Nâng cao kĩ năng viết đoạn văn miêu tả cho học sinh lớp 6

Đối tượng miêu tả ở kiểu bài này thường rất cụ thể, và thường là nhữngvật quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta: Kiểu bài nàythường khó ở chỗ đối tượng miêu tả quá cụ thể, nh

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc -*** -

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

NĂM HỌC 2018-2019

I SƠ YẾU LÍ LỊCH:

Họ và tên: Nguyễn Thị Thanh Huyền

Ngày tháng năm sinh: 15/08/1978

Nơi sinh: Xuân Phú - Phúc Thọ - Hà Nội

Năm vào ngành: 2000

Đơn vị công tác: Trường THCS Võng Xuyên

Trình độ chuyên môn: Cử nhân khoa học ngành ngữ văn

Bộ môn giảng dạy: Ngữ văn

Tổ : Khoa học xã hội

Địa chỉ mail ntthuyen78@gmail.com

II TÊN ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“Nâng cao kĩ năng viết đoạn văn miêu tả cho học sinh lớp 6”

Năm học: 2018-2019

Mã SKKN

A ĐẶT VẤN ĐỀ:

I Lí do chọn đề tài

Trong cuộc sống của con người, cái đẹp luôn hiện hữu Để cái đẹp có ýnghĩa hơn và tạo nhiều niềm vui cho con người thì những áng thơ văn sẽ giúpcho cái đẹp được thăng hoa Trong trường phổ thông, môn Ngữ văn là mônhọc góp phần bồi dưỡng tâm hồn và hình thành nhân cách cao đẹp cho họcsinh, giúp các em cảm nhận được những tư tưởng tình cảm trong sáng, đẹp đẽnhất của con người Từ đó giúp các em sống đẹp, sống tốt, sống có ích, rènluyện cho học sinh ý thức tự tu dưỡng, biết yêu thương, quí trọng gia đình, bèbạn, có lòng yêu nước, biết hướng tới những tình cảm như lòng nhân ái, tinhthần tôn trọng lẽ phải, sự công bằng, căm ghét cái xấu, cái ác Và cũng từ đórèn cho các em tính tự lập, có năng lực cảm thụ các giá trị chân, thiện, mĩ trongvăn học, nghệ thuật Ngoài ra học văn còn mở mang tâm hồn, trí tuệ cho họcsinh, góp phần giúp các em hoàn thiện nhân cách của mình

Với học sinh lớp 6 - một cấp học mới, đây là lớp học mang tính chất bản lềcủa bậc học phổ thông Để các em có thể tái hiện đời sống, hình thành và pháttriển trí tưởng tượng óc quan sát và khả năng nhận xét làm cho tâm hồn và trítuệ thêm phong phú, giúp các em hiểu và yêu văn chương hơn, học tốt hơnmôn ngữ văn

Trên tinh thần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, phát huy nănglực chủ động học tập, sáng tạo của học sinh Với vai trò là giáo viên giảng dạyngữ văn cấp THCS và trực tiếp dạy bộ môn Ngữ văn khối lớp 6, ngoài việccung cấp bài dạy theo hướng dẫn sách giáo khoa, sách giáo viên, chuẩn kiếnthức kĩ năng… chúng ta còn cần phải quan tâm đến rèn kĩ năng viết văn chohọc sinh Theo tôi, một trong những kĩ năng cần thiết để các em thấy đựơc rõhơn về ý nghĩa của cái đẹp trong cuộc sống, từ đó các em học tập, rèn luyệnphát triển trí tuệ và tâm hồn là viết văn miêu tả Chính vì vậy, ở đề tài này tôihướng dẫn và rèn cho các em kĩ năng viết đoạn văn miêu tả

II Mục đích- ý nghĩa nghiên cứu

Khi trực tiếp tham gia giảng dạy, tôi thấy, một số học sinh mặc cảm ngạihọc, có em còn thấy sợ học văn Nên việc nâng cao kĩ năng làm văn miêu tả làrất cần thiết cho học sinh vì toàn bộ chương trình tập làm văn lớp 6 học kỳ II làvăn miêu tả qua đó sẽ xóa đi sự mặc cảm, ngại học văn Với vai trò là thầy cô,tôi cố gắng động viên, nhắc nhở kịp thời để giúp các em tháo gỡ những vướngmắc khó khăn mà lâu nay các em chưa làm được, đồng thời khơi gọi lòng yêuthích môn học hơn

III Đối tượng phạm vi thời gian thực hiện đề tài

- Đối tượng nghiên cứu là phần văn và tập làm văn lớp 6 học kỳ II Luyện cácbài tập rèn kĩ năng viết đoạn văn miêu tả theo các cấp độ: từ nhận diện, thônghiểu, vận dụng thấp và vận dụng cao

- Đối tượng là học sinh lớp 6A2, 6A3, 6A4 năm học 2018- 2019 trongcác buổi dạy bồi dưỡng nhu cầu nâng cao kiến thức môn học với thời gianthực hiện 9 tiết.

IV Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp điều tra khảo sát; phương pháp phân tích tổng hợp,….

