hệ những kiến thức đã học vớithực tiễn, chưa rút ra được những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn sau khi được

học lý thuyết Kĩ năng sử dụng các phương tiện phục vụ việc dạy học hiện đại của

giáo viên còn hạn chế như: việc sử dụng máy vi tính để chuẩn bị bài, cập nhật lưutrữ thông tin, sưu tầm các tư liệu điện tử, tranh ảnh, phim liên quan đến môitrường Việc cập nhật thông tin, số liệu, sự kiện của địa phương ở một số giáoviên chưa liên tục, vì vậy quá trình vận dụng để tích hợp giáo dục môi trường còn

nhiều hạn chế Phần liên hệ kiến thức bảo vệ môi trường cho các em thì giáo viên

thường cho là phần phụ, lướt nhanh trong giảng dạy

Đối với học sinh thì các em hầu hết hiểu kiến thức bài học, nhưng chưa pháthuy tối đa vận dụng các kiến thức đó vào thực tiễn Các em chỉ mới hiểu và nắmđược kiến thức sách giáo khoa còn phần mở rộng thì còn hạn chế nên nhiều em

chưa thấy rõ vai trò và tầm quan trọng của việc lĩnh hội các kiến thức bảo vệ môitrường để vận dụng vào trong thực tiễn đời sống hàng ngày Việc nắm bắt kiếnthức, nhìn nhận các vấn đề địa lý còn mông lung (Ví dụ: Chưa hiểu rõ ý nghĩa củaviệc bảo vệ môi trường, tác hại của ô nhiễm môi trường, thực trạng của các vấn đềmôi trường là do đâu? Vai trò của học sinh hiện nay trong việc bảo vệ môi trườngnhư thế nào? ) Chưa đề cao trách nhiệm của bản thân đối với môi trường Chưa tựgiác trong việc giữ gìn vệ sinh nơi công cộng, nơi sinh sống và học tập Một số họcsinh chưa có ý thức bảo vệ môi trường như: ăn quà vặt còn xả rác bừa bãi, ngồi họctrong lớp còn lót giấy ngồi xong không dọn dẹp Đa số học sinh ít được tiếp xúcvới thực tế nên chưa đánh giá hết mức độ ô nhiễm môi trường, chưa thấy rõ vai trò

và tầm quan trọng của việc lĩnh hội các kiến thức bảo vệ môi trường để vận dụngvào thực tiễn đời sống hàng ngày, còn thờ ơ trước sự ô nhiễm môi trường nên ýthức bảo vệ môi trường của học sinh chưa cao…Điều đó rất khó khăn cho giáoviên dạy Địa lí nói riêng và các bộ môn có liên quan đến môi trường nói chung

Đó là cơ sở thực tiễn, là lí do chủ quan thôi thúc tôi quan tâm, trăn trở để lựachọn biện pháp để khắc phục vấn đề này Vì vậy tôi đã chọn đề tài “Một số biệnpháp tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong môn Địa lí 8”, nhằm vận dụng tốttrong quá trình giảng dạy và học tập Địa lí- góp phần nâng cao chất lượng dạy vàhọc

Dạy học tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong giảng dạy Địa lí đã

được đề cập đến nhiều tài liệu như: Giáo dục bảo vệ môi trường trong môn địa lí trung học cơ sở Phương pháp dạy học địa lí ở trường phổ thông Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên trung học cơ sở chu kì III…,nhưng các tài liệu

này cũng chỉ nêu ra những hướng dẫn chung chứ chưa hướng dẫn cụ thể Vì vậytôi chọn đây là vấn đề cần khai thác

5 Nội dung nghiên cứu:

Để giúp cho các em có kiến thức bảo vệ môi trường qua giảng dạy Địa lí 8một cách hiệu quả, thì giáo viên cần phải tìm ra cho mình một phương pháp dạyhọc thích hợp để khéo léo tích hợp các kiến thức bảo vệ môi trường cho các em

Để việc tích hợp vừa tự nhiên, không miễn cưỡng, gượng ép, vừa bảo đảm đượcđặc thù của bộ môn, vừa đảm bảo tính vừa sức, vừa lồng ghép được các nội dunggiáo dục vào các tiết dạy cụ thể để mang hiệu quả như mong muốn, tôi đưa ra một

số giải pháp sau:

