Nghiên cứu khoa học sư phạm một số kinh nghiệm giúp học sinh lớp ba nhận biết biện pháp so sánh trong phân môn luyện từ và câu

So sánh giúp các em hiểu và cảm nhận được những bài thơ, bài văn hay, từ đó góp phần mở mang tri thức làm phong phú về tâm hồn, tạo hứng thú khi viết văn, rèn luyện ý thức, yêu quý Tiếng

MỤC LỤC

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SƯ PHẠM ỨNG DỤNG

Tên đề tài: “Một số kinh nghiệm giúp học sinh lớp ba nhận biết biện pháp so sánh trong

phân môn luyện từ và câu”

I Tóm tắt:

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới của đất nước, trong những năm qua Đảng, Nhà nước ta đã đặc biệt quan tâm đến phát triển giáo dục Một trong những nhiệm vụ cơ bản của giáo dục đào

tạo hiện nay là: hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh một cách toàn diện theo mục tiêu phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước

Văn học là một loại hình nghệ thuật lấy ngôn từ làm phương tiện thể hiện Có khả năng tác động đến đời sống tâm hồn của con người Trong đó biện pháp so sánh góp một phần không nhỏ làm nên điều này

Qua phân môn luyện từ và câu biện pháp so sánh có khả năng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ làm nên một hình thức miêu tả sinh động, mặt khác so sánh còn có tác dụng làm cho lời nói rõ ràng, cụ thể sinh động, diễn đạt được mọi sắc thái biểu cảm So sánh còn là phương thức bộc lộ tâm tư tình cảm một cách kín đáo và tế nhị Như vậy đối với tác phẩm văn học nói chung so sánh mang chức năng nhận thức và biểu cảm

Nhờ những hình ảnh bóng bảy, ước lệ, dùng cái này để đối chiếu cái kia nhằm diễn tả những ngụ ý nghệ thuật mà so sánh được sử dụng phổ biến trong thơ ca, đặc biệt là thơ viết cho thiếu nhi So sánh giúp các em hiểu và cảm nhận được những bài thơ, bài văn hay, từ đó góp phần mở mang tri thức làm phong phú về tâm hồn, tạo hứng thú khi viết văn, rèn luyện ý thức, yêu quý Tiếng Việt giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt cho học sinh

Từ thực trạng trên, việc nghiên cứu tìm ra một số biện pháp hữu hiệu để giải quyết vấn đề trên là hết sức cần thiết Bản thân là một GV, tôi mạnh dạn tiến hành nghiên cứu và chọn đề tài :

“Một số kinh nghiệm giúp học sinh lớp ba nhận biết biện pháp so sánh trong phân môn luyện từ và câu”

Nghiên cứu được tôi tiến hành giáng dạy tại lớp 3A của tôi, tại trường tiểu học Lê Quý Đôn Kết quả cho thấý tác động đã có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh sau khi

sử dụng đề tài này trong các tiết dạy phân môn luyện từ và câu

Để phục vụ cho mục đích nghiên cứu đề tài, tôi thống kê phân tích các hướng nghiên cứu biện pháp so sánh trong phân môn: "Luyện từ và câu" của chương trình SGK lớp 3 phục vụ cho việc giảng dạy

Kiến thức lý thuyết về so sánh được đưa vào giảng dạy trong chương trình lớp 3 ở phân môn: "Luyện từ và câu" Toàn bộ chương trình Tiếng Việt 3 - Tập I đã dạy về so sánh gồm 8 bài với các mô hình sau:

a) Mô hình 1:

So sánh: Sự vật - Sự vật

b) Mô hình 2:

So sánh: Sự vật - Con người

c) Mô hình 3:

So sánh: Hoạt động - Hoạt động

d) Mô hình 4:

So sánh: Âm thanh - Âm thanh

Tác giả SGK đã giúp học sinh nhận diện dạng, loại và phân biệt hiệu quả so sánh qua các dạng bài tập

II.Giới thiệu:

2 Tìm hiểu thực Trạng:

a Về sách giáo khoa:

Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 3 hiện nay nói chung và phân môn Luyện từ và câu nói riêng

còn tồn tại một số điểm chưa hợp lý: mặc dù SGK đã chú trọng phương pháp thực hành nhưng những bài tập sáng tạo vẫn còn ít, đơn điệu, kiến thức dạy học sinh còn mang tính trừu tượng nên học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình lĩnh hội các kiến thức mới

b Về phía giáo viên:

Người giáo viên còn gặp không ít khó khăn như cơ sở vật chất, phương tiện dạy học và tài liệu tham khảo còn ít Một số bộ phận nhỏ giáo viên vẫn chưa chú trọng quan tâm đến việc lồng ghép trong quá trình dạy học giữa các phân môn của môn Tiếng Việt với nhau, để khơi dậy sự hứng thú học tập và sự tò mò của phân môn này với phân môn khác trong môn Tiếng Việt

c Về phía học sinh:

Do khả năng tư duy của học sinh còn dừng lại ở mức độ tư duy đơn giản, trực quan nên việc cảm thụ nghệ thuật so sánh còn hạn chế Vốn kiến thức văn học của học sinh còn rất hạn chế Một số em nhận biết về nghệ thuật còn hạn chế, học sinh chỉ mới biết một cách cụ thể Nên khi tiếp thu về nghệ thuật so sánh rất khó khăn Vì vậy đòi hỏi người giáo viên cần hướng dẫn một cách tỉ mỉ chu đáo

* Thực tế chất lượng phân môn Tiếng Việt không cao qua khảo sát chất lượng đầu năm là

do một phần lớn các em chưa làm được bài tập Luyện từ và câu “Biện pháp so sánh”

* Điều đó cho thấy kĩ năng nhận biết về so sánh của học sinh còn hạn chế, và chắc chắn sẽ ảnh hưởng không ít đến việc học tập ở phân môn Luyện từ và câu nói riêng và môn Tiếng Việt nói chung

* Trước thực trạng trên, tôi quyết tâm đi sâu vào tìm hiểu nguyên nhân, từ đó đề ra những biện pháp hữu hiệu nhất nhằm nâng cao chất lượng phân môn Luyện từ và câu cho học sinh lớp 3A

3 Giải pháp thay thế :

a. Thực hiện soạn bài kế hoạch bài học dạy luyện từ và câu một cách nghiêm túc, chu đáo

Soạn bài dạy luyện từ và câu là công việc của GV Bản chất của hoạt động soạn bài tập là một kế hoạch thực hiện bài học đảm bảo tính khả thi với từng đối tượng HS Xác định mục tiêu của bài

về các phương diện kiến thức, kĩ năng, thái độ Cần chỉ rõ các hoạt động dạy học cụ thể sẽ thực hiện trong giờ học, cụ thể là từng hoạt động HS làm gì, kết quả cần đạt ra sao, cần củng cố cho

HS những kiến thức và kĩ năng nào?

b Đặt phân môn luyện từ và câu nằm trong mối quan hệ giữa các phân môn khác của Tiếng Việt, đặc biệt là phân môn Tập đọc

HS muốn làm đúng bài tập thì phải hiểu được yêu cầu của đề bài Trong các giờ Tập đọc, tập làm văn chúng ta nhấn mạnh các hình ảnh so sánh có trong các bài đọc để học sinh hiểu thêm về biện pháp so sánh

c Soạn một số bài tập phù hợp với đặc điểm của học sinh

Để thực hiện tốt mục tiêu của phân môn luyện từ và câu và tránh áp đặt không cần thiết trong nội dung dạy học, cần chuẩn bị những bài tập phù hợp với HS lớp mình, tương ứng với những phần dạy trong từng bài học Công việc soạn bài tập đòi hỏi GV phải thống kê được những lỗi sai mà HS thường mắc, soạn bài tập dưới nhiều dạng để tạo hứng thú cho học sinh