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu; phương pháp quan sát……

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Qúa trình khảo sát ban đầu: Thực trạng trước khi thực hiện:

* Thuận lợi

- Khi học tiểu học các em đã được học, rèn luyện cách làm bài văn miêu tả

- Tâm hồn trong sáng, óc liên tưởng, tưởng tượng phong phú bay bổng

Giáo viên chưa gây được hứng thú cho các em; chưa tổ chức được nhiềuhoạt động nhằm phát triển các kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh như thamquan một số di tích lịch sử hay những cảnh đẹp ở địa phương…

Từ cơ sở trên, tôi nhận thấy quá trình rèn luyện kĩ năng làm văn miêu tảcho học sinh lớp 6 là việc làm cần thiết

* Số liệu điều tra trước khi thực hiện

Để nắm chắc đối tượng học sinh, chất lượng học tập của các em, tôi lấykết quả khảo sát qua một vài đề bài cụ thể để làm cơ sở

Đề 1: Hãy tìm những nét nổi bật của cảnh vật được miêu tả trong đoạn

văn sau Dựa vào nét nổi bật để đặt tên cho đoạn văn?

“Cây gạo ven đê, thân cổ thụ lực lưỡng vươn trời Từ lâu, cây đã hếtnhững chùm hoa đỏ rực như lửa với hàng đàn sáo đen, sáo đá suốt ngày cãinhau ầm ĩ Bây giờ ngọn cây xanh um lá, xòe ra che cho cái tổ bù xù của đôi

vợ chồng chú chim khách với líu ríu một đàn con Những quả gạo mở rộngnăm cánh cứng màu nâu sậm lặng lẽ thả hạt giống đi khắp mọi vùng Hạt gạotreo trên đầu một cái dù rộng trắng muốt tung tăng theo gió thổi mà bay đi xamãi, xa mãi….”

(Nguyễn Văn Chương – Trung thu)

Đề 2: Hãy viết những câu văn sau bằng cách dung, tư láy, hình ảnh so

sánh :

a Con đường làng uốn lượn…

b Bầu trời đầy sao……

Đề 3: Viết một đoạn văn tả sự thay đổi của hàng cây hai bên đường

trong suốt bốn mùa Trong đoạn có dùng nghệ thuật so sánh và nhân hóa

II Những biện pháp thực hiện ( nội dung chủ yếu của đề tài) :

Trong quá trình giảng dạy, việc rèn các thao tác, kĩ năng viết văn là hếtsức quan trọng Để rèn được các kĩ năng, tôi giúp học sinh ôn tập và khắc sâumột số kiến thức lý thuyết: Khái niệm văn miêu tả, các yêu cầu khi viết văn,các kĩ năng quan sát, so sánh, tưởng tượng, nhận xét; cách viết đoạn văn miêu

tả Khi học, học sinh phải nắm chắc lí thuyết, phải thực hành các kĩ năng mộtcách cụ thể từ bài tập nhận diện đến thông hiểu, vận dụng thấp đến vận dụngcao thì kết quả bài viết mới tốt được Để thực hiện đề tài này tôi đã tiến hành

cụ thể như sau:

1 Cơ sở lý luận

1.1 Khái niệm văn miêu tả:

Học sinh cần hiểu rõ: văn miêu tả là loại văn nhằm giúp người đọc hìnhdung ra được những đặc điểm, tính chất nổi bật của một sự vật, sự việc, conngười, phong cảnh… nhằm cho những cái đó hiện lên trước mắt người đọc.Qua văn miêu tả người đọc không chỉ cảm nhận được vẻ bề ngoài màu sắc,hình dáng, kích thước, trạng thái… mà còn hiểu rõ hơn bản chất bên trong củađối tượng

1.2 Các dạng văn miêu tả thường gặp:

- Tả đồ vật, loài vật, cây cối ( học sinh đã làm quen ở bậc tiểu học)

+ Là tái hiện hình dáng, màu sắc , kỉ niệm, công dụng, ý nghĩa của đồvật, loài vật và quá trình phát triển của cây cối

+ Đối tượng: Là thế giới đồ vật và thế giới tự nhiên xung quanh ta Đó làcác bàn, cái ghế, quyển sách, quyển vở, ngôi nhà Đó là cây bàng, cây phượng,cây ổi, cây na trước ngõ hay trong vườn Đó là những loài vật quen thuộc nhưchú gà trống, con mèo lười, đàn chim gáy, chú cún con,…

+ Yêu cầu: cần phân biệt đối tượng miêu tả cụ thể.; Đồ vật nào? Loài vật

gì ? Cây cối cụ thể nào để miêu tả làm nổi bật đặc điểm của đối tượng

- Tả cảnh:

+ Tả cảnh là gợi tả những bức tranh về thiên nhiên hay cảnh sinh hoạt gợi

ra trước mắt người đọc về đặc điểm những nét riêng của cảnh

+ Đối tượng : Bao gồm hai kiểu :

Tả cảnh thiên nhiên ( một các đồng lúa chín, một dòng sông, một đêmtrăng đẹp, một làng quê yên ả thanh bình …)

Tả cảnh sinh hoạt ( một buổi lao động, một trò chơi, một phiên chợ tết,một buổi biểu diễn văn nghệ…)

+ Yêu cầu tả cảnh:

- Xác định đối tượng miêu tả cảnh nào? Ở đâu? Vào thời điểm nào?

- Quan sát lựa chọn những hình ảnh tiêu biểu

- Trình bày những điều đã quan sát được theo một thứ tự hợp lý

-Tả người:

+ Tả người là gợi tả các nét ngoại hình, tính cách, hành động, lời nói …của nhân vật được miêu tả

+ Đối tượng:Có nhiều kiểu nhỏ

Tả người nói chung: ( Một em bé, một cụ già, một cô bán hàng )

Tả người trong một trạng thái hoạt động nhất định:( em bé đang chơi đồhàng, cô giáo đang chấm bài, cụ già đang tưới cây )

Tả người trong một tâm trạng nhất định (lo lắng, buồn phiền, vui mừng,háo hức, hồi hộp )

+ Yêu cầu tả người: cần phân biệt đối tượng miêu tả cụ thể: Tả chândung nhân vật; tả người trong tư thế làm việc hay tả người nói chung, để từ đóchọn cách miêu tả phù hợp với đối tương mà đề bài yêu cầu

1.3 Một số lưu ý riêng cho từng kiểu bài:

a Kiểu văn tả đồ vật, loài vật, cây cối.

