Áp dụng quy trình kỹ thuật tổng hợp trong chăm sóc đàn bò tìm hiểu tình hình viêm tử cung trên đàn bò tại trại bò công ty cổ phần nam việt định hóa thái nguyên

- Xác định tỉ lể viêm tử cung trên đàn bò sinh sản ở trại bò công ty cổ phần Nam Việt - Tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh các biện pháp phòng bệnh - Đưa ra phác đồ điều trị cho bệnh viêm tử

ĐỖ TIẾN THÀNH

Tên chuyên đề:

“ÁP DỤNG QUY TRÌNH KỸ THUẬT TỔNG HỢP TRONG CHĂM SÓC ĐÀN BÒ, TÌM HIểU TÌNH HÌNH VIÊM Tử CUNG TRÊN ĐÀN BÒ TạI TRạI BÒ CÔNG TY Cổ PHầN NAM VIệT

ĐịNH HÓA – THÁI NGUYÊN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy Chuyên ngành: Thú y Lớp: K44 – TY – N01 Khoa: Chăn nuôi Thú y Khóa học: 2013 – 2017

Thái Nguyên – năm 2017

ĐịNH HÓA – THÁI NGUYÊN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy Chuyên ngành: Thú y Lớp: K44 – TY – N01 Khoa: Chăn nuôi Thú y Khóa học: 2013 – 2017 Giảng viên hướng dẫn: ThS Phạm Thị Phương Lan

Thái Nguyên – năm 2017

Trong suốt quá trình học tập lý thuyết tại trường và thực tập tại cơ sở, nay em đã hoàn thành bản khoá luận tốt nghiệp Để hoàn thành được bản khoá luận này em sự chỉ bảo tận tình của cô giáo hướng dẫn, sự giúp đỡ của Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, Khoa Chăn nuôi - Thú y, và trang trại chăn nuôi Công ty cổ phần Nam Việt

Em cũng nhận được sự cộng tác nhiệt tình của các bạn đồng nghiệp, sự giúp đỡ, cổ vũ động viên của người thân trong gia đình Để đáp lại tình cảm đó, qua đây em xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc và kính trọng tới tất cả các tập thể, cá nhân đã tạo điều kiện giúp đỡ

em trong suốt quá trình thực tập

Trước tiên, em xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu nhà trường, Ban Chủ nhiệm Khoa Chăn nuôi thú y cùng tập thể các thầy cô giáo trong khoa Chăn nuôi thú y trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã tận tình dạy dỗ và dìu dắt em trong suốt thời gian học tại trường cũng như thời gian thực tập tốt nghiệp

Đặc biệt, em xin chân thành cảm ơn sự quan tâm, chỉ bảo và hướng dẫn tận tình

của cô giáo hướng dẫn ThS Phạm Thị Phương Lan đã trực tiếp hướng dẫn em thực

hiện thành công khóa luận này

Em cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới Ban Giám đốc công ty cùng toàn thể anh chị em công nhân trong trang trại về sự hợp tác giúp đỡ em trong suốt quá trình thực tập, hướng dẫn các công tác kỹ thuật, theo dõi các chỉ tiêu và thu thập số liệu làm cơ sở cho khóa luận này

Qua đây, em cũng xin được bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân và bạn bè đã giúp

đỡ và động viên em trong suốt thời gian học tập và rèn luyện tại trường

Cuối cùng, em xin trân trọng gửi tới các thầy giáo, cô giáo trong hội đồng đánh

giá khóa luận lời cảm ơn chân thành và lời chúc tốt đẹp nhất

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2017

Sinh viên

Đỗ Tiến Thành

Phần 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1.2 Mục tiêu và yêu cầu đề tài 1

1.2.1 Mục tiêu 1

1.2.2 Yêu cầu đề tài 2

Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Điều kiện cơ sở nơi thực tập 3

2.1.1 Điều kiện tự nhiên cơ sở vật chất của cơ sở thực tập 3

2.1.2 Đối tượng và các kết quả sản xuất của cơ sở (trong 3 năm) 5

2.2 Tổng quan tài liệu 6

2.2.1 Quá trình sinh trưởng 6

2.2.2 Sinh sản 10

2.2.3 Một số bệnh đường sinh dục thường gặp ở bò cái 11

2.2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến bệnh viêm tử cung bò 18

2.2.5 Tình hình nghiên cứu bệnh viêm tử cung trên thế giới và việt nam 20

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 22

3.1 Đối tượng nghiên cứu 22

3.2 Địa điểm và thời gian thực hiện 22

3.3 Nội dung nghiên cứu và các chỉ tiêu theo dõi 22

3.3.1 Nội dung nghiên cứu 22

3.3.2 Các chỉ tiêu theo dõi 22

3.4 Phương pháp theo dõi các chỉ tiêu 22

3.4.1 Phương pháp điều tra, thu thập thông tin 22

3.4.2 Phương pháp chẩn đoán viêm tử cung 22

3.4.3 Xác định một số biến đổi của một số chỉ tiêu lâm sàng khi bò bị viêm 23

3.5 Phương pháp tính toán các chỉ tiêu 23

3.6 Phương pháp xử lý số liệu 24

Phần 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 25

4.1 Công tác chăm sóc nuôi dưỡng 25

4.1.1 Công tác chăn nuôi 25

4.2 Kết quả thực hiện chuyên đề 35

4.2.1 Kết quả điều tra cơ cấu đàn bò ở trại bò công ty cổ phần Nam việt 33

4.2.2 Kết quả điều tra dịch bệnh trên đàn bò ở trại bò công ty cổ phần Nam Việt (2015-1017) 35

4.2.3 Kết quả xác định tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung trên đàn bò tại trại bò

công ty cổ phần Nam Việt trong 5 tháng thực tập 36

4.2.4 Kết quả xác định tỷ lệ mắc các thể viêm tử cung ở bò sinh sản 37

4.2.5 Kết quả khảo sát sự thay đổi một số chỉ tiêu lâm sàng của bò bị viêm tử cung 38

4.4.6 Kết quả điều trị bệnh viêm tử cung trên bò 39

Phần 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 41

5.1 Kết luận 41

5.2 Đề nghị 41

TÀI LIỆU THAM KHẢO 43

Bảng 3.1 Chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung trên bò 23

Bảng 4.1 Khẩu phần thức ăn của đàn bò sinh sản 25

Bảng 4.2 Số bò trực tiếp chăm sóc nuôi dưỡng qua 6 tháng thực tập 26

Bảng 4.3 Kết quả trực tiếp thực hiện công tác vệ sinh sát trùng chuồng trại 28

Bảng 4.4 Kết quả trực tiếp tiêm phòng vắc xin phòng bệnh cho bò 28

Bảng 4.5 Kết quả điều trị bệnh trên bò tại trại 33

Bảng 4.6 Cơ cấu đàn bò của trại bò công ty cổ phần Nam Việt 34

Bảng 4.7 Cơ cấu đàn bò theo phẩm giống 34

Bảng 4.8 Tình hình dịch bệnh trên đàn bò tại trại bò công ty cổ phần Nam Việt (2015-2017) 35