5.1 Xác định kiến thức cần tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong cácbài học:

Trong SGK Địa lí 8, không ít bài có phần nội dung liên quan đến vấn đề bảo

vệ môi trường được trình bày cả bằng kênh chữ lẫn kênh hình, trước tiên giáo viêncần xác định nội dung cần tích hợp cụ thể là gì qua từng bài học (xác định địa chỉtích hợp), sau đó căn cứ vào thời lượng của bài học đó mà xác định hình thức tíchhợp sao cho phù hợp

5.1.1 Xác định các nội dung kiến thức bảo vệ môi trường trong SGK Địa lí 8Vấn đề môi

rừng bị suy

giảm

phá nghiêm trọng

- Phát triển kinh tế không

đi đôi với việc bảo vệ môitrường của các nước ĐôngNam Á

- Địa hình nước ta mangtính chất nhiệt đới gió mùa

ẩm và chịu tác động mạnh

mẽ của con người

- Biết nước ta có tài nguyênsinh vật phong phú và đadạng Bảo vệ tài nguyênsinh vật Việt Nam

- Sông ngòi nước ta đang bị

ô nhiễm Có ý thức giữ gìn,bảo vệ nguồn nước ngọtcủa sông, hồ của quêhương, đất nước

- Bài 3: Sông ngòi và cảnh quanchâu Á

- Bài 10 Điều kiện tự nhiên khu vựcNam Á

- Bài 33: Đặc điểm sông ngòi ViệtNam

- Bài 34 Các hệ thống sông lớn ởnước ta

- Vấn đề khai thác và bảo

vệ tài nguyên khoáng sản

- Bài 36: Đặc điểm đất Việt Nam

- Bài 26 Đặc điểm tài nguyênkhoáng sản Việt Nam

Ô nhiễm

biển và đại

dương

- Môi trường biển

- Ô nhiễm nước biển

- Vấn đề bảo vệ bãi biển vàvùng biển khỏi ô nhiễmtrong hoạt động du lịch

- Bài 23: Vị trí giới hạn, hình dạnglãnh thổ Việt Nam

- Bài 24: Vùng biển Việt Nam

- Bài 31: Đặc điểm khí hậu ViệtNam

- Bài 32: Các miền khí hậu và thờitiết ở nước ta

- Việc khai thác, sử dụng

và bảo vệ tài nguyên thiênnhiên của con người ở mỗi

- Bài 41,42,43,44

miền địa lí tự nhiên.

5.1.2 Định hướng phương thức tích hợp kiến thức giáo dục môi trường trongmôn Địa lí 8:

Giáo dục bảo vệ môi trường là lĩnh vực giáo dục liên ngành, vì vậy đượctriển khai theo phương thức tích hợp Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường đượctích hợp trong môn học thông qua các chương, bài cụ thể Việc tích hợp thể hiện ở

3 mức độ: Mức độ toàn phần, mức độ bộ phận và mức độ liên hệ

*Dạng mức độ toàn phần: thì mục tiêu và nội dung của bài học hoặc củachương phù hợp hoàn toàn với mục tiêu và nội dung của giáo dục bảo vệ môitrường

Ví dụ: Trong bài 38: Bảo vệ tài nguyên sinh vật Việt Nam - Địa lí 8 Nộidung giáo dục bảo vệ môi trường được tích hợp trong cả 3 mục

Mục 1: Giá trị của tài nguyên sinh vật Việt Nam;

Mục 2: Bảo vệ tài nguyên rừng;

Mục 3: Bảo vệ tài nguyên động vật

*Dạng mức độ bộ phận: Ở dạng này, các kiến thức giáo dục bảo vệ môitrường đã có trong chương trình SGK và trở thành một phần kiến thức môn học.Trong SGK Địa lí 8 nội dung này thường chiếm một mục hoặc một đoạn trong bàihọc (lồng ghép một phần)

Ví dụ: Trong bài 33: Đặc điểm sông ngòi Việt Nam - Địa lí 8, mục 2: Khaithác kinh tế và bảo vệ sự trong sạch của các dòng sông