Vì trong SGK có ít bài tập sáng tạo và còn đơn điệu, kiến thức còn mang tính trừu tượng nên giáo viên cần phải sưu tầm nhiều dạng bài sáng tạo và kiến thức cụ thể nói theo tình huống

Vì khi giáo viên đưa, cần đưa lệnh bài tập rõ ràng để học sinh hiểu được mục đích yêu cầu của bài tập

* Ví dụ 1: Bài tập 1 (Trang 6): Tìm các từ ngữ chỉ sự vật trong khổ thơ sau:

"Tay em đánh răng Răng trắng hoa nhài Tay em chải tóc Tóc ngời ánh mai"

Ta có thể đặt lệnh bài như sau:

a) Tìm các từ ngữ chỉ sự vật trong các khổ thơ sau:

b) Tìm các từ ngữ chỉ vật mà em thường gặp hàng ngày (đồ dùng học sinh) Để học sinh sáng tạo kể tên các sự vật thường gặp

* Ví dụ 2: Bài tập 2: (Trang 117).

Lệnh của bài: Tìm các từ chỉ đặc điểm trong những câu thơ sau:

Ta có thể thay lệnh: Tìm các từ chỉ đặc điểm của sự vật trong những câu thơ sau

Khi dạy các phân môn thuộc bộ môn Tiếng Việt người giáo viên cần lồng ghép giữa các phân môn trong môn Tiếng Việt với nhau Như khi dạy bài Tập đọc: "Hai bàn tay em" SGK Tiếng Việt 3 tập I (Trang 7) Trong bài này có rất nhiều hình ảnh so sánh giáo viên cần nhấn mạnh để gây hứng thú cho tiết tiếp theo của môn: "Luyện từ và câu"

Để học sinh học tốt môn Tiếng Việt đặc biệt là phân môn: "Luyện từ và câu" dạng bài so sánh học sinh cần nắm và làm theo các yêu cầu sau: Đọc kỹ đề bài, xác định đúng yêu cầu của bài sau đó mới làm bài

Muốn học sinh của mình có một kỹ năng nhận biết biện pháp so sánh vững vàng đòi hỏi người giáo viên phải có nghệ thuật khi hướng dẫn bài mới như:

a) Mô hình 1:

- So sánh: Sự vật - Sự vật

Mô hình này có các dạng sau:

A như B

A là B

A chẳng bằng B

* Ví dụ: Tìm sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn dưới đây:

"Hai bàn tay em Như hoa đầu cành"

(Huy Cận)

"Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch"

(Vũ Tú Nam)

"Cánh diều như dấu á

Ai vừa tung lên trời"

(Lương Vĩnh Phúc)

"Ơ cái dấu hỏi Trông ngộ ngộ ghê Như vành tai nhỏ Hỏi rồi lắng nghe"

(Phạm Như Hà)

Để làm tốt bài tập này học sinh phải nắm chắc các từ chỉ sự vật, từ đó học sinh sẽ tìm được

sự vật so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn trên là:

+ "Hai bàn tay em" so sánh với "hoa đầu cành"

+ "Mặt biển" so sánh với "tấm thảm khổng lồ"

+ "Cánh diều" so sánh với "dấu á"

+ "Dấu hỏi" so sánh với "vành tai nhỏ"

Nếu giáo viên hỏi ngược lại là vì sao "Hai bàn tay em" được so sánh với "Hoa đầu cành" hay vì sao nói "Mặt biển" như "tấm thảm khổng lồ"? Lúc đó giáo viên phải hướng học sinh tìm xem các sự vật so sánh này đều có điểm nào giống nhau, chẳng hạn:

+ Hai bàn tay của bé nhỏ xinh như một bông hoa

+ Mặt biển và tấm thảm đều phẳng, êm và đẹp

+ Cánh diều hình cong cong, võng xuống giống hệt như dấu á

(Giáo viên có thể vẽ lên bảng "Cánh diều" và "Dấu á")