Đối tượng miêu tả ở kiểu bài này thường rất cụ thể, và thường là nhữngvật quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta: Kiểu bài nàythường khó ở chỗ đối tượng miêu tả quá cụ thể, nhiều khi cấu tạo của nó lạiđơn giản nên học sinh không biết làm thế nào để phát triển ý Rút cục là bàivăn tả chỉ ngắn cụt lủn, hời hợt, nghèo nàn Sau đây là một số lời khuyên đốivới học sinh để giúp các em làm tốt kiểu bài này

Thứ nhất, khi làm kiểu bài này có thể chọn trình tự miêu tả là từ baoquát (giới thiệu chung) đến cụ thể (đi vào chi tiết) Riêng tả loài vật, cây cối cóthể theo quá trình trưởng thành của đối tượng với các giai đoạn cụ thể

Thứ hai, đối tượng được miêu tả ở kiểu bài này là những đồ dùng, vậtdụng, những hình ảnh quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày Do đó, khi miêu

tả, phải chú ý tới công dụng, ý nghĩa của chúng cũng như mối quan hệ giữachúng với con người Đặc biệt, thỉnh thoảng trong quá trình tả, có thể đan xenvào một vài kỉ niệm thể hiện sự gắn bó giữa người với đối tượng được tả

Thứ ba, cần biết điều chỉnh một cách hợp lý giữa tả thực và các hình ảnhliên tưởng Nếu tả thực nhiều quá thì hình ảnh miêu tả trở nên trần trụi Nếuliên tưởng nhiều quá thì tính chân thực sẽ giảm đi Riêng đối với đồ dùng vật

dụng, không phải lúc nào cũng tả cái mới Có thể tả những đồ dùng đã cũ (xenvào các kỉ niệm thể hiện sự gắn bó) thì ý nghĩa của bài làm sẽ sâu sắc hơn.

b Kiểu văn tả cảnh:

Đối tượng miêu tả gồm cảnh thiên nhiên và cảnh sinh hoạt Có thể coiđây là những bức tranh bằng ngôn ngữ, dừng lại một khung cảnh nào đó, mộthoạt động nào đó của thiên nhiên, của con người Nội dung của kiểu bài nàykhông nghèo nàn, thậm chí rất phong phú nhưng do kinh nghiệm quan sát củahọc sinh còn yếu, kiến thức nghèo nàn, trình độ sắp xếp ý còn hạn chế nên bàilàm thường có bố cục lộn xộn, thiếu cân đối

Khi làm kiểu bài này giáo viên cần lưu ý cho học sinh một số vấn đềsau:

Đối với văn tả cảnh thiên nhiên: học sinh có thể chọn một trong số các

trình tự tả: theo trình tự thời gian, không gian, số lượng cảnh,…Bức tranh thiênnhiên không bao giờ ở dạng tĩnh mà luôn có sự thay đổi, vì vậy khi tả phải làmnổi bật được sự thay đổi này (mùa này khác mùa kia, buổi này khác buổi kia,thời điểm này khác thời điểm kia,…)

Ngoài việc tả bao quát toàn cảnh, học sinh cần tìm được một số hình ảnhtiêu biểu để tập trung tả chi tiết, cụ thể Đặc biệt là khi tả cảnh thiên nhiên cầnchú trọng dùng nhiều từ láy tượng hình, tượng thanh Dù cảnh thiên nhiên nàothì cũng phải đặt nó trong một không gian, thời gian cụ thể, và phải có mốiquan hệ mật thiết với các hiện tượng tự nhiên, như gió, nắng…Các biện phápnghệ thuật so sánh, nhân hóa nên được vận dụng nhiều để góp phần làm chobài văn tả sinh động hơn

Đối với văn tả cảnh sinh hoạt: học sinh cần chú trọng chọn tả theo trình

tự thời gian và trình tự hoạt động của các đối tượng Ngoài việc tả chung, nhìnbao quát toàn cảnh và liệt kê các hoạt động, học sinh phải tập trung vào một sốcảnh chính, tiêu biểu Nên dùng nhiều những từ láy tượng hình, tượng thanh,nghệ thuật so sánh

Về câu văn, tùy theo nội dung miêu tả mà lựa chọn kiểu câu ngắn haucâu dài, câu đặc biệt hay câu bình thường, câu đảo ngữ hay câu tỉnh lược,…Đặc biệt cần chú ý làm nổi bật mối quan hệ tình cảm giữa các đối tượng xuấthiện trong các bức tranh cảnh này Nếu cần thiết vẫn có thể đưa một số mẫuđối thoại, một số câu văn tự sự, một số câu văn nêu nhận xét cảm nghĩ vào văn

tả cảnh sinh hoạt

c Kiểu văn tả người:

Kiểu bài này khá thông dụng, được dùng phổ biến trong cuộc sống hằngngày Nhược điểm thường thấy là các em học sinh hay tả người theo một sốhình ảnh ước lệ, có tính rập khuôn nhất định, đọc lên nghe quá nhàm, thiếu nétriêng, thiếu sự sáng tạo Hơn nữa, dưới ngòi bút của các em, các nhân vậtthường được lí tưởng hóa, đẹp hơn, đáng yêu hơn, nhưng lại thiếu tính chânthực