*Dạng mức độ liên hệ: Ở dạng này các kiến thức bảo vệ môi trường khôngđược đưa vào chương trình cụ thể ở SGK, nhưng dựa vào nội dung bài học thì giáoviên có thể tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường có liên quan với bài học qua giờdạy Trong Địa lí 8, có nhiều bài có khả năng liên hệ kiến thức bảo vệ môi trường.Tuy nhiên, giáo viên cần xác định các bài có khả năng tích hợp kiến thức giáo dụcbảo vệ môi trường trong bài một cách hợp lí

Ví dụ 1: Trong bài 37 Đặc điểm sinh vật Việt Nam - Địa lí 8, mục 1: Giáoviên cho học sinh tìm hiểu đặc điểm chung của sinh vật Việt Nam sau đó giáo viên

có thể tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường có liên quan với bài học qua hệ thốngcâu hỏi:- Con người đã tác động đến hệ sinh thái tự nhiên như thế nào?

- Em hãy nêu những việc làm của em và các bạn học sinh nhằm góp phần vào côngtác bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, bảo vệ môi trường tại nơi các em sinh sống và họctập (Các em đã tham gia tích cực các buổi lao động công ích như: Lao động vệsinh sân trường, chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ, không vứt rát bừa bãi ở trường vànơi công cộng,…)

Ví dụ 2: Trong bài 28 Đặc điểm địa hình Việt Nam - Địa lí 8, mục 3: Địahình nước ta mang tính chất nhiệt đới gió mùa và chịu tác động mạnh mẽ của conngười: Giáo viên cho học sinh liên hệ để thấy được vai trò của địa hình đối với đờisống, sản xuất của con người; một số tác động tích cực, tiêu cực của con người tớiđịa hình ở nước ta, sự cần thiết phải bảo vệ địa hình…

Muốn làm được điều này đòi hỏi giáo viên luôn cập nhật thông tin, các kiếnthức có liên quan đến môi trường

5.2 Cách thức chuẩn bị cho tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong bộmôn:

Trong giảng dạy ta phải chuẩn bị tốt các yêu cầu cần thiết, từ thiết kế bàidạy, tư liệu cho đến sử dụng công nghệ thông tin Như thường lệ, để thiết kế bàigiảng tốt, tôi có kế hoạch chuẩn bị, đồng thời giao nhiệm vụ cụ thể cho học sinh

5.2.1 Chuẩn bị của học sinh: Việc chuẩn bị của học sinh là một hình thứcnghiên cứu trước bài mới, từ đó các em sẽ nắm bài mới có chất lượng

*Giao nhiệm vụ cho học sinh từng nhóm để tránh trùng lặp

Ví dụ: Trong bài 33 Đặc điểm sông ngòi Việt Nam - Địa lí 8 Giáo viêngiao cho:

- Nhóm 1,2: Tìm các tranh, ảnh về giá trị kinh tế của sông ngòi và nguồnnước sông, hồ ở nước ta đang bị ô nhiễm

- Nhóm 3,4: Sưu tầm tranh, ảnh về các biện pháp để khai thác các nguồn lợi

và hạn chế tác hại của lũ lụt của nhân dân ta

*Giao nhiệm vụ cho cả lớp: Suy ngẫm về những hình ảnh đã tìm được vàbản thân em đã làm được những gì để góp phần bảo vệ sự trong sạch của sôngngòi

5.2.2 Chuẩn bị của Giáo Viên:

Sự chuẩn bị của giáo viên phải thể hiện qua hệ thống câu hỏi trong bài soạnphải ngắn gọn, khoa học, phù hợp với mọi đối tượng trong lớp (từng lớp, từng bài,từng phần) có các cách khác nhau, ngoài việc soạn bài, phải chuẩn bị đồ dùng dạyhọc cần thiết như: bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh, sơ đồ, mô hình, phù hợp với nộidung, bài dạy

Ví dụ: Trong bài 33 Đặc điểm sông ngòi Việt Nam - Địa lí 8 Giáo viênchọn một số hình ảnh các em đã sưu tầm cho học sinh tự suy ngẫm, trình bày trướclớp suy nghĩ, chính kiến của mình khi được xem những hình ảnh đó (Giá trị kinh

tế của sông ngòi, hiện tượng nước sông, hồ ở nước ta bị ô nhiễm, lũ lụt, biện pháp

để hạn chế tác hại của lũ lụt, )