+ Dấu hỏi cong cong, nở rộng ở hai phía trên rồi nhỏ dần chẳng khác gì vành tai (Giáo

viên có thể cho học sinh nhìn vào vành tai bạn).

b) Mô hình 2:

- So sánh: Sự vật - Con người

Dạng cuả mô hình so sánh này là:

A như B: + A có thể là con người

+ B sự vật đưa ra làm chuẩn để so sánh

* Ví dụ: Tìm các hình ảnh so sánh trong các câu dưới đây:

"Trẻ em như búp trên cành Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan"

(Hồ Chí Minh)

"Bà như quả ngọt chín rồi Càng thêm tuổi tác càng tươi lòng vàng"

(Võ Thanh An)

Với dạng bài tập này học sinh sẽ dễ dàng tìm sự vật so sánh với con người nhưng các em chưa giải thích được "Vì sao?" Chính vì thế điều đó giáo viên giúp học sinh tìm được đặc điểm chung của sự vật và con người, chẳng hạn:

"Trẻ em" giống như "búp trên cành" Vì đều là những sự vật còn tươi non đang phát triển đầy sức sống non tơ, chứa chan niềm hy vọng

"Bà" sống đã lâu, tuổi đã cao giống như "quả ngọt chín rồi" đều phát triển đến độ già giặn

có giá trị cao, có ích lợi cho cuộc đời, đáng nâng niu và trân trọng

c) Mô hình 3:

- So sánh: Hoạt động - Hoạt động

Mô hình này có dạng như sau:

+ A x B

+ A như B

* Ví dụ: Trong các đoạn trích sau, những hoạt động nào được so sánh với nhau:

+ "Con trâu đen lông mượt

Cái sừng nó vênh vênh

Nó cao lớn lênh khênh Chân đi như đập đất"

(Trần Đăng Khoa)

+ "Cau cao, cao mãi

Tàu vươn giữa trời Như tay ai vẫy Hứng làn mưa rơi"

(Ngô Viết Dinh)

Dạng bài này giáo viên giúp học sinh nắm chắc được từ chỉ hoạt động, từ đó học sinh sẽ tìm được các hoạt động được so sánh với nhau Chẳng hạn:

+ Hoạt động "đi" so sánh với hoạt động "đập đất" qua từ "như"

d) Mô hình 4:

- So sánh: Âm thanh - Âm thanh:

Mô hình này có dạng sau:

A như B: + A là âm thanh thứ 1

+ B là âm thanh thứ 2

* Ví dụ: Tìm những âm thanh được so sánh với nhau trong mỗi câu thơ, văn dưới đây:

Với dạng bài tập này giáo viên giúp học sinh nhận biết được âm thanh thứ nhất và âm thanh thứ hai được so sánh với nhau qua từ "như" Chẳng hạn:

+ "Côn Sơn suối chảy rì rầm

Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai"

(Nguyễn Trãi)

"Tiếng suối" được so sánh với "Tiếng đàn cầm" qua từ "như"

Ngoài các mô hình so sánh trên học sinh còn được làm quen với kiểu so sánh: Ngang bằng

và hơn kém Chẳng hạn:

+ Trong câu: "Cháu khỏe hơn ông nhiều!"

(Phạm Cúc) Kiểu so sánh hơn kém:

+ Trong câu: "Ông là buổi trời chiều

Cháu là ngày rạng sáng"

(Phạm Cúc) Kiểu so sánh ngang bằng:

+ Trong câu: "Trăng khuya trăng sáng hơn đèn"

(Trần Đăng Khoa) Kiểu so sánh hơn kém:

+ Trong câu: "Những ngôi sao thức ngoài kia

Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con"

(Trần Quốc Minh) Kiểu so sánh hơn kém:

III Phương Pháp:

1.Khách thể nghiên cứu:

Học sinh:

-Tổng số học sinh: 39/20 nữ

-Tất cả các em đều ý thức học tập, tính đến thời điểm nghiên cứu đề tài Tất cả các em đều có động cơ đúng đắn trong học tập, tích cực và chủ động trong học tập