VD: Hình ảnh mẹ hay cô giáo đề có dáng đi mềm mại, thướt tha, mũi

dọc dừa, bàn tay đẹp với những ngón thon như tháp bút,….Tức là vô tìnhngười tả biến họ thành những cô văn công trên sân khấu

Khi làm kiểu bài này học sinh cần lưu ý mấy điểm sau:

Phải xác định rõ đối tượng được miêu tả (tuổi tác, nghề nghiệp, giớitính) để trên cơ sở đó chọn hình ảnh tả cho phù hợp Chẳng hạn như người phụ

nữ làm nghề dạy học sẽ có trang phục, diện mạo, cử chỉ khác hửng người phụ

nữ là công nhân làm đường

Bên cạnh đó, phải xác định yêu cầu cụ thể của từng đề nữa Nếu tảngười nói chung thì phải làm nổi bật đặc điểm ngoại hình và tính cách; nếu tảngười trong trạng thái hoạt động thì phải tập trung vào cử chỉ, động tác Ngay

cả việc tìm nét ngoại hình, tính cách của nhân vật để miêu tả cũng phải gắn kếtvới hoạt động đang diễn ra

VD: Tả chú công nhân đang xây nhà thì phải tập trung vào cử động của

đôi bàn tay, gương mặt; tả cầu thủ bóng đá thì chú ý động tác của đôi chân, tả

cô giáo đang giảng bải thì chú ý dáng đi, giọng nói, gương mặt, thái độ…

Đối với văn tả người, học sinh cũng phải chú trọng nhiều tới ngôn ngữtượng hình, tượng thanh, nghệ thuật so sánh Đặc biệt, các em phải bộc lộ tìnhcảm đối với người được tả ngay trong quá trình làm văn (trực tiếp qua nhữngcâu bình phẩm, nhận xét, những câu cảm thản; gián tiếp qua việc lựa chọn hìnhảnh, từ ngữ và sắp xếp trật tự miêu tả)

2 Yêu cầu về kĩ năng viết văn miêu tả:

Để miêu tả và viết tốt, đoạn văn, bài văn miêu tả cần có một số kĩ năngnhất định: quan sát, so sánh, tưởng tượng, nhận xét…

a Kĩ năng quan sát:

- Quan sát là yếu tố quan trọng, khơi nguồn cảm hứng, là một trongnhững hoạt động của con người để nhận thức, khám phá và hiểu về thế giớixung quanh mình Quan sát không chỉ là nhìn là thấy mà quan sát là một hoạtđộng có chủ đích, có hứng thú… cuối cùng là phải có kết quả Một hành độngquan sát có kết quả là phải đem lại một nhận thức mới, một cảm xúc mới,mang giá trị thẩm mĩ trong cảm nhận đối tượng

- Trong quá trình quan sát cần gắn với so sánh liên tưởng để phát hiệnnhững nét giống nhau, gần nhau, đối lập nhau trong thế giới khách quan giữacác sự vật hiện tượng từ đó miêu tả đúng bản chất gọi tên đúng sự vật hiệntượng

- Khi quan sát cần chú ý lựa chọn những chi tiết nổi bật ấn tượng đặctrưng của sự vật hiện tượng, sau đó ghi chép tập phát hiện ra những đặc điểmcủa sự vật, hiện tượng quanh mình từ đó có vốn để làm văn miêu tả, viết mộtđoạn văn miêu tả

- Quan sát đối tượng là quan sát trực tiếp để có những cảm nhận chânthực về đối tượng, tránh những ý giả tạo mơ hồ sáo mòn

Quan sát một cách chủ động, theo cách nhìn riêng của mình để tìm ra nhữngnét đặc trưng thú vị của đối tượng

- Đối với bài văn tả cảnh: cần xác định được điểm nhìn phù hợp tiếnhành quan sát đồng thời truy động trí nhớ về hình ảnh của đối tượng trongnhững lần quan sát được.

VD: Trong văn bản “ Vượt thác” của Võ Quảng: điểm nhìn là từ thuyền

đang đi giữa dòng sông mà quan sát khung cảnh hai bên bờ, quan sát DượngHương Thư Nếu lực chọn điểm nhìn không hợp lí như ngồi dưới thuyến màmiêu tả cảnh trong rừng rậm thì bài văn sẽ không phù hợp

- Đối với bài văn tả người: con người ở mỗi độ tuổi hay mỗi ngành nghềkhác nhau lại có những đặc trưng riêng Vì vậy khi quan sát hay nhớ lại hìnhảnh về đối tượng cần chú ý những đặc trưng ấy

VD: Khi nhắc tới một em bé hai ba tuổi ta thường miêu tả việc tập nói

tập khám phá thế giới xung quanh, sự ngây thơ hồn nhiên… hay khi tả ngườithợ xây: ta thường tả trang phục, hành động xách vữa xây gạch Tức là, ngườimiêu tả cần quan sát để nhận ra những nét riêng ở người mà mình định tả trongnhững đặc trưng riêng của ngành nghề

Sau khi quan sát, cần lựa chọn những đặc điểm tiêu biểu từ cái quan sátđược và trình bày kết quả quan sát theo một thứ tự hợp lí, thống nhất

- Đối với bài văn tả cảnh có thể là trình tự không gian: từ xa đến gần,cao- thấp, thấp- cao, khái quát đến cụ thể, có thể từ phải sang trái, từ trênxuống dưới, từ trước ra sau, từ ngoài vào trong… tùy theo điểm nhìn và vị trícủa người miêu tả Cũng có thể tả theo trình tự thời gian: trong một năm thìtheo mùa

