chuyên đề sử dụng kênh h̀nh trong giảng dạy môn sinh học 8

ĐẶT VẤN ĐỀ : Đổi mới phương pháp dạy học đã được thể chế hoá trong luật giáo dục: “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh,

CHUYÊN ĐỀ :

“ SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG GIẢNG DẠY MÔN SINH HỌC 8”

I ĐẶT VẤN ĐỀ :

Đổi mới phương pháp dạy học đã được thể chế hoá trong luật giáo dục: “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện những kỹ năng vận dụng những kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh”

Khác với quá trình nhận thức trong nghiên cứu khoa học, quá trình nhận thức trong học tập không phát hiện những điều loài người chưa biết mà nhằm lĩnh hội những tri thức mà loài người đã tích lũy được thông qua những kênh chữ, kênh hình Trong học tập, kênh hình là điều cần thiết giúp học sinh khám phá, những hiểu biết mới đối với bản thân Học sinh sẽ thông hiểu, ghi nhớ những gì đã nắm được qua hoạt động chủ động, nỗ lực của chính mình nhờ kênh hình Từ đó người học cũng làm ra những tri thức mới cho khoa học

Sách giáo khoa mới có nhiều cải tiến đáng kể không chỉ về nội dung kiến thức mà

có sự cải tiến về số lượng và chất lượng kênh hình Sách giáo khoa thay đổi đòi hỏi người dạy và cả người học phải có sự thay đổi về phương pháp dạy và học cho phù hợp để có chất lượng cao trong giáo dục Từ sinh học 6 đến sinh 7 các em đã tìm hiểu những kiến thức chủ yếu về thực vật và động vật Đến sinh học 8, các em sẽ được tìm

tìm hiểu kênh hình là điều cần thiết để giải quyết các lệnh trong bài và hạn chế những tiết dạy mang tính lý thuyết suông mà học sinh không hiểu bản chất vấn đề

Trước những vấn đề nêu trên và qua thực tế khi đứng lớp tôi nhận thấy rằng cần phải xây dựng một số biện pháp để khai thác triệt để kênh hình nhằm góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và kỹ năng vận dụng những kiến thức sinh học vào thực tế nên nhóm bộ môn đã chọn chuyên đề :

“Sử dụng kênh hình trong giảng dạy môn sinh học 8”.

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

1.Thực trạng trước khi thực hiện các giải pháp của chuyên đề.

a Thuận lợi :

Sách giáo khoa lớp 8 về thông tin kênh chữ và kênh hình trình bày với màu sắc hấp dẫn, thu hút sự chú ý tìm tòi của học sinh, đồng thời học sinh cũng có thể tìm hiểu các lĩnh vực này trong thực tế đời sống

Phần bài tập trong sách giáo khoa đã được bổ sung bằng sách bài tập sinh học góp phần hỗ trợ tích cực cho hoạt động học tập ở các nhóm, từ đó tiến hành tổ chức tiết dạy được liền mạch hơn

Việc đổi mới dạy học đang đi vào chiều sâu, giáo viên được bồi dưỡng kiến thức chuyên môn, phương pháp giảng dạy mới, được trao đổi kinh nghiệm với nhau trong các tiết dạy minh hoạ ở tổ chuyên môn và nhóm bộ môn cụm liên trường nên có điều kiện tìm hiểu kĩ hơn về phương pháp giảng dạy mới

b Khó khăn :

- Phương tiện dạy học còn thiếu thốn như: tranh ảnh, màng hình trình chiếu…

- Học sinh ở vùng nông thôn nên không đồng đều về năng lực, thời gian học; sự quan tâm của gia đình còn hạn chế và không thường xuyên, đã ảnh hưởng rất lớn đến việc học tập của học sinh

2 Yêu cầu khi sử dụng kênh hình:

Sử dụng kênh hình là những biểu hiện về kỹ năng của người học thể hiện ở những hoạt động sau:

+ Tập trung chú ý vào hình ảnh đang nghiên cứu

+ Kiên trì phát hiện ra những kiến thức thể hiện trong hình ảnh, không nản lòng trước những tình huống khó

Kỹ năng sử dụng kênh hình có thể phân biệt theo 3 cấp độ từ thấp đến cao:

+ Quan sát

+ Tìm tòi

+ Phát hiện

3 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của chuyên đề:

a Mục đích của sử dụng kênh hình trong giảng dạy môn sinh học 8.

* Giáo viên sử dụng kênh hình:

+ Minh họa lời nói, nội dung kiến thức.

+ Khai thác các thông tin ( kiến thức cần biết)

+ Vừa chứng minh, vừa khai thác kiến thức

*Hoạt động của giáo viên và học sinh khi sử dụng kênh hình để khai thác các thông tin.

+Hoạt động của giáo viên:

- Nêu mục đích của việc quan sát kênh hình.