2 Thiết kế nghiên cứu:

Trong quá trình nghiên cứu, tôi chọn trọn vẹn số học sinh của cả lớp Trong đó, tôi lấy kết quả bài kiểm tra tháng 10 làm kiểm tra trước tác động vì điểm trung bình của lớp thấp

Kiểm tra trước tác động Tác động Kiểm tra sau tác động

3.Quy trình nghiên cứu:

a/ Chuẩn bị của giáo viên:

- Giáo viên sử dụng phương pháp dạy học theo hướng tích cực

b/Tiến hành dạy thực nghiệm:

Giáo viện dạy thực nghiệm theo thời khóa biểu của nhà trường

28/8/2013 Luyện từ và câu 01 Ôn về từ chỉ sự vật so sánh

09/10/2013 Luyện từ và câu 07 Ôn về từ chỉ hoạt động, trạng thái So sánh

13/11/2013 Luyện từ và câu 12 Ôn về từ chỉ hoạt động trạng thái so sánh 04/12/2013 Luyện từ và câu 15 Từ ngữ về các dân tộc.Luyện tập về so sánh

4 Đo lường và thu thập dữ liệu:

Sau khi thực hiện dạy theo hướng tích cực, tất cả học sinh trong lớp đều được nhận xét

sữa sai

Bài kiểm tra trước tác động do giáo viên chủ nhiệm ra đề sau khi đã được học 2 tuần chương trình đã được học ở lớp

Bài kiểm tra sau tác động, là bài kiểm tra sau khi học xong 8 tuần của chương trình có hình ảnh so sánh

+Tiến hành kiểm tra và chấm bài:

IV.Phân tích dữ liệu và bàn luận:

1 Phân tích dữ liệu

*So sánh điểm trung bình bài kiểm tra trước và sau tác động.

Trước tác động Sau tác động

Chênh lệch giá trị trung bình

Như trên đã chúng minh kết quả trước tác động và sau tác động kiểm chứng chênh lệch điểm trung bình bằng T-test cho kết quả p= 0.0000001, cho thấy điểm trung bình giữa trước tác động và sau tác động có ý nghĩa, tức là chênh lệch sau tác động cao hơn trước tác động là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động

2 Bàn luận:

Kết quả của bài kiểm tra sau tác động cho kết quả như sau:

- Điểm trung bình trước tác động = 6.57

- Điểm trung bình sau tác động là = 8.3

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn là SMD = 0.31 So với bảng tiêu chí của Cohen điều này

có nghĩa là mức độ ảnh hưởng của tác động là rất lớn.Phép kiểm chứng T-test điểm trung bình bài kiểm tra sau tác động là: P= 0.0000001 Kết quả này khẳng định sự chênh lệch điểm trung

bình không phải là ngẫu nhiên mà là do tác động Biểu đồ so sánh điểm trung bình trước tác

động và sau tác động của nhóm thực nghiệm

lớp 3C

lớp 3B

lớp 3B

lớp 3C

V.Kết luận và khuyến nghị:

1 Kết luận

Dạy luyện từ và câu là việc của chương trình tiếng Việt ở Tiểu học Nắm vững cách so sánh các em có khả năng diễn đạt các vấn đề trong đời sống hàng ngày , tăng hiệu quả giao tiếp giúp các em vững vàng tự tin trong cuộc sống

Muốn rèn cho học sinh học tốt trước hết người thầy phải có nghiệp vụ sư phạm tốt, đặc biệt việc phân tích và làm mẫu của cô giáo có ảnh hưởng rất lớn đối với học sinh Các em sẽ theo dõi lắng nghe Chính vì vậy thầy cô cũng phải có sự chuẩn bị chu đáo trong các tiết lên lớp