( xuân, hạ, thu, đông) Trong một ngày thì tả các buổi ( sáng, trưa, chiều, tối),

có khi thoe diễn biến sự việc ( mở đầu, diễn biến, kết quả )

- Đối với bài văn tả người:

+ Nếu miêu tả ở trạng thái tĩnh: có thể miêu tả theo trình tự: gương mặt,làn da, mái tóc, dáng người… tránh sự lộn xộn trong việc sắp đặt ý kiến các ýkhông có trình tự ( chẳng hạn miêu tả đôi mắt- tay- dáng người- miệng- tóc…)

+ Nếu miêu tả ở trạng thái đang làm việc thì trước hết nên khái quáthình ảnh người đó ở trạng thái tĩnh tiếp đó đi vào miêu tả hình ảnh người đótrong khi làm việc Chú ý để bài viết sinh động, sâu sắc cần có sự so sánh ở haitrạng thái này

VD: Trong văn bản “ Vượt thác” của Võ Quảng, nhà văn đã so sánh

hình ảnh Dượng Hương Thư trong tư thế vượt thác với hình ảnh Dượng HươngThư lúc ở nhà “ như một pho tượng đồng đúc, các bắp thịt cuồn cuộn, hai hàmrăng cắn chặt, quai hàm bạch ra, cặp mắt nảy lửa ghì trên ngọn sào giống nhưmột hiệp sĩ của Trường Sơn oai linh hùng vĩ Dượng Hương Thư đang vượtthác khác hẳn Dượng Hương Thư ở nhà, nói năng nhỏ nhẹ tính nết nhu mì, aigọi cũng vâng vâng dạ dạ.”

b Kĩ năng tưởng tượng:

- Tưởng tượng là tạo ra trong trí hình ảnh, những cái không có ở trướcmắt ( hoặc không có trong đời thực)

- Đối với văn miêu tả, tưởng tượng đóng vai trò đặc biệt quan trọng.Nhờ có tưởng tượng mà tất cả hình ảnh, màu sắc, âm thanh… đều có thể táihiện được trước mắt chúng ta trong điều kiện chúng không nhất thiết phải xuấthiện tất cả những chi tiết đặc trưng của sự vật trong thực tế, không phải lúc nàocũng được bộc lộ một cách tập trung, nhưng nhờ có tưởng tượng mà sự vậtmới được hiện ra nguyên hình với tất cả những nét đặc trưng của nó… Cuốicùng nhờ có tưởng tượng mà con người có thể sáng tạo nên những hình ảnhlung linh rực rỡ tuyệt vời chưa bao giờ có trong thực tế.

- Không có trí tưởng tượng, chắc chắn nhà văn Tô Hoài không thể xâydựng được một bức tranh phong phú về thế giới loài vật như trong tác phẩm

“Dế Mèn phiêu lưu kí.”

- Có thể nói rằng vai trò của trí tưởng tượng rất lớn Nó không chỉ là yếu

tố tạo nên sự phong phú cho các hình ảnh trong bức tranh miêu tả mà còn giúpcho người làm văn miêu tả tìm được những từ ngữ và các biện pháp nghệ thuậtphù hợp để bài văn tả hấp dẫn hơn

- Đoạn văn 1 : “Trên bãi cỏ sau làng, đàn bò đang gặm cỏ Con nào connấy hùng hục ăn một cách ngon lành, không còn để ý gì xung quanh Tiếnggặm cỏ nghe rào rào Nhìn cảnh tượng ấy thật thú vị”

- Đoạn văn 2 : “Con Nâu đứng lại, cả đàn đứng theo Tiếng gặm cỏ bắtđầu tràn lên như một nong tầm ăn rỗi khổng lồ Con Ba Đớp vẫn phàm ăn, tụcuống nhất, cứ thúc mãi mõm xuống, ủi cả đất lên mà gặm Bọt mép nó trào ra,nom nó ăn đến ngon lành Con Hoa ở gần đấy cũng hùng hục ăn không kém

Mẹ con chị Vàng ăn riêng một chỗ Cu Tũn dở hơi chốc chốc lại chạy tới ăntranh mảng của mẹ Chị Vàng lại dịu dàng nhường cho nó và đi kiếm một bụikhác”

(Hồ Phương- Cỏ non)

+ Ở đoạn văn thứ nhất, người dùng chỉ dùng những câu văn tả thực hoàntoàn giới thiệu cảnh đàn bò gặm cỏ Vì thế ý không thể phong phú và đoạn văncũng không có sức gợi tả, gợi cảm

+ Ở đoạn thứ hai, tác giả Hồ Phương đã kết hợp một cách tài tình giữa hìnhảnh thực và những hình ảnh sáng tạo nhờ trí tượng tượng Chính trí tưởngtượng phong phú đã giúp cho tác giả khi nghe tiếng đàn bò gặm cỏ đã kiêntưởng tới âm thanh của “một nong tằm ăn rỗi khổng lồ” Và cũng nhờ trí tưởngtượng mà tác giả đã phát hiện ra được tính cách của từng con bò qua cách gặm

cỏ của chúng : Con Ba Đớp thì “ngổ ngáo”, “phàm ăn tục uống”; con Hoa vốn

“ tiểu thư yểu diệu” nhưng cũng không cưỡng lại được sức hấp dẫn của bãi cỏnon, “hùng hục ăn không kém” ; cu Tũn như một chú bé con dở hơi, tinhnghịch, nũng nịu; chị Vàng đúng là một người mẹ dịu dàng, quen nhườngnhịn… Nghệ thuật so sánh kết hợp với nhân hóa đã làm cho hình ảnh đàn bògặm cỏ hiện lên thật sống động dưới ngòi bút miêu tả sáng tạo của nhà văn

c Kĩ năng so sánh :