- Trình bày, cho xem

- Yêu cầu học sinh quan sát

- Yêu cầu học sinh phân tích, nhận xét và rút ra kết kuận

+Hoạt động của học sinh:

- Nêu mục đích, yêu cầu

- Quan sát kênh hình

- Phân tích đặc điểm, nội dung của đối tượng thể hiện trên kênh hình

- Rút ra kết luận

Việc sử dụng kênh hình nên thực hiện đa dạng như sau :

+ Kênh hình có đầy đủ chú thích để HS hình thành kiến thức mới

+ Kênh hình không đầy đủ chú thích giúp HS kiểm tra những thông tin, kiến thức còn thiếu

+ Kênh hình không có chú thích nhằm yêu cầu HS phát hiện kiến thức hoặc kiểm tra kiến thức của học sinh

b Sử dụng kênh hình trong giảng dạy môn sinh học lớp 8

Sử dụng kênh hình được thực hiện trong 3 bước lên lớp như:

- Bước 1: Sử dụng kênh hình trong khâu kiểm tra kiến thức

- Bước 2: Sử dụng kênh hình trong khâu giảng bài mới.

- Bước 3: Sử dụng kênh hình để củng cố kiến thức

** Sử dụng kênh hình trong khâu kiểm tra kiến thức học sinh ( kiểm tra bài cũ) Việc kiểm tra kiến thức của học sinh giáo viên nên tiến hành đầu tiết dạy Khi kiểm

tra, giáo viên cần hạn chế việc bắt buộc học sinh thuộc lòng nội dung bài học một cách máy móc mà cần tăng cường kiểm tra kiến thức thông qua việc phân tích, giải thích vì sao? Rút ra kết luận hoặc có thể sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa ( hoặc hình vẽ phóng lớn ) để học sinh trình bày kiến thức đã học theo các nội dung thể hiện trong kênh hình Như vậy để trả lời được câu hỏi của giáo viên, trong quá trình học bài mới, học sinh phải phân tích các lĩnh vực, đồng thời suy nghĩ và phải tập trung quan sát, chú ý nghe thầy cô giảng bài thì hiệu quả của quá trình dạy và học được nâng cao

Ví dụ : GV sử dụng hình 3.1 SGK trang 11

GV đặt câu hỏi: dựa vào hình 3.1 em hãy trình bày cấu tạo của tế bào?

** Sử dụng kênh hình trong khâu giảng bài mới

+Khai thác kiến thức trên kênh hình :

Việc hình thành các khái niệm, giải thích các thí nghiệm và hoàn thành các lệnh trong bài là một trong những nhiệm vụ chính của quá trình dạy học Nhiệm vụ này không thể hoàn thành trọn vẹn nếu không có sự hỗ trợ của các phương tiện thiết bị dạy học và quan trọng nhất là kênh hình trong sách giáo khoa

Ví dụ 1 : Hình 9.2 trang 32 để giải thích thí nghiệm sách giáo khoa

Ví dụ 2 : Sử dụng hình 17.2 SGK trang 55

Giáo viên đặt câu hỏi đặt câu hỏi :

- So sánh và chỉ ra sự khác biệt giữa các loại mạch máu Giải thích sự khác nhau đó?

Học sinh dựa vào kênh hình để trả lời những câu hỏi trên

Ví dụ 3: Sử dụng hình 31.2 SGK trang 101

Khi giáo viên dạy sang phần III nếu không có hình ảnh để học sinh quan sát mà chỉ giảng bằng lí thuyết suông thì học sinh lĩnh hội kiến thức rất khó khăn, do đó giáo viên sử dụng hình 31.2 cho HS quan sát và đặt câu hỏi thảo luận

? Dựa vào hình 31.2 phân tích mối quan hệ giữa trao đổi chất của cơ thể với môi trường ngoài và trao đổi chất của tế bào với môi trường trong

Ví dụ 4: Khi dạy bài cơ quan phân tích thính giác, giáo viên sử dụng hình 51.1, 51.2

để HS hiểu rõ cấu tạo của tai và chức năng thu nhận sóng âm, trên cơ sở đó HS có ý thức giữ gìn vệ sinh tai

+ Sử dụng kênh hình để rèn luyện kỹ năng cho học sinh:

Kênh hình là một công cụ quan trọng để rèn luyện kỹ năng học tập sinh học cho học sinh như : Kĩ năng quan sát, tìm nội dung được thể hiện trên kênh hình, kỹ năng đọc và phân tích hình ảnh, sơ đồ, kỹ năng so sánh rút ra kết luận,… nhiệm vụ rèn luyện kỹ năng cho học sinh có thể diễn ra ở mọi khâu của quá trình lên lớp, trong mỗi khâu tuỳ theo nội dung, giáo viên nên chọn những kiến thức và biện pháp rèn luyện kỹ năng khác nhau

Ví dụ : GV sử dụng hình 9.1 trang 32 để yêu cầu học sinh thảo luận tìm hiểu về

cấu tạo bắp cơ va tế bào cơ

+ Sử dụng kênh hình để rèn thái độ cho học sinh:

Thông qua kênh hình giáo viên giáo dục ý thức của học sinh, từ đó các em có thái

độ tích cực với cuộc sống, với môi trường Để rèn luyện kĩ năng này kênh hình phải mang tính minh hoạ và có tính thuyết phục cao vì thế kênh hình phần phần lớn là ảnh chụp thực Thông qua kênh hình học sinh sẽ trả lời được các lệnh trong mục và vận dụng được vào thực tế cuộc sống

Ví dụ : khi dạy phần bài 16 GV sử dụng kênh hình mục “ Em có biết ” trang

53/SGK để giáo dục ý thức bảo vệ sức khỏe cho học sinh ( phòng tránh chứng xơ vữa động mạch )

** Sử dụng kênh hình để củng cố kiến thức

Việc củng cố kiến thức cho học sinh có thể tiến hành ngay sau khi dạy xong một nội dung trong bài học hoặc cuối tiết học khi dạy xong toàn bộ nội dung bài học Thời gian một tiết học ngắn, nội dung kiến thức nhiều, do đó khi mới tiếp thu xong học sinh chưa nhớ ngay kiến thức vừa học Vì vậy ngay khi củng cố kiến thức cho học sinh, giáo viên không nên yêu cầu học sinh trả lời nội dung lý thuyết thuộc lòng ngay mà cần củng cố kiến thức qua các bài tập hoặc dưạ vào kênh hình để nêu câu hỏi và học sinh làm việc với kênh hình để giải quyết các yêu cầu mà giáo viên đặt ra

Củng cố kiến thức bằng cách sử dụng kênh hình nêu trên có tác dụng tích cực hơn

là chỉ nêu câu hỏi rồi yêu cầu học sinh nhớ lại kiến thức vừa học và khi đó học sinh chỉ biết đọc lại các nội dung đã ghi trong vở hoặc trong sách giáo khoa

Ví dụ : Khi dạy xong kiến thức bài 16, giáo viên sử dụng hình 16.1 để củng cố kiến thức cho học sinh: “ Em hãy mô tả đường đi của máu trong vòng tuần hoàn nhỏ

và vòng tuần hoàn lớn Chức năng của các vòng tuần hoàn? ”, giáo viên cho học sinh lên bảng trình bày

Như vậy việc củng cố kiến thức như trên sẽ giúp cho tiết học sinh động hơn vì trong quá trình học, học sinh phải tập trung, phải tích cực làm việc thì cuối tiết học mới có khả năng giải quyết những vấn đề mà giáo viên đưa ra

III KẾT LUẬN:

Kênh hình trong sách giáo khoa sinh học có tác dụng tích cực trong quá trình giảng

dạy và rèn luyện kỹ năng cho học sinh.Vấn đề quan trọng là giáo viên phải biết chọn

kênh chữ để có thể sử dụng một cách tốt nhất kênh hình mọi khâu của quá trình lên lớp

Việc sử dụng kênh hình như là nguồn tri thức không phải là một việc làm hoàn toàn mới mẻ mà cũng không có gì là quá phức tạp, vấn đề là giáo viên phải chọn lọc, phải hướng dẫn, phải có phương pháp giúp học sinh có thói quen làm việc với kênh hình để tiết học mang lại hiệu qủa cao Ngoài kênh hình trong sách giáo khoa yêu cầu giáo viên phải sưu tầm kênh hình từ nhiều nguồn như : Báo chí, chụp ảnh, băng hình, intenet… đôi khi phải ghép lại nhiều hình ảnh với nhau cho phù hợp với nội dung bài giảng Điều này đòi hỏi giáo viên phải tốn nhiều công sức và thời gian, nhưng rõ ràng nếu sử dụng kênh hình theo hướng này thì học sinh sẽ tích cực suy nghĩ, tích cực làm việc hơn, qua đó sẽ phát huy tối đa sự tư duy sáng tạo hơn của người học Và một điều chắc chắn là lớp học sinh động hơn, học sinh sẽ hứng thú hơn khi học môn sinh học, các em có ấn tượng sâu sắc và đạt được mục đích cuối cùng của việc học tập môn sinh học trong trường phổ thông cơ sở là hiểu biết sinh học, từ đó hình thành niềm tin, niềm ham thích môn học ở các cấp học cao hơn

Cần bổ sung kịp thời các phương tiện thiết bị như : Tranh ảnh, tiêu bản, mô hình… cần có thêm nhiều tài liệu tham khảo sách, báo, để làm giàu hơn nữa về kiến thức cho

bộ môn sinh học

Trên đây là toàn bộ nội dung chuyên đề “Sử dụng kênh hình trong dạy học môn sinh học lớp 8” Trong quá trình tìm hiểu chuyên đề chắc chắn sẽ không thể tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô để nội dung

chuyên đề ngày được hoàn thiện hơn, góp phần cho việc giảng dạy môn sinh học tốt hơn ở trường THCS nói chung và môn sinh học 8 nói riêng

Đại Minh, ngày

8 tháng 3 năm 2016

Nhóm

bộ môn Sinh

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO ĐẠI LÔC

TRƯỜNG THCS LÊ QUÝ ĐÔN

CHUYÊN ĐỀ :

“ SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG GIẢNG DẠY MÔN SINH HỌC 8”

Tháng 3 năm 2016