Giáo viên hướng dẫn học sinh nghiên cứu bài học từ tư liệu, hệ thống câuhỏi nhằm giúp học sinh hiểu sâu sắc, tài nguyên nước có giá trị lớn về nhiều mặt,mang lại giá trị kinh tế lớn, góp phần nâng cao đời sống vật chất cho nhân dân Từ

đó bồi dưỡng cho học sinh nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, biết ngăn chặnnhững hành vi phá hoại và tạo một lối sống có trách nhiệm và thân thiện với thiênnhiên

5.3 Vận dụng linh hoạt một số phương pháp dạy học nhằm tích hợp kiếnthức bảo vệ môi trường trong dạy học Địa lí 8 Để tích hợp kiến thức bảo vệ môitrường đối với môn Địa lí 8, giáo viên có thể vận dụng nhiều phương pháp khácnhau sao cho phù hợp với mục tiêu bài học như:

- Phương pháp đàm thoại

- Phương pháp trực quan

- Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề

- Phương pháp nêu gương

- Phương pháp hoạt động thực tiễn

- Phương pháp học tập theo dự án

- Phương pháp tham quan, điều tra, khảo sát thực địa…

Trong đó các phương pháp được vận dụng thành công nhất trong việc thực hiệntích hợp kiến thức bảo vệ môi trường trong dạy học Địa lí 8

5.3.1 Phương pháp đàm thoại:

Đây là phương pháp truyền thống tuy nhiên rất có hiệu quả, giáo viên có thể

áp dụng trong nhiều tiết học Phương pháp này giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi

để dẫn dắt chỉ đạo học sinh tìm hiểu và lĩnh hội kiến thức Trong quá trình vậndụng để giáo dục đạt hiệu quả, giáo viên chọn trọng tâm cần tích hợp với việc liên

hệ kiến thức giữa bài học chính với kiến thức môi trường Phương pháp đàm thoạigợi mở được sử dụng rộng rãi và phổ biến Để mang lại hiệu quả thì hệ thống câuhỏi ở mức độ phát huy sự tìm tòi và sáng tạo của học sinh, câu hỏi cần gắn kiếnthức môn học đã biết với kiến thức môi trường mà có thể học sinh chưa biết, nênđòi hỏi học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ, vận dụng nhiều thao tác tư duy mới tìm racâu trả lời

Ví dụ : Trong bài 36: Đặc điểm đất Việt Nam- mục 2- Địa lí 8

Khi dạy, giáo viên có thể đặt ra các câu hỏi để học sinh có thể liên hệ vớithực tế môi trường như: Hiện trạng tài nguyên đất ở nước ta như thế nào? Nêu cácbiện pháp để sử dụng hợp lí và bảo vệ tài nguyên đất? Tài nguyên đất đã mang lạicho địa phương em những thuận lợi và khó khăn gì? Làm thế nào để phát huynhững thuận lợi và khắc phục những khó khăn đó?

Học sinh: trả lời qua đó giáo viên, giáo dục tư tưởng cho học sinh

5.3.2 Sử dụng phương pháp trực quan:

Là phương pháp mà giáo viên sử dụng các phương tiện trực quan để tích hợpkiến thức bảo vệ môi trường Trong việc tích hợp biến thức bảo vệ môi trườngtrong dạy học Địa lí 8, việc sử dụng các phương tiện trực quan có ý nghĩa rất lớnbởi vì học sinh chỉ có thể quan sát được các vấn đề môi trường tại địa phương, cònphần lớn các vấn đề môi trường tại Việt Nam và thế giới các em không có điềukiện để quan sát Chính vì thế phương tiện trực quan giúp học sinh lĩnh hội kiếnthức một cách hiệu quả nhất Trong dạy học Địa lí, giáo viên nên triệt để sử dụngnhững tranh ảnh minh hoạ trong sách giáo khoa , bởi vì đây là những phương tiệnminh hoạ đã được lựa chọn để thể hiện các hiện tượng một cách cụ thể, điển hìnhnhất Cùng với tranh ảnh trong sách giáo khoa, trong khi dạy địa lý giáo viên nên

sử dụng những hình ảnh minh hoạ có nội dung phù hợp và sắp xếp theo từng chủ

đề

Quy trình hướng dẫn học sinh sử dụng tranh ảnh như sau:

- Cho học sinh đọc tiêu đề bức tranh và nhìn bao quát bức tranh, xác địnhxem đối tượng được biểu hiện vấn đề gì về môi trường