- So sánh là nhìn vào cái này mà xem xét cái kia để thấy sự khác nhau,giống nhau hoặc hơn kém

- So sánh là hệ quả của quá trình liên tưởng tưởng tượng khi quan sátmột đối tượng nào đó Trong văn miêu tả hiện tượng so sánh hết sức đa dạng

và phong phú:

- Có thể so sánh người với người : “Với gương mặt phúc hậu và mái tócbạc trắng, trông bà hệt như một bà tiên trong truyện cổ tích” ; “ Nhìn nó chămchỉ làm việc giúp bà, ai cũng tấm tắc: Hệt như cô Tấm trong truyện cổ tíchxưa”…

- Có thể so sánh người với các con vật (hình dáng, tính cách) : “Lão taquá ranh mãnh, xảo quyệt, y như một con cáo già” ; “ Cậu ấy nhanh như mộtcon sóc”…

- Có thể so sánh người với cây cối:“ Cô bé như một cây lúa non lớn lên

- Có thể nhận xét trực tiếp bằng những lời bình, những câu cảm thán,

những hình ảnh so sánh: “Chà! Chà! Béo ơi là béo!”…( Nguyễn Công Hoan)

- Cũng có thể bộc lộ một cách kín đáo qua việc lựa chịn hình ảnh miêu

tả : mỉa mai giễu cợt : “Vậy thì bà nằm đó Như thoạt trông, đố ai dám bảo làmột người Nếu người ta chưa nom rõ cái mặt phị, cái cổ rụt, cái thân nung núc

và bốn chân tay ngắn chùn chùn thì phải bảo là một đống hai ba cái chăn bôngcuộn lại…”

- Cũng có thể là thái độ ngạc nhiên thích thú của nhà văn khi quan sátmiêu tả hình ảnh những trái mướp lớn nhanh như thổi của tác giả Vú Tú Nam

“ Rồi quả thi nhau chòi ra…bằng ngón tay bằng con chuột Rồi bằng con càchuối to.”

sườn như người cởi trần mặc áo ghi-lê Đôi càng bè bè , nặng nề, trông đếnxấu Râu ria gì mà cụt có một mẩu và mặt mũi thì lúc nào cũng ngẩn ngẩn ngơngơ.”

- Quan sát để thấy các đặc điểm của nhân vật Dế Choắt: gầy, đã trưởngthành, cánh ngắn, đôi càng bẹt nặng nề, râu ngắn, mặt mũi không linh hoạt

- Tưởng tượng những sự vật không có trước mặt: gã nghiện thuốc, ngườicởi trần mặc áo ghi-lê

- So sánh từ hình ảnh quan sát được kết hợp với những điều tưởng tượngđược dẫn đến việc so sánh chúng với nhau: người gầy gò và dài lêu nghêu nhưmột gã nghiện thuốc phiện, cánh chỉ ngắn củn đến giữa lưng, hở cả mạng sườnnhư người cởi trần mặc áo ghi-lê

- Từ những điều trên rút ra nhận xét, đánh giá về đối tượng: trông đếnxấu, mặt mũi ngẩn ngẩn ngơ ngơ

3 Cách viết đoạn văn miêu tả (cách diễn đạt)

a Cách dùng từ ngữ, hình ảnh:

- Việc lựa chọn từ ngữ trong văn miêu tả là yêu cầu quan trọng, muốnlàm tốt yêu cầu này đòi hỏi học sinh phải có một vốn từ phong phú Vì vậyvấn đề tích lũy vốn từ cần được tiến hành thường xuyên và dưới nhiều hìnhthức như thông qua các giờ văn- tiếng việt, qua giao tiếp hàng ngày qua sáchbáo, tài liệu có liên quan đến văn miêu tả Khi đã có vốn từ phong phú thì họcsinh cần phải biết lựa chọn tinh tường sao cho giữa một hệ thống các từ đồngnghĩa gần nghĩa có thể lấy ra được nhưng từ phù hợp nhất

-VD:

+ Tả cảnh sóng biển có nhiều từ gợi hình gợi thanh: cuồn cuộn, nhấp

nhô, lăn tăn, rì rào nhấp nhô… nhưng không phải tả sóng thì lúc nào cũng

dùng được tất cả những từ ấy Tả lúc trời động thì sóng cuồn cuộn, tả tiếng sóng vỗ vào bờ đá thì phải dùng từ ì oạp…

+Tả cây cối cũng có nhiều từ ngữ chỉ màu xanh khác nhau: xanh um,

xanh rì, xanh non… nhưng khi làm bài tả cảnh thì mỗi loài cây sẽ có một màu

xanh riêng ví dụ cây rau củ cải trong vườn hay cây lúa đang thì con gái thì là

xanh mơn mởn, xanh rờn còn cây trong rừng rậm rạp thì là xanh rì…

- Còn từ ngữ tả dáng đi của con người cũng vô cùng phong phú đa dạng:

bé tập đi thì lẫm chẫm, cậu bé tinh nghịch thì dáng đi nhún nhảy chân sáo, cụ già thì lom khom, người đau chân thì đi khập khà khập khiếng.