Bảng 4.9 Các bệnh sinh sản trên đàn bò tại trại bò công ty cổ phần Nam Việt (2015-2017) 36

Bảng 4.10 Tỉ lệ mắc bệnh viêm tử cung trên đàn bò tại trại bò công ty cổ phần Nam Việt 36

Bảng 4.11 Tỷ lệ mắc các thể viêm tử cung bò sinh sản 38

Bảng 4.12 Sự thay đổi một số chỉ tiêu lâm sàng của bò mắc bệnh viêm tử cung 39

Bảng 4.13 Kết quả điều trị bệnh viêm tử cung cho bò 40

Hình 1: Kiểm tra bò 45

Hình 2: Mổ khám bê chết 45

Hình 3: Bò bị sưng âm đạo 45

Hình 4: Kiểm tra và cho bò ăn 45

Hình 5: Điều trị bò gầy 46

Hình 6: Điều trị bê bị thối tai 46

Hình 7: Thai bị sẩy 46

Hình 8: Điều trị bò hà móng 46

Hình 9: Vệ sinh chuồng trại 47

Hình 10: Điều trị bò gầy 47

Hình 11: Phối bò 48

Hình 12: Bò bị viêm tử cung 48 Hình 13: Bò mới đẻ 48

MỘT SỐ THUỐC CÔNG TY 49

Phần 1

MỞ ĐẦU

1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây đời sống kinh tế phát triển mạnh kéo theo nhu cần

về thực phẩm ngày càng cao Một trong những thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao được người tiêu dùng quan tâm đó là thịt bò

Ở các nước phát triển, bò là một sản phẩm có giá trị trong đời sống hàng ngày không thể thiếu, làm phong phú thêm các mặt hàng thực phẩm, thỏa mãn nhu cầu về dinh dưỡng cho người tiêu dùng mặt khác cũng góp phần đem lại lợi nhuận kinh tế cho người chăn nuôi

Để thực hiện mục tiêu này, ngành chăn nuôi bò sinh sản cần ổn định và phát triển bền vững, ngoài việc nhập giống bò chất lượng tốt thích nghi với điều kiện khí hậu Việt Nam và đáp ứng đủ nguồn thức ăn cho nhu cầu duy trì sản xuất của bò sinh sản Chúng ta còn phải lai tạo các giống bò trong nước với các giống bò nhập ngoại

để thích nghi với điều kiện khí hậu, tăng khả năng chống đỡ với bệnh tật Cần đào tạo đội bác sỹ thú y tốt, nâng cao kỹ thuật chăn nuôi cho người dân, phòng và điều trị các trường hợp bệnh trên đàn bò

Ở nước ta mặc dù đã chăn nuôi bò sinh sản từ lâu, được sự quan tâm hỗ trợ về mặt kỹ thuật cũng như tài chính của nhà nước nhưng việc chăn nuôi bò sinh sản gặp nhiều khó khăn Khó khăn nhất là sự hiểu biết còn hạn hẹp của người chăn nuôi dẫn đến việc bò sinh sản gặp nhiều bệnh gây thiệt hại về kinh tế cho người chăn nuôi Một trong những căn bệnh thường xẩy ra trên đàn bò sinh sản hiện nay đó là bệnh viêm tử cung Bệnh viêm tử cung gây các rối loạn về sinh sản như chậm sinh, vô sinh làm thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi Để hiểu biết thêm bệnh cũng như

cách phòng và điều trị tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Áp dụng quy trình kỹ thuật tổng hợp trong chăm sóc đàn bò, tìm hiểu tình hình viêm tử cung trên đàn bò tại trại

bò Công ty cổ phần Nam Việt – Định Hóa – Thái Nguyên”

1.2 Mục tiêu và yêu cầu đề tài

1.2.1.Mục tiêu

- Tìm hiểu tình hình chăn nuôi tại Trại bò Công ty cổ phần Nam Việt, huyện

Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

- Đánh giá việc áp dụng quy trình phòng, trị bệnh cho đàn bò tại trại

- Xác định tỉ lể viêm tử cung trên đàn bò sinh sản ở trại bò công ty cổ phần Nam Việt

- Tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh các biện pháp phòng bệnh

- Đưa ra phác đồ điều trị cho bệnh viêm tử cung

1.2.2 Yêu cầu đề tài

- Đánh giá được tình chăn nuôi tại trại bò công ty Nam Việt, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

- Xác định được tình hình nhiễm bệnh, biết cách phòng và trị bệnh cho đàn

bò tại trại

- Góp phần nâng cao hiểu biết của bản thân cũng như người chăn nuôi về các đặc điểm của bệnh viêm tử cung trên bò sinh sản và sự cần thiết của vệ sinh thú y trong việc phòng chống bệnh

- Đưa ra phương pháp phòng và điều trị bệnh viêm tử cung một cách hiệu quả nhất

Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Điều kiện cơ sở nơi thực tập

2.1.1 Điều kiện tự nhiên cơ sở vật chất của cơ sở thực tập

2.1.1.1 Vị trí địa lý, điều kiện kinh tế xã hội

Trại bò giống công ty cổ phần Nam Việt thuộc tổng công ty cổ phần Nam Việt, nằm trong khu vực xã Phượng Tiến, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên Xã Phượng Tiến nằm ở phía đông khu vực giữa của huyện và tiếp giáp với thị trấn Chợ Chu cùng xã Bảo Cường ở phía Tây Bắc, xã Tân Dương ở phía Đông Bắc và Đông,

xã Yên Trạch của huyện Phú Lương ở phía Đông Nam và giáp với xã Trung Hội ở phía Nam

Phượng Tiến có một đoạn sông Chợ Chu chảy qua ở khu vực ranh giới phía

Bắc của xã, ngoài ra, có một khe suối chảy từ khu vực phía Nam Phượng Tiến cũng hợp lưu vào dòng chính sông Chợ Chu trên địa bàn Phượng Tiến được chia thành

15 xóm: xóm Pải, Hợp Thành, Nà Què, Nà Liền, Pa Trò, Pa Goải, xóm Đình, xóm Phỉnh, xóm Mấu, xóm Tổ, xóm Cấm, Nạ Á, Nà Lang, Nà Phoọc, xóm Héo

2.1.1.2 Điều kiện khí hậu

- Do nằm sát chí tuyến Bắc trong vành đai Bắc bán cầu, nên khí hậu của huyện mang tính chất của khí hậu nhiệt đới gió mùa Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên vào mùa nóng (mưa nhiều) từ tháng 5 đến tháng 10, nhiệt độ trung bình khoảng 23 -

28o C và lượng mưa trong mùa này chiếm tới 90% lượng mưa cả năm Mùa đông có khí hậu lạnh (mưa ít) từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau Song do có sự khác biệt rõ nét ở độ cao và địa hình, địa thế nên trên địa bàn huyện hình thành các cụm tiểu vùng khí hậu khác nhau

Sự đa dạng về khí hậu của huyện Định Hóa đã tạo nên sự đa dạng, phong phú

về các tập đoàn cây trồng, vật nuôi Đặc biệt tại Định Hóa, chúng ta có thể tìm

thấy cả cây trồng, vật nuôi có nguồn gốc nhiệt đới, á nhiệt đới

2.1.1.3 Cơ cấu tổ chức của trang trại

- Về số lượng có 15 người

- Cơ cấu tổ chức của trang trại được tổ chức như sau:

+ 01: Quản lý

+ 02: Kỹ sư chính của công ty

+ 01: Kế toán

+ 01: Cấp dưỡng

+ 6: Công nhân + 4 sinh viên

Với đội ngũ công nhân trên, trại phân ra làm các tổ khác nhau như: Tổ chặt

cỏ, tổ dọn chuồng, tổ trồng cỏ Mỗi tổ thực hiện công việc hàng ngày một cách

nghiêm túc, đúng quy định của trại

2.1.1.4 Cơ sở vật chất của trang trại

- Trang trại chăn nuôi Nam Việt hoạt động từ năm 2015 với quy mô là 115

bò trên diện tích 3 ha xây dựng theo công nghệ của Đan Mạch

- Trại có 2 giếng khoan, 6 bể lắng và xử lý, 3 tháp nước phân phối cho các chuồng và nước sinh hoạt trong trại

- Có nơi xử lý chất thải đảm bảo vệ sinh môi trường: Chất thải lỏng thu gom, xử lý qua bể bioga

- Có 1 nhà khách, 1 phòng họp, 1 dãy nhà cho công nhân viên, 3 khu vệ sinh

và nhà tắm cho công nhân viên cũng như khách thăm trại, 1 bếp ăn

- Trại có 2 kho chứa thức ăn, 1 phòng tinh, 1 kho thuốc, 1 kho chứa vật liệu sát trùng và 1 kho chứa vật tư, có 1 máy phát điện và 1 nhà sát trùng

- Tổng trại có 7 chuồng nuôi, trong đó có

2.1.2 Đối tượng và các kết quả sản xuất của cơ sở (trong 3 năm)

2.1.2.1 Công tác chăn nuôi

Nhiệm vụ chính của trang trại là sản xuất con giống và chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật

Hiện nay, trung bình bò sinh sản của trại sản xuất được 60 con/năm Số con sơ sinh là 5 con/đàn/tháng, số con cai sữa 4 con/đàn/tháng

Trại hoạt động vào mức khá theo đánh giá của trại Ba Vì Việt Nam

Tại trại, bê con được nuôi đến 7 tháng tuổi, chậm nhất là 8,5 tháng thì tiến hành cai sữa và chuyển sang các lô giống và các lô nuôi thịt của công ty

Trong trại có 5 con bò đực giống được chuyển về cùng một đợt, các bò đực giống này được nuôi nhằm mục đích kích thích động dục cho bò cái Tinh bò được nhập từ nước ngoài về gồm hai giống bò laisind và bò 3B Bò cái được phối 2 lần và được luân chuyển giống cũng như con đực

Thức ăn cho bò cái chủ yếu là cỏ tươi và thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh có chất lượng được công ty cổ phần Nam Việt cấp cho từng đối tượng bò của trại ngoài ra còn một số phụ phẩm khác như đá liếm, rỉ mật, cỏ ủ,

2.1.2.2 Công tác thú y

- Quy trình phòng bệnh cho đàn bò tại trang trại sản xuất bò giống luôn thực hiện nghiêm ngặt, với sự giám sát chặt chẽ của kỹ thuật viên công ty cổ phần Nam Việt

- Công tác vệ sinh: Hệ thống chuồng trại luôn đảm bảo thoáng mát về mùa hè,

ấm áp về mùa đông Hàng ngày luôn có công nhân quét dọn vệ sinh chuồng trại, thu gom phân, nước tiểu, thu gom cống rãnh, đường đi trong trại được quét dọn và rắc vôi theo quy định

Công nhân, kỹ sư, khách tham quan khi vào khu chăn nuôi bò đều phải sát trùng, tắm bằng nước sạch trước khi thay quần áo bảo hộ lao động

- Công tác phòng bệnh: Trong khu vực chăn nuôi hành lang giữa các chuồng

và bên ngoài chuồng đều được rắc vôi bột, các phương tiện vào trại sát trùng một cách nghiêm ngặt ngay tại cổng vào Với phương châm phòng bệnh là chính nên tất

cả bò ở đây đều được cho uống thuốc, tiêm phòng vắc xin đầy đủ Quy trình phòng

bệnh bằng vắc xin luôn được trại thực hiện nghiêm túc, đầy đủ và đúng kỹ thuật Đối với từng loại bò có quy trình tiêm riêng, từ bò sinh sản, bò tơ, bò đực, bê con

Bò được tiêm vắc xin ở trạng thái khỏe mạnh, được chăm sóc nuôi dưỡng tốt, không mắc các bênh truyền nhiễm và các bệnh mãn tính khác để tạo được trạng thái miễn dịch tốt nhất cho đàn bò Tỷ lệ tiêm phòng vắc xin cho đàn bò luôn đạt 100 %

- Công tác trị bệnh: Cán bộ kỹ thuật của trại có nhiệm vụ theo dõi, kiểm tra đàn

bò thường xuyên, các bệnh xảy ra ở tại trang trại luôn được kỹ thuật viên phát hiện sớm, cách li, điều trị ngay ở giai đoạn đầu của bệnh nên điều trị đạt hiệu quả từ 80 – 90

% trong một thời gian ngắn Vì vậy, không gây thiệt hại lớn về số lượng đàn

2.1.2.3 Thuận lợi và khó khăn

* Thuận lợi

Được sự quan tâm của Uỷ ban nhân dân xã tạo điều kiện cho sự phát triển của trại Trại được xây dựng ở vị trí thuận lợi: Xa khu dân cư, thuận tiện đường giao thông

Chủ trại có năng lực, năng động, nắm bắt được tình hình xã hội, luôn quan tâm đến đời sống vật chất và tinh thần của cán bộ kỹ thuật và công nhân

Cán bộ kỹ thuật có trình độ chuyên môn vững vàng, công nhân nhiệt tình và

có tinh thần trách nhiệm cao trong sản xuất

Con giống tốt, thức ăn, thuốc chất lượng cao, quy trình chăn nuôi khoa học đã mang lại hiệu quả chăn nuôi cao cho trại

Số lượng bò nhiều, lượng nước thải lớn, việc đầu tư cho công tác xử lý nước

thải của trại còn nhiều khó khăn

2.2 Tổng quan tài liệu

2.2.1 Quá trình sinh trưởng

2.2.1.1 Khái niệm

Sinh trưởng là quá trình tích lũy các chất dinh dưỡng trong cơ thể để gia súc

tăng về kích thước (sự thay đổi về chiều cao, chiều dài, bề ngang, bề sâu ) hay nói cách khác là sự thay đổi về khối lượng Sinh trưởng là tính trạng số lượng chịu ảnh hưởng lớn của các yếu tố di truyền và môi trường bên ngoài Do có sự tương tác giữa kiểu gen và ngoại cảnh mà sinh trưởng mang tính quy luật, đảm bảo cho cơ thể phát triển đạt tỷ lệ hài hoà và cân đối Sinh trưởng và phát dục của bê thường tuân theo quy luật sinh trưởng phát dục không đồng đều theo giai đoạn, tuổi và theo giới tính Sinh trưởng và phát dục không tách rời nhau mà ảnh hưởng lẫn nhau làm cho

cơ thể con vật hoàn chỉnh, sinh trưởng có thể phát sinh từ phát dục và ngược lại sinh trưởng tạo ñiều kiện cho phát dục tiếp tục hoàn chỉnh Theo Trần Đình Miên và CS,

Người ta lấy chỉ tiêu tăng trưởng làm chỉ tiêu sinh trưởng Sự tăng trưởng bắt đầu từ khi trứng thụ tinh cho đến khi cơ thể trưởng thành, sự sinh trưởng chia ra làm 2 giai đoạn chính là trong thai và ngoài thai Theo Trần Đình Miên và cs (1992) [5], giai đoạn bào thai chịu ảnh hưởng nhiều của mẹ, giai đoạn ngoài bào thai sự tăng trưởng mang tính di truyền của đời trước nhiều hơn Nuôi dưỡng tốt bò, bê sẽ tăng trưởng cao, sinh sản sớm, cho nhiều sữa ở giai đoạn tiết sữa và nhiều thịt ở giai đoạn nuôi thịt và vỗ béo

Trong thời kỳ bú sữa, khả năng sinh tồn của gia súc (điều hoà thân nhiệt, sự tiêu hoá ) chưa phát triển đầy đủ Theo Phan Cự Nhân (1972) [7], tìm thấy tương quan di truyền cao giữa khối lượng mới sinh, khối lượng khi cai sữa và khối lượng cuối cùng Các giống khác nhau thì khả năng sinh trưởng cũng khác nhau Ở những giống bò thịt như Hereford, Santa Gertrudis có tốc độ sinh trưởng nhanh, đạt 1.000 – 1.200g/ngày, các giống kiêm dụng như Red Sindhi, Brown Swiss khả năng

tăng trưởng chỉ đạt 600 - 800g/ngày

* Những yếu tố ngoại cảnh chủ yếu

- Dinh dưỡng: là yếu tố quan trọng nhất trong số các yếu tố ngoại cảnh chi phối sinh trưởng của bò sinh sản Khi bò được cung cấp đầy đủ, cân đối về các chất dinh dưỡng sẽ tăng trưởng nhanh, tiêu tốn thức ăn/1kg tăng trưởng giảm, và hệ quả

là ảnh hưởng tốt đến năng suất sinh sản sau này Vì vậy khẩu phần thức ăn hợp lý và khoa học sẽ mang lại hiệu quả kinh tế cao Thức ăn có tác dụng rất lớn đối với sự phát triển của gia súc Cho gia súc ăn theo khẩu phần, theo giai đoạn, chế độ vận động thích hợp, chuồng trại sạch đều thúc đẩy quá trình sinh trưởng phát dục của gia súc (Nguyễn Hải Quân và cs, 1995) [9]

- Năng lượng và protein: là yếu tố quan trọng giúp cho việc điều khiển tốc độ tăng trưởng, tiêu tốn thức ăn Theo Radcliff và cs (1997, 2000) [21,22]

Ngoài ra các chất dinh dưỡng khác trong khẩu phần như khoáng chất, vitamin đều ảnh hưởng tới khả năng sinh trưởng của bò Liên quan đến việc đáp ứng các chất dinh dưỡng này, vấn đề phối hợp khẩu phần, thức ăn thô xanh có ý nghĩa quan trọng

- Chăm sóc nuôi dưỡng: Chăm sóc nuôi dưỡng tốt gia súc trong giai đoạn còn non sẽ có ảnh hưởng tốt đến sinh trưởng và khả năng sản xuất sau này Các yếu

tố stress chủ yếu ảnh hưởng xấu tới quá trình trao đổi chất và sức sản xuất gồm: thay đổi nhiệt độ chuồng nuôi, tiểu khí hậu xấu, khẩu phần không hợp lý, chăm sóc nuôi dưỡng kém, tiêm phòng Khí hậu có ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của gia súc đặc biệt là ở giai đoạn còn non Thực tế cho thấy ở vùng khí hậu ôn đới bê sinh trưởng, phát triển tốt hơn ở vùng nhiệt đới Stress nóng, ẩm làm giảm nhiệt nội sinh, giảm thu nhận thức ăn cũng như đòi hỏi tăng thải nhiệt và thay đổi hàm lượng hormon Đinh Văn Cải và cs (2004) [1] cho biết, nhiệt độ môi trường

ở các tỉnh nước ta trung bình là 25 – 33o C, ẩm độ môi trường trên 80% Nếu so sánh với môi trường ở Queensland thì nhiệt độ cao hơn 8 – 10 độ C, ẩm độ cao gấp 1,5 - 2 lần, đây là yếu tố bất lợi cho bò Nhiệt độ tới hạn của môi trường đối với bò Brahman là 35o C, vượt quá nhiệt độ này sẽ có tác động xấu cho sự ổn định thân

nhiệt Hai nguồn chính ảnh hưởng đến nhiệt trong cơ thể bò là nhiệt sinh ra trong cơ thể do hoạt động, sản xuất, trao đổi chất, quá trình lên men ở dạ cỏ để tiêu hoá thức

ăn và nhiệt độ môi trường bên ngoài Bò năng suất càng cao, trao đổi chất càng mạnh, nhiệt sinh ra càng nhiều Tiêu hoá thức ăn thô, khó tiêu làm tăng sinh nhiệt ở

dạ cỏ Khi nhiệt sinh ra trong cơ thể lớn hơn nhiệt thải ra từ cơ thể vào môi trường thì thân nhiệt vượt quá 39o C và bò xuất hiện stress nhiệt

2.2.1.3 Một số chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh trưởng

Cường độ sinh trưởng là chỉ tiêu thành thục của con vật nghĩa là hoàn thành

sự phát triển thể chất, liên quan đến khả năng sử dụng được sớm như phối giống lần đầu, để lần đầu, sản xuất sữa, thịt Cường độ sinh trưởng bào thai và giai đoạn sau khi sinh ảnh hưởng đến chỉ tiêu phát triển của con vật non Vì vậy để đo cường độ sinh trưởng người ta lấy khối lượng mới sinh, cai sữa hoặc ở các lứa tuổi nhất định

Khối lượng gia súc ở các tháng tuổi chính là độ sinh trưởng tích luỹ mà đường cong sinh trưởng lý thuyết có dạng chữ S, thoai thoải khi gia súc còn nhỏ, dốc dựng hơn khi gia súc ở giai đoạn sinh trưởng nhanh rồi thoải dần tiến tới nằm ngang, không tăng nữa ứng với giai đoạn con vật đã thành thục về thể vóc Tăng trưởng bình quân trong 1 tháng, hoặc trong 1 ngày của gia súc chính là độ sinh trưởng tuyệt đối, đường cong biểu diễn có dạng hình chuông, tăng dần để đạt giá trị cực đại sau đó giảm dần Cường độ sinh trưởng tương đối với đường cong sinh trưởng lý thuyết có dạng đường tiệm cận Hyperbol, hệ số sinh trưởng cũng là các chỉ tiêu giúp cho việc đánh giá sinh trưởng và phát dục của gia súc Tỷ lệ giữa khối lượng sơ sinh và các giai đoạn phát triển sau khi đẻ là những chỉ tiêu quan trọng để chọn lọc, phải đặt khối lượng sơ sinh vào chương trình chọn lọc vì chỉ tiêu này ảnh hưởng đến cường độ sinh trưởng và năng suất sau này (Dawson và cs, 1947) [18] Đánh giá sự sinh trưởng của gia súc bằng cách đo kích thước các chiều cũng

là một phương pháp đánh giá con giống theo các hướng sản xuất của chúng Các chiều đo dài thân, vòng ngực, chỉ số cấu tạo thể hình cũng có ý nghĩa lớn đối với đánh giá sinh trưởng phát dục của gia súc Tính trạng này bị ảnh hưởng bởi các yếu

tố giống và điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng Theo Nguyễn Văn Thiện (1979) [10],

nghiên cứu các chiều đo cơ thể và tính các chỉ số cấu tạo thể hình bò Vàng Việt Nam, bò lai Sind và bò sữa lai 3 máu ở miền Bắc Nguyễn Văn Thiện (1995) [11], cho biết hệ số di truyền các chiều đo của bò như sau: cao vây là 0,63, sâu ngực là 0,36 và vòng ngực là 0,28

Tiêu tốn thức ăn cho 1kg tăng trưởng là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá năng suất chăn nuôi Nghiên cứu chỉ tiêu này phải có những số liệu chính xác qua việc bố trí các thí nghiệm và ghi chép số liệu hàng ngày Ngoài ra các chỉ tiêu như thời gian nuôi để đạt khối lượng nhất định lúc động dục lần đầu, phối giống lần đầu, đẻ lần đầu đều có ảnh hưởng đến năng suất sản xuất sau này

2.2.2 Sinh sản

2.2.2.1 Khái niệm

Sinh sản là đặc tính quan trọng của gia súc nhằm duy trì, bảo tồn nòi giống Sinh sản là quá trình sinh học phức tạp của cơ thể nhằm sinh ra một cơ thể mới mang những đặc điểm di truyền của con bố và con mẹ Đặc điểm sinh sản đặc thù của bò là sinh sản đơn thai Trong quá trình nuôi dưỡng bê đực bắt đầu có tinh trùng lúc 9 – 10 tháng tuổi, bê cái có thể rụng trứng và có thể thụ thai lúc 10 – 12 tháng tuổi Nguyễn Văn Thưởng (1995) [14]

Con đực hoạt động sinh dục thường xuyên, con cái hoạt động theo chu kỳ gọi là chu kỳ sinh dục Chu kỳ động dục của bò gồm 4 giai đoạn: giai đoạn trước động dục, giai đoạn động dục, giai đoạn sau động dục và giai đoạn yên tĩnh Chu kỳ động dục ở bò cái, bình quân là 21 ngày Thời gian có chửa ở bò cái khoảng 9 tháng

10 ngày (280 - 285 ngày) Hiện tượng sinh dục, sinh sản gồm có: thành thục tính dục, động hớn, giao phối, thụ tinh, mang thai, đẻ và nuôi con Sinh sản là chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật quan trọng trong phát triển đàn giống vật nuôi Hiện nay việc đầu tư

để khai thác tối đa khả năng sinh sản của gia súc đã được đặc biệt chú ý Các kỹ thuật sinh học trong nuôi cấy phôi, kỹ thuật pha chế bảo quản tinh trùng, thụ tinh nhân tạo, lai ghép phôi thai, kỹ thuật lấy trứng chín rụng và cho thụ thai là những hướng được mở ra nhằm khai thác tối đa tiềm lực sinh sản của mỗi cá thể gia súc

Nguyễn Hải Quân và cs (1995) [9]

2.2.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh sản

* Yếu tố di truyền

Các giống khác nhau và ngay cả các cá thể thuộc cùng một giống cũng có khả năng sinh sản khác nhau Tuy nhiên, hệ số di truyền về khả năng sinh sản thường thấp nên sự khác nhau về sinh sản chủ yếu là do ngoại cảnh chi phối thông qua tương tác với cơ sở di truyền của từng giống và cá thể Võ Văn Sự và cs (1994) [17] cho biết, bò đực giống có ảnh hưởng đến tuổi đẻ lứa đầu và hệ số di truyền tuổi đẻ lứa đầu là 0,0278 Theo Tăng Xuân Lưu (1999) [4] các tính trạng sinh sản thường có hệ

số di truyền thấp, ở bò hệ số di truyền về khoảng cách lứa đẻ h2 = 0,05 – 0,10, khả năng

đẻ sinh đôi là 0,08 – 0,10, độ dài thời gian sử dụng bò là 0,15 – 0,52

* Các yếu tố ngoại cảnh chủ yếu

Chế độ nuôi dưỡng kém khả năng sinh trưởng của bò cái tơ sẽ kém, mà hậu quả là làm chậm sự thành thục về tính và giảm khả năng sinh sản về sau Thiếu dinh dưỡng ở bò trưởng thành sẽ kéo dài thời gian hồi phục sau khi đẻ và gầy yếu, dễ bị mắc bệnh tật nên giảm khả năng sinh sản Nếu chế độ dinh dưỡng quá cao, thừa năng lượng làm cho bò quá béo, buồng trứng tích mỡ nên giảm hoạt động chức năng Khẩu phần cân đối, cân bằng các chất dinh dưỡng, giàu đạm, giàu vitamin, chất khoáng sẽ có ảnh hưởng tốt đến sinh sản Thức ăn thiếu vitamin A, E làm giảm khả năng sinh tinh của con ñực, khả năng sản sinh tế bào trứng của bò cái giảm sút Thiếu phospho buồng trứng nhỏ lại, noãn bao ít Khẩu phần thức ăn phải đáp ứng với nhu cầu dinh dưỡng của theo tuổi, giống, khối lượng cơ thể để đảm bảo khả năng sản xuất của trâu bò

2.2.3 Một số bệnh đường sinh dục thường gặp ở bò cái

2.2.3.1.Viêm âm môn, tiền đình và âm đạo

Âm môn, tiền đình là nơi thông ra ngoài của đường sinh dục cái Âm đạo là

cơ quan chứa dương vật của con đực khi giao phối, là nơi gây kích thích cho bò đực phóng tinh đồng thời nó là con đường thai ra ngoài khi đẻ và là đường thải các chất cũng như dịch trong tử cung đi ra, do các bộ phận này tiếp xúc nhiều với môi trường bên ngoài nên rất dễ bị viêm nhiễm Nguyên nhân chính của bệnh bao gồm:

- Khi có hiện tượng bò đẻ khó thì phải can thiệp bằng tay hay dụng cụ nhưng lại không làm đúng kỹ thuật, không vô trùng dẫn đến làm tổn thương và nhiễm trùng niêm mạc âm môn, tiền đình, âm đạo

- Trong quá trình sử dụng thuốc điều trị bệnh ở tử cung, âm đạo không đúng thuốc hoặc thuốc làm kích thích quá mạnh dẫn đến viêm niêm mạc âm môn, âm đạo, tiền đình

- Một số trường hợp khác những bộ phận này có thể bị viêm do bị: sảy thai, thai chết lưu và thối rữa trong tử cung, sát nhau, âm đạo lộn ra ngoài

Thời gian đầu niêm mạc các bộ phận bị sung huyết nhẹ do viêm, khi kiểm tra

âm đạo bằng dụng cụ chuyên dụng con vật có phản xạ đau (không có triệu chứng toàn thân), con vật đi đái rắt, có nhiều dịch chảy ra từ âm hộ Thể nhẹ thì niêm dịch trong, không mùi Khi bệnh nặng thì dịch chảy ra nhiều, có mùi tanh, đặc và đục, dịch có lẫn tổ chức hoại tử màu trắng Niêm mạc âm đạo sung huyết đỏ từng đám, không có hình thái cố định, có những trường hợp viêm nặng niêm mạc sưng dày

Ngoài ra còn trường hợp viêm màng giả: trên niêm mạc được phủ một lớp màng mỏng tổ chức hoại tử màu trắng hoặc màu vàng xám, phía dưới có những vết loét nằm phân tán hoặc tập trung thành một mảng lớn trên niêm mạc Viêm màng giả có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết Màng giả do tế bào của âm đạo tăng sinh, niêm mạc âm đạo bị sẹo hoá, lòng âm đạo hẹp lại việc này ảnh hưởng không tốt cho

quá trình sinh sản tiếp theo

2.2.3.2 Các bệnh ở buồng trứng

Buồng trứng có chức năng sản sinh ra một số lượng lớn các noãn bào, buồng trứng của bò có tới 70.000 noãn bào nguyên thuỷ và khoảng 0,01% số noãn bào trên được sử dụng Ngoài ra, buồng trứng còn có chức năng như một tuyến nội tiết, tiết

ra hàng loạt các hormone điều khiển hoạt động sinh sản của cơ thể Là một bộ phận quan trọng nhất của bộ máy sinh sản, buồng trứng hoạt động dưới sự điều khiển của

hệ thống thần kinh và thể dịch Bất kỳ một sự thay đổi gì trong buồng trứng đều làm

hoạt động sinh sản của gia súc rối loạn

* Viêm buồng trứng: Viêm buồng trứng ở đại gia súc do viêm tử cung, viêm

ống dẫn trứng, viêm phúc mạc lan sang Nếu viêm cả hai buồng trứng ở thể cấp tính

thì gia súc mất hẳn chu kỳ sinh dục, buồng trứng sưng to lên thành hình tròn, mềm

và mặt ngoài nhẵn bóng, không có noãn bào và thể vàng Ở bò và ngựa, nếu buồng

trứng bị viêm có thể phát triển to gấp 3 - 4 lần bình thường

* Thiểu năng và teo buồng trứng: thiểu năng buồng trứng là bệnh thường gặp

ở lại gia súc Theo Hashem S E và Barr A.M (1980) [19], có 80% trâu Ai Cập không sinh sản là do thiểu năng buồng trứng Nguyễn Hữu Ninh, Bạch Đăng Phong (1994) [8] cũng khẳng định rằng: Bệnh thiểu năng và teo buồng trứng xảy ra phổ biến và nó là nguyên nhân gây nên tình trạng rối loạn sinh sản, nhất là ở đại gia súc

Về nguyên nhân gây ra bệnh thiểu năng và teo buồng trứng các tác giả đều cho rằng thiểu năng buồng trứng là do kế phát từ viêm tử cung, viêm ống dẫn trứng; nuôi dưỡng, chăm sóc kém; khai thác không hợp lý và bắt gia súc làm việc quá sức

Có ý kiến khác lại cho rằng, do giao phối cận thân hoặc thiểu năng một số hoocmon sinh dục như FSH, LH

Xơ cứng buồng trứng: ở gia súc cái sinh sản thường xảy ra tình trạng tế bào trứng thoái hoá, tổ chức liên kết tăng sinh, buồng trứng teo, biến dạng và cứng lại gọi là xơ cứng buồng trứng Xơ cứng buồng trứng chủ yếu do kế phát từ viêm buồng trứng, do hậu quả của quá trình chăm sóc, nuôi dưỡng, quản lý, khai thác và

sử dụng gia súc cái không hợp lý Bệnh có thể xuất hiện trạng thái trai cứng toàn bộ hay một phần của buồng trứng Đặc điểm chủ yếu của bệnh là buồng trứng bị teo nhỏ lại, mặt ngoài buồng trứng lồi lõm không đều Kiểm tra qua trực tràng, xoa nhẹ

có cảm giác cứng, rắn, gia súc không có biểu hiện đau đớn

* U nang buồng trứng: trong quá trình hình thành và phát triển của noãn bào,

các tế bào thượng bì của noãn bào dần dần bị thoái hoá và biến đổi, các tổ chức liên kết của noãn bào tăng sinh, màng bao noãn dày lên, noãn bào không vỡ ra được Theo Đặng Đình Tín (1985) [15], tế bào trứng bị chết, dịch noãn bào chứa đầy trong noãn bào được gọi là u nang buồng trứng Ở những đàn bò sữa năng suất cao, có khoảng 15% bò có u nang buồng trứng Bệnh hay gặp trước thời kỳ rụng trứng, sau

đẻ 35 - 45 ngày Đặc biệt ở những bò cao sản trong mùa thu hoặc mùa đông và ở những đàn bò có nhiều con đẻ song thai thường sinh u nang buồng trứng Biểu hiện

điển hình của gia súc khi mắc bệnh u nang buồng trứng là hoạt động hưng phấn sinh dục rất mạnh, không theo một qui luật Con vật biểu hiện trạng thái động dục mạnh, liên tục Nhiều tác giả gọi là chứng cuồng dục Con vật kêu rống, hoạt động rối loạn, nhảy lên lưng con khác Con vật ở trạng thái không yên tĩnh, mép âm môn sệ xuống và bóng láng Niêm mạc âm đạo xung huyết, cổ tử cung phù nề, giãn ra Niêm dịch tử cung chảy ra thường đọng lại ở phần trước âm đạo Lõm khum đuôi võng xuống, đuôi cong lên, thích gần đực, khi gặp đực giống con vật bị bệnh luôn đứng, hai chân sau dạng ra, lưng võng xuống, đuôi cong sang một bên tư thế sẵn sàng chịu đực Con vật bệnh có thể cho giao phối bất cứ lúc nào trong thời gian biểu hiện động dục Cũng có trường hợp do các tế bào thượng bì của noãn bào bị thoái hoá nên folliculin tiết ra quá ít hay hoàn toàn không sản sinh làm cho gia súc mất

hẳn động dục trong một thời gian dài

* Thể vàng tồn tại: trong điều kiện sinh lý thường, khi gia súc cái xuất hiện

chu kỳ động dục, lúc đó noãn bao chín và nổi rõ trên bề mặt buồng trứng Dưới tác dụng của thần kinh, hormone, áp suất, noãn bao vỡ, giải phóng tế bào trứng đồng thời thải xuất ra dịch follicolin Sau khi noãn bao vỡ, dịch nang chảy ra, nang Degraaf xẹp xuống, đường kính ngắn lại, tạo ra những vách ngăn trên vách xoang

ăn sâu vào trong và chứa nhiều tế bào hạt làm thu hẹp kích thước xoang tế bào trứng Lúc này thay thế cho các tế bào trứng là thể vàng và đây chính là nơi tiết ra hormone Progesteron Nguyên nhân gây ra bệnh thể vàng tồn tại thường do nuôi dưỡng kém, trong khẩu phần dinh dưỡng thiếu protein, vitamin, khoáng, do thiếu hụt hàm lượng khoáng, đặc biệt là iod, sắt làm rối loạn cơ năng sau đó là thể vàng tồn tại trên buồng trứng Bệnh còn kế phát từ viêm tử cung tích mủ, thai canxi hoá, sát nhau Gia súc bị bệnh thể vàng tồn tại hoàn toàn không động dục, có thể khám

qua trực tràng phát hiện thể vàng to nhỏ nhô lên trên bề mặt buồng trứng

2.2.3.3 Sót nhau

Bình thường nhau ra hoàn toàn trước 8 đến 12 giờ sau khi đẻ Bò sau khi đẻ nếu nhau lâu ra nhiều hơn 1 giờ tiêu chuẩn hoặc sót nhau sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh tử cung so với bò không bị sót nhau Tuy nhiên nhờ sự co bóp của tử cung sẽ

giúp tử cung teo nhanh chóng sau đó và đẩy các chất bẩn ra ngoài Nguy cơ sót nhau cao trong các trường hợp: đẻ sinh đôi, đẻ non hoặc già ngày, đẻ khó, thiếu vận động, thiếu canxi

Nhìn chung người chăn nuôi có thể biết được trường hợp sót nhau trên bò Tuy nhiên một trong vài trường hợp thì nhau nằm nguyên trong tử cung nên người chăn nuôi sẽ không biết được nhau đã ra hoàn toàn hay chưa Vì vậy việc xử lý hậu sinh là việc rất quan trọng

Các dấu hiệu lâm sàng khi bò bị sót nhau là: Có mùi hôi thối ở phía âm hộ, sau một thời gian con vật có triệu chứng đau bụng, con vật kêu rống, bỏ ăn, sốt Để

lâu con vật có thể tử vong

2.2.3.4 Bệnh viêm tử cung và bệnh viêm cổ tử cung ở bò cái sinh sản

Trong chăn nuôi bò sinh sản, việc bò cái sinh sản tốt là một thuận lơi cho người chăn nuôi Nhưng việc bò sinh sản kém gây nên hậu quả kinh tế rất nghiêm trong Viêm tử cung trên bò có ảnh hưởng lớn đến quá trình sinh sản của bò Viêm

tử cung bao gồm viêm cổ tử cung và viêm tử cung

* Viêm cổ tử cung

Cổ tử cung được cấu tạo bởi các lớp cơ rắn chắc và lớp niêm mạc có nhiều gấp nếp, đó là hàng rào bảo vệ tử cung Cổ tử cung luôn đóng, chỉ hé mở khi động dục và mở hoàn toàn khi sinh đẻ

Bệnh viêm cổ tử cung ở gia súc thường là hậu quả của những sai sót về kỹ thuật thụ tinh nhân tạo, do thao tác đỡ đẻ nhất là các trường hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay hay sử dụng dụng cụ không phù hợp làm cổ tử cung bị xây sát Viêm

cổ tử cung còn do kế phát từ viêm âm đạo Hậu quả của viêm cổ tử cung làm cổ tử cung bị tắc, khi gia súc động dục niêm dịch không thoát ra ngoài được Dùng mỏ vịt

và đèn soi khám qua âm đạo: cổ tử cung mở đường kính 1– 2 cm thấy niêm mạc xung huyết hoặc phù rõ, cá biệt có vết loét, dính mủ Kiểm tra qua trực tràng: cổ tử cung sưng to và cứng do tổ chức tăng sinh

* Viêm tử cung

Tử cung bò là một bộ phận quan trọng của bò cái sinh sản, là nơi làm tổ cho thai đảm bảo mọi điều kiện thuận lợi cho thai phát triển Khi tử cung bị bệnh lý sẽ

ảnh hưởng rất lớn đối với việc sinh sản của bò Hiện nay có rất nhiều tác giả nghiên cứu về bệnh viêm tử cung nhưng nhìn chung chúng ta có thể chia viêm tử cung

thành: Viêm nội mạc tử cung, Viêm cơ tử cung, Viêm tương mạc tử cung

Viêm nội mạc tử cung: Viêm nội mạc tử cung là viêm lớp niêm mạc của tử

cung Viêm nội mạc chính là một trong những nguyên nhân chủ yếu làm suy giảm

khả năng sinh sản của gia súc cái

Viêm nội mạc tử cung phổ biến và chiếm tỷ lệ cao nhất trong các thể viêm ở

tử cung Bệnh viêm nội mạc tử cung thường xảy ra sau khi gia súc sinh đẻ, nhất là trong những trường hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay hoặc dụng cụ làm niêm mạc

tử cung bị xây sát, tổn thương Sau đó là do sự tác động của các vi khuẩn

Streptococcus, Staphylococcus, E coli, Salmonella, Brucella … Căn cứ vào tính chất, trạng thái của quá trình bệnh lý, viêm nội mạc tử cung có thể chia ra làm hai loại: viêm nội mạc tử cung thể cata cấp tính có mủ và viêm nội mạc tử cung có

màng giả

Viêm nội mạc tử cung thể cata cấp tính có mủ: bệnh này gặp nhiều ở bò sau

sinh đẻ, niêm mạc cổ tử cung và âm đạo bị tổn thương, xây sát dẫn đến nhiễm khuẩn nhất là khi gia súc bị sát nhau, đẻ khó phải can thiệp Khi bị bệnh, gia súc biểu hiện một số triệu chứng chủ yếu: thân nhiệt tăng nhẹ, ăn uống giảm, lượng sữa giảm Con vật có trạng thái đau đớn nhẹ, đôi khi cong lưng rặn, tỏ vẻ không yên tĩnh Từ cơ quan sinh dục thải ra ngoài hỗn dịch, niêm dịch lẫn với dịch viêm, mủ, lợn cợn những mảnh tổ chức chết Khi con vật nằm, dịch viêm thải ra càng nhiều, xung quanh âm môn, gốc đuôi, hai bên mông dính nhiều dịch viêm có khi nó khô lại hình thành từng đám vẩy, màu trắng xám Kiểm tra qua âm đạo, niêm dịch và dịch viêm thải ra nhiều Cổ tử cung hơi mở và có mủ chảy qua cổ tử cung Niêm mạc âm đạo bình thường, kiểm tra qua trực tràng có thể phát hiện được một hay cả hai sừng tử cung sưng to, hai sừng tử cung không cân xứng nhau, thành tử cung dày

và mềm hơn bình thường Khi kích thích nhẹ lên sừng tử cung thì mức độ phản ứng

co lại của chúng yếu ớt Trường hợp trong tử cung tích lại nhiều dịch viêm, nhiều

mủ thì có thể phát hiện được trạng thái chuyển động sóng

Viêm nội mạc tử cung màng giả: ở thể viêm này, niêm mạc tử cung thường bị

hoại tử Vết thương đã ăn sâu vào tầng cơ của tử cung và chuyển thành hoại tử, lúc này con vật xuất hiện triệu chứng toàn thân rõ: thân