- Hướng dẫn học sinh quan sát chi tiết nội dung bức tranh bằng những câuhỏi gợi ý, chỉ ra những đặc điểm, thuộc tính của đối tượng về môi trường được thểhiện trên các bức tranh

- Nêu biểu tượng và khái niệm Địa lí trên cơ sở những đặc điểm và thuộctính của đối tượng địa lí được thể hiện trên bức tranh

- Đối chiếu để bổ sung thêm những chi tiết của đối tượng của bức tranh chưanêu được rõ

Ví dụ 1: Khi dạy về chủ đề nguồn nước: Trong bài 33 Đặc điểm sông ngòiViệt Nam- Địa lí 8 Ở nội dung bài này tích hợp ở mức độ bộ phận trong mục 2:Khai thác kinh tế và bảo vệ trong sạch của các dòng sông Giáo viên cho học sinhquan sát tranh về lũ lụt, nguồn nước sông, hồ ở nước ta bị ô nhiễm, một số biệnpháp chống ô nhiễm (kèm theo minh họa ở phụ lục) Giáo viên hướng dẫn học sinh

sử dụng bức tranh đó qua những câu hỏi sau: Bức tranh có nhan đề gì? Sau đó chohọc sinh quan sát chi tiết nội dung bức tranh bằng những câu hỏi gợi ý, chỉ ranhững đặc điểm, thuộc tính của đối tượng về môi trường được thể hiện trên cácbức tranh qua hệ thống câu hỏi Em biết gì về thực trạng của sông ngòi ở nước tahiện nay? Từ đó giáo viên cho học sinh tìm hiểu nguyên nhân, hậu quả của việc ônhiễm sông ngòi? Em hãy tìm hiểu một số biện pháp chống ô nhiễm nước sông?Bản thân em đã làm được những gì để góp phần bảo vệ sự trong sạch của sôngngòi ở địa phương (Truyên truyền trồng và bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường,không đổ rác bừa bãi vào sông hồ, Chất thải của sản xuất và sinh hoạt cần phải xử

lí trước khi đổ ra sông hồ, tham gia các đội tình nguyện dọn sạch môi trường nướcsông hồ )

Qua đó học sinh sẽ nhận biết về hiện trạng của nguồn nước ở sông ngòinước ta, tìm ra nguyên nhân, hậu quả của sự suy giảm tài nguyên nước, từ đó rènluyện học sinh có ý thức bảo vệ và khai thác hợp lí nguồn lợi của sông hồ

*Ví dụ 2: Khi dạy về chủ đề tài nguyên rừng: Trong bài 38: Bảo vệ tàinguyên sinh vật Việt Nam- Địa lí 8 Ở nội dung bài này tích hợp ở mức độ bộ phậntrong mục 2 và mục 3 Ở mục 2, giáo viên cho học sinh quan sát bảng số liệu vềhiện trạng tài nguyên rừng Việt Nam, các bức tranh về hiện trạng rừng của ViệtNam, một số giải pháp để phát triển rừng (kèm theo minh họa ở phụ lục) Giáoviên hướng dẫn học sinh sử dụng bức tranh đó qua những câu hỏi sau: đọc bảng sốliệu, em có nhận xét gì về xu hướng biến động của diện tích rừng nước ta từ năm

1943 đến nay? Quan sát tranh và những hiểu biết em hãy cho biết những nguyênnhân nào làm cho diện tích rừng của nước ta giảm sút nhanh chóng? Khi mất rừng

sẽ dẫn đến những hậu quả gì? Nhà nước đã có chính sách bảo vệ rừng và phươnghướng phấn đấu bảo vệ rừng như thế nào?

Là học sinh đang ngồi trên ghế nhà trường em sẽ làm gì để góp phần vàobảo vệ tài nguyên rừng (Tuyên truyền trồng và bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường,khai thác hợp lí tài nguyên rừng, tham gia tích cực các cá buổi trồng cây gây rừng

do nhà trường tổ chức )

Qua đó học sinh sẽ nhận biết về hiện trạng rừng, tìm ra nguyên nhân, hậuquả của sự suy giảm tài nguyên rừng, từ đó rèn luyện học sinh có ý thức bảo vệ vàkhai thác hợp lí tài nguyên rừng…

Ngoài tranh ảnh, sơ đồ giáo viên có thể sử dụng băng hình, đĩa CD có nộidung về các vấn đề về môi trường để làm phương tiện trực quan, minh hoạ cho họcsinh Tất cả những hình ảnh trực quan đều gây một ấn tượng sâu sắc đối với họcsinh, nó sẽ giúp các em nhận thức dễ dàng hơn vấn đề môi trường và bảo vệ môitrường, học sinh có thể đề ra các giải pháp để bảo về tài nguyên rừng, tham giatuyên truyền cũng như có những hành động bảo vệ, chăm sóc cây xanh trong

trường học…giúp xây dựng thái độ, hành vi trong việc có ý thức giữ gìn, bảo vệmôi trường lớp học, nhà trường và rộng hơn là quê hương, đất nước.

5.3.3 Sử dụng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề:

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là đặt ra trước học sinh một vấn đềhay một hệ thống những vấn đề nhận thức có chứa đựng những mâu thuẫn giữa cáiđã biết và cái chưa biết, chuyển học sinh vào tình huống có vấn đề, kích thích hoạtđộng tư duy tích cực của các em trong quá trình giải quyết vấn đề Tức là làm chocác em tích cực, tự giác trong việc giành lấy kiến thức bảo vệ môi trường một cáchđộc lập, dưới sự hướng dẫn của giáo viên các em có thể tự khai thác, tự nghiên cứu

để đi đến kiến thức cần thiết

Ví dụ: Trong bài 24 Vùng biển Việt Nam - mục 2 Địa lí 8

Giáo viên đặt câu hỏi: Vùng biển nước ta rất giàu hải sản nhưng tại sao tàinguyên hải sản ở nước ta đang cạn kiệt, nhất là vùng ven bờ và một số loài có nguy

cơ tuyệt chủng?

Xác định tình huống có vấn đề: Vùng biển nước ta rất giàu hải sản nhưng tạisao tài nguyên hải sản ở nước ta đang cạn kiệt, nhất là vùng ven bờ và một số loài

có nguy cơ tuyệt chủng

Giải quyết tình huống có vấn đề: Đòi hỏi học sinh huy động kiến thức cóliên quan để giải quyết Tài nguyên hải sản là có giới hạn và ở nước ta đang cạnkiệt, nhất là ở vùng ven bờ Do phương thức khai thác trắng, khai khai thác hải sảnkhông hợp lý của người dân và chất thải công nghiệp, rác thải đô thị đổ ra đã làmcho môi trường biển bị suy thoái dẫn tới tài nguyên biển có nguy cơ cạn kiệt vàmột số loài có nguy cơ tuyệt chủng nên việc khai thác và nuôi trồng hải sản đangđứng trước nhiều khó khăn

Sau đó giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh tìm hiểu: Muốn khai thác lâu bền

và bảo vệ tốt môi trường biển Việt Nam, cần phải làm gì? Là học sinh đang ngồitrên ghế nhà trường em sẽ làm gì để góp phần vào bảo vệ tài nguyên biển?

Qua đó học sinh sẽ nhận biết về hiện trạng tài nguyên hải sản, tìm ra nguyênnhân, hậu quả của sự suy giảm tài nguyên hải sản Đồng thời hiểu được nguồn lợithuỷ sản là tài nguyên vô giá do thiên nhiên ban tặng, mang lại giá trị kinh tế lớn,góp phần nâng cao đời sống vật chất cho nhân dân và là tài sản của quốc gia có giátrị vật chất không những của chúng ta mà còn của thế hệ mai sau Từ đó bồi dưỡngcho học sinh nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, khai thác hợp lí, biết ngăn chặnnhững hành vi phá hoại, tạo một lối sống có trách nhiệm và thân thiện với thiênnhiên

5.3.4 Sử dụng phương pháp thảo luận:

Bản chất của phương pháp thảo luận là giáo viên tổ chức cho học sinh thảoluận để giải quyết các vấn đề có liên quan đến nội dung bài học Đây không chỉ làphương pháp dạy học đặc trưng của môn Địa lí mà còn là một trong các phươngpháp có hiệu quả nhất của giáo dục môi trường Phương pháp này tạo cho học sinh

cơ hội trình bày ý kiến, suy nghĩ của mình và nghe ý kiến của các bạn trong lớp vềmột vấn đề về môi trường có liên quan đến nội dung bài học