- Bên cạnh việc lựa chọn từ ngữ vấn đề tạo hình ảnh trong văn miêu tảcũng rất quan trọng, việc tạo hình ảnh cho câu văn miêu tả có thể thực hiệnbằng nhiều cách như dùng từ ngữ tượng hình, tượng thanh hay nghệ thuật sosánh, ẩn dụ, nhân hóa…

VD: So sánh hai đoạn văn sau:

Đoạn 1:“ Vườn cây đang mùa quả chín trống thật thích mắt Đây là câydừa to đứng uy nghi tỏa bóng rợp nử khoảng vườn, từng chùm quả bao quanhngọn, nặng trĩu Giữa vườn là những cây roi hồng Năm nay roi cũng đượcmùa , quả nhiều, có những cành không còn trông thấy lá đâu Cuối góc vườn làcây bưởi Đây là giống bưởi mới, thân không cao, tán lá xòe rộng ra,quả to vàmúi dày Ngắm vườn cây mùa này, lòng người tự nhiên thấy thư thái hơn „

Đoạn 2:“Vườn cây đang vào mùa quả chín trông thật thích mắt Rợpbóng che khoảnh vườn là một cây dừa to lớn, đứng uy nghi Những chùm dừatrông như những chùm bóng bay màu xanh lúc lỉu bán quanh ngọn nặng trĩu.Quả nào, quả ấy mơn mởn, lớn nhanh như thổi Còn giữa vườn là cây roi hồng.Năm nay roi cũng được mùa quả sai trĩu trịt Có những cành roi chín đỏ mọng,uốn cong, chỉ thấy quả chi chít mà không trông thấy lá đâu nữa Náng gắt Rồimột trận mưa rào đổ xuống Những trái roi căng ra, mọng nước, trông cànghấp dẫn thêm Ở cuối góc vườn cây bưởi đứng nép mình, lặng lẽ cõng trênmình lũ quả tròn trọc lóc Đây là giống bưởi mới, thân không cao, tán xòerộng Nhưng được các quả to, múi dày nên được nhiều người ưa chuộng.Ngắm vườn cây mùa quả chí, không hiểu sao lòng người tự nhiên thấy thanhthản và thư thái hơn ‚

Nhận xét: Cùng một nội dung miêu tả nhưng cách diễn đạt ở hai đoạn

hoàn toàn khác nhau

- Đoạn 1:Chỉ dừng lại ở nội dung thông báo, giới thiệu đặc điểm củatưng loài cây không hề chú trọng tới việc sử dụng từ ngữ, hình ảnh nên đoạnvăn không hay, không có sức hấp dẫn

- Đoạn 2: Nội dung thông báo được lồng trong những câu văn giàu hình

ảnh với các từ láy( lúc lỉu, mơn mởn, trĩu trịt, chi chít, lặng lẽ, trọc lóc ).

Với cách nói so sánh, nhân hóa ( Những chùm dừa trông như những

chùm bóng bay màu xanh, cây bưởi đứng nép mình, lặng lẽ cõng trên mình lũ quả tròn trọc lóc )

Do đó hình ảnh cây cối trong vườn hiện lên cụ thể hơn, đem lại thànhcông cho đoạn văn miêu tả

b Cách đặt câu, dựng đoạn văn miêu tả:

Cũng như văn tự sự, cách đặt câu trong văn miêu tả đòi hỏi người viếtphải linh họat và công phu Có thể là câu gì với đầy đủ các thành phần chínhphụ, có nhiều tầng ý nối tiếp nhau Cũng có thể là những câu ngắn (câu đặcbiệt hoặc câu tỉnh lược) Cần phải biết chọn kiểu câu phù hợp với hoàn cảnh,với tình huống, nội dung miêu tả,và cả với cảm xúc của người miêu tả

Một số trường hợp lựa chọn kiểu câu thường gặp:

Kiểu câu dài, nhiều tầng ý, nhiều vế nối nhau thường phù hợp với việc

miêu tả khung cảnh thiên nhiên êm đềm, yên ả, hoặc những hoạt động diễn ranhẹ nhàng, liên tiếp nối nhau; hoặc khi cảm xúc của con người đang dâng trào,tuôn chảy…

Kiểu câu ngắn (câu đặc biệt, câu tỉnh lược) với các dấu câu (dấu chấm

than, dấu chấm hỏi, dấu chấm lửng,…) thường dùng để diễn tả những cảm xúcmạnh, những hoạt động nặng, diễn ra nhanh gọn, liên tục; những tình huốngbất ngờ…

Kiểu câu đảo ngữ: thường dùng trong những trường hợp cần nhấn mạnh

một đặc điểm , một trạng thái nào đó của đối tượng được miêu tả

VD:

+ Tả cánh đồng quê yên ả thanh bình: cánh đồng trải ra xa tít tắp, mênhmông với sóng lúa lăn tăn, gợn nhẹ, đuổi nhau chạy dài đến tận chân trời.(Câudài)

+ Tả ánh trăng khuya: Trời đã về khuya, ánh trăng dường như càng sánghơn, vằng vặc giữa vòm cao mênh mông, lặng lẽ tỏa sáng dịu dàng và tinhkhiết xuống mặt đất, huyền ảo và đẹp lạ kì (Câu dài)

+ Tả em bé đang tập đi: Cu Tí đang chập chững tập đi Hai bàn chânbấm xuống Hai tay dang ra để giữ thăng bằng Một bước Hai bước “Uỵch”

Cu Tí khóc òa lên vì bị ngã Mẹ vội đỡ Tí dậy, thơm một cái vào đôi má trắnghồng Tí ta nhoẻn cười, nước mắt vẫn đọng trên mí Hai bàn chân lại bấmxuống Hai tay lại dang ra Một bước….Hai bước….Năm bước….Mườibước….Tiếng vỗ tay cổ vũ của mọi người làm cho cu Tí càng phấn khởi (Mộtloạt câu ngắn)

+ Tả hoa phượng: Trên cành cây, lác đác xuất hiện những bông hoaphượng đầu mùa (Câu đảo ngữ)