Giáo viên phải nắm chắc đối tượng học sinh để có những biện pháp dạy học đạt kết quả cao nhất nhằm phát huy hết tính tích cực trong học tập, tổ chức điều khiển khéo léo gây bầu không khí sôi nổi kích thích hứng thú học tập và nâng cao ý thức tự giác của học sinh

Giáo viên cần phải tìm hiểu chắc nội dung cơ bản của chương trình sách giáo khoa, sách hướng dẫn, sách soạn bài để học sinh nắm vững nội dung bài, hướng dẫn rõ cách so sánh ở từng bài tập cho học sinh hiểu Thực tế cho thấy sách giáo khoa Tiếng việt, sách soạn bài và sách hướng dẫn phải thừa nhận là có nhiều ưu điểm nổi bật Tìm hiểu phần hướng dẫn chung trong sách đa số giáo viên đã nắm được cơ bản của phương pháp giảng dạy mới song đi sâu vào từng bài cụ thể thì sự lúng túng và vấp váp lại không ít Do vậy nắm vững sách, hiểu ý đồ của người biên soạn là quan trọng song chưa đủ còn đòi hỏi đến vai trò chủ động sáng tạo và ứng xử linh hoạt đối với từng đối tượng học sinh khác nhau mới đem lại hiệu quả cao

Giáo viên giàu lòng yêu nghề mến trẻ, nhiệt tình gương mẫu trong phương pháp soạn giảng, phát hiện kịp thời những sai sót của học sinh Giáo viên phải kiên trì uốn nắn, sửa chữa cho học sinh thật tận tình chu đáo

Giảm bớt hoặc sửa lại câu hỏi cho sát với từng đối tượng học sinh, tránh giảng triền miên, nói nhiều, viết nhiều trong khi học sinh còn yếu

Luôn động viên khuyến khích học sinh khi các em có tiến bộ Tổ chức thi đặt câu có hình ảnh so sánh, kể chuyện trong lớp.Yêu cầu mỗi học sinh phải có quyển sổ ghi chép để chép những câu thơ, câu văn, bài thơ, bài văn hay dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Phối hợp nhịp nhàng về chương trình môn luyện từ và câu với các môn học khác như: Tập làm văn, kể chuyện

Trên đây là việc làm cụ thể của tôi về vấn đề rèn cho học sinh nhận biết biện pháp so sánh của học sinh lớp 3A trường Tiểu học nơi tôi công tác Vì vậy nếu có thể cải tiến mở rộng cách hướng dẫn thì đề tài này có thể áp dụng tốt khi dạy môn luyện từ và câu

Thông qua thực tế giảng dạy trên lớp hàng ngày tôi đi đến kết luận rằng: Muốn rèn luyện cho học sinh học tốt môn luyện từ và câu mỗi giáo viên phải thực sự yêu nghề mến trẻ, nhiệt tình gương mẫu trong phương pháp soạn giảng, luôn luôn trau dồi nghiệp vụ, học hỏi kinh nghiệm của các bạn đồng nghiệp để nâng cao chất lượng dạy và học ở các môn đặc biệt là môn luyện từ và câu ở Tiểu học

2 khuyến nghị

Qua kinh nghiệm giúp học sinh nhận biết biện pháp so sánh trong phân môn luyện từ và câu Bản thân tôi thấy rằng cần hướng và rèn cho học sinh những kĩ năng sau:

- Học sinh tự củng cố vốn kiến thức của mình thông qua đọc nhiều sách báo phù hợp với lứa tuổi, xem băng hình, quan sát tranh

- Cho học sinh giao lưu trực tiếp với các bạn trong lớp, trong trường sau mỗi bài học: "Luyện từ

và câu" dạng này để học sinh khắc sâu kiến thức

- Khi làm bài tập yêu cầu học sinh đọc kỹ đề bài, xác định đúng yêu cầu của bài, phân biệt được chúng thuộc kiểu bài so sánh dạng nào rồi mới bắt tay vào làm bài

Tuy Hòa, Ngày 15 tháng 10 năm 2013 Người viết

Võ Thị Kim Khánh