Hình thức thảo luận có thể là thảo luận cả lớp hoặc thảo luận nhóm Nếu làthảo luận nhóm thì trước hết phải chia nhóm, bố trí chỗ ngồi cho các nhóm, mọi

người tham gia thảo luận cần phải nhìn thấy mặt nhau một cách rõ ràng, vì thế ngồitheo bàn tròn là cách bố trí tốt nhất

Phương pháp thảo luận có thể tiến hành theo các bước sau:

- Bước 1: Giáo viên chia học sinh trong lớp thành các nhóm nhỏ và nêu chủ

đề và các câu hỏi thảo luận

- Bước 2: Học sinh thảo luận (theo nhóm hoặc bàn)

- Bước 3: Học sinh trình bày kết quả Học sinh nhận xét, bổ sung

- Bước 4: Giáo viên tóm tắt các ý kiến thảo luận, củng cố các điểm chính

Ví dụ: Trong bài 41: Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ- mục 4- Địa lí 8: Tài nguyên phong phú đa dạng và nhiều cảnh quan đẹp nổi tiếng

- Giáo viên chia học sinh trong lớp thành các nhóm nhỏ (6 học sinh/ nhóm)

- Học sinh thảo luận nhóm về các nội dung: Một số tài nguyên chủ yếu củavùng Hiện trạng môi trường của vùng Những vấn đề cần quan tâm trong quá trìnhphát triển kinh tế để phát triển bền vững

- Đại diện một và nhóm trình bày kết quả thảo luận (mỗi nhóm trả lời mộtcâu hỏi) Học sinh khác nhận xét bổ sung

- Giáo viên tóm tắt và chuẩn xác kiến thức:

+ Tài nguyên chủ yếu: khoáng sản, du lịch và rừng

+ Hiện trạng môi trường: Ở một số vùng, cân bằng sinh thái bị đảo lộn, rừng

bị chặt phá, đất bị xói mòn, biển bị ô nhiễm

+ Những vấn đề cần quan tâm trong quá trình phát triển kinh tế để phát triểnbền vững: Khai thác khoáng sản hợp lí, bảo vệ môi trường khi khai thác Bảo vệ vàtích cực trồng rừng Chất thải của sản xuất và sinh hoạt cần phải xử lí trước khi đổ

ra sông hồ, biển Tổ chức chặt chẽ hoạt động du lịch

Qua thảo luận giáo viên có thể đánh giá được sự hiểu biết, thái độ, cảm xúccủa học sinh, khuyến khích học sinh hình thành chứng kiến có cơ sở của mình đốivới vấn đề đang thảo luận

5.3.5 Sử dụng biện pháp nêu gương:

Trong quá trình thực hiện bảo vệ môi trường, giáo viên phải là tấm gươngtốt cho học sinh noi theo, vì thế muốn giáo dục học sinh có nếp sống văn minh,lịch sự đối với môi trường, trước hết các thầy, cô giáo cần phải thực hiện đúng cácqui định bảo vệ môi trường

Ví dụ chỉ là hành động nhỏ thôi cũng tác động rất lớn đến các em, như khi ta

kê một tờ giấy xuống ghế ngồi thì khi ta đứng dậy phải cất ngay tờ giấy đó hoặc bỏvào sọt rác Khi vào lớp học, giáo viên sửa lại khăn bàn, bình hoa ở bàn giáo viêncho ngay ngắn góp phần làm cho môi trường sạch đẹp hơn Giáo viên có thể nhắcnhở các em không bẻ cành, vặt cây trong sân trường, tự giác gom rác trong phònghọc bỏ vào sọt rác, không vức rác bừa bãi trên sân trường và nơi công cộng, tắt hệthống điện, quạt trong phòng học khi không cần thiết, không viết vẽ bậy trên bàn,vận động gia đình hưởng ứng giờ trái đất…Cần giáo dục học sinh luôn tự pháthiện, theo dõi những hành vi tốt của bạn mình và nêu gương trước lớp, giáo viên

có hình thức tuyên dương, động viên ngay trước tập thể lớp Đó cũng chính lànhững hành động thiết thực để giáo dục các em sử dụng tiết kiệm và hiệu quả