* Lưu ý : Trong cùng một bài văn miêu tả phải biết dùng đan xen nhiềukiểu câu khác nhau Có câu dài xen câu ngắn Có câu bình thường xen câu đặcbiệt Như vậy mới tạo được sự phong phú, đa dạng cho cách diễn đạt

Ngoài việc đặt câu, cách dựng đoạn và liên kết giữa các đoạn trong mộtbài văn miêu tả cũng rất quan trọng Thông thường, khi làm văn, học sinh chiabài làm thành ba phần: Mở bài, Thân bài, Kết bài Do đó, ứng với ba phầnthường là ba đoạn văn Mở bài và Kết luận ngắn, Thân bài thì dài Dù nội dungbài văn nghèo nàn hay phong phú, dù dung lượng bài văn ngắn hay dài, dù đốitượng miêu tả ít hay nhiều, phần Thân bài cũng chỉ có một đoạn Đây là hạnchế đáng tiếc mà ta có thể bắt gặp trong bài làm của học sinh

Để khắc phục hạn chế, tôi hướng dẫn học sinh như sau:

+ Thứ nhất: là phải xác định những ý cần triển khai trong nội dung bàivăn miêu tả để chia thân bài thành các đoạn văn tương ứng Có nhiều cách đểchia đoạn trong bài văn tả:

Chia đoạn theo trình tự thời gian: Người làm bài đặt đối tượng miêu tả

vào các khoảng thời gian khác nhau Trong một năm thì theo bốn mùa Xuân –

Hạ - Thu – Đông (tả cây cối, cảnh vật); trong một ngày thì có sáng – trưa –

chiều – tối (tả cảnh vật, thời tiết); trong một quá trình thì có bắt đầu – diễn biến– kết thúc (tả cảnh sinh hoạt), khi nhỏ - lớn lên – về già (tả con người)….

Chia đoạn theo trình tự không gian: Người làm bài quan sát đối tượng

miêu tả ở nhiều góc độ và từ nhiều hướng khác nhau: từ xa nhìn lại, từ ngoàinhìn vào, từ trong nhìn ra, từ trên nhìn xuống, từ dưới nhìn lên, nhìn bên trái,nhìn bên phải, nhìn phía trước, nhìn phía sau, nhìn toàn cảnh, nhìn chi tiết,…

Chia đoạn theo đặc điểm tính cách của đối tượng được miêu tả: Mỗi đặc

điểm tính chất có thể được tách ra để miêu tả trong một đoạn văn độc lập Vínhư tả người nói chung có thể chia thành hai ý (hình dáng, tính tình)…

Chia đoạn theo số lượng đối tượng được miêu tả: có thể sử dụng cách

chia đoạn này cho kiểu bài tả cảnh thiên nhiên, tả cảnh hoạt hoạt, tả thế giớiloài vật, đồ vật…

VD: Tả cảnh thiên nhiên thì có: bầu trời, mặt đất; cảnh trong vườn,cảnh ngoài đồng; cảnh biển cả, cảnh núi rừng;….Hoặc tả không khí giờ học thìcó: công việc của thầy cô giáo, công việc của học sinh; ….Tả đàn gia súc, giacầm của gia đình thì có: bầy gà, đàn vịt, lũ trâu bò, mấy con lợn…

+ Thứ hai: Sau khi học sinh biết cách chia đoạn giáo viên cần hướng dẫnhọc sinh triển khai ý trong từng đoạn bằng cách mở rộng các ý theo hướng:

+ Mở rộng ý bằng cách liên tưởng , so sánh, đối tượng đang miêu tả vớinhững đối tượng khác, hoặc đặt đối tượng đang miêu tả trong các quan hệ vớinhững đối tượng xung quanh

+ Mở rộng ý bằng cách đi vào miêu tả thật tỉ mỉ, chi tiết từng đường nét,hình dáng, đặc điểm của đối tượng

+ Mở rộng ý bằng cách đan xen vào những câu văn là những câu vănnêu cảm xúc, suy nghĩ, nhận xét

+ Mở rộng ý bằng cách kết hợp miêu tả đặc điểm với những lời giớithiệu về giá trị về công dụng của đối tượng được miêu tả

VD

: Khi làm bài miêu tả cây cối trong vườn ao một thời điểm cụ thể, ta

có thể chia thân bài thành một số đoạn tương ứng với một số đối tượng miêu tảnhư sau:

Đoạn 1: Tả một cây có đặc điểm tiêu biểu và gây ấn tượng nhất trongvườn (lớn nhất, đặt ở vị trí quan trong nhất,…) Khi tả, phải giới thiệu được vịtrí, miêu tả hình dáng, đặc điểm của thân, lá, rễ, hoa, quả,… Tầm quan trọngcủa nó đối với các cây cối khác trong vườn, hoặc đối với con người Có trườnghợp cần nêu thêm lai lịch của nó (Ai trồng? Trồng lúc nào? Người trồng vàthời điểm trồng có ý nghĩa như thế nào đối với chủ nhân của khu vườn?)

Đoạn 2: Tả loài cây cho hoa cho hương Liệt kê một số loài hoa (hoanhài, hoa hồng…), đồng thời miêu tả cụ thể vị trí, hình dáng, đặc điểm, cấutạo của từng loại cây (thân, lá, hoa, hương vị,…)

Đoạn 3: Tả loài cây cho quả Liệt kê một số loài cây tiêu biểu (cam,bưởi, na, ổi,…) sau đó tập trung miêu tả vị trí, quy trình ra hoa kết trái, cấu tạo,công dụng… của từng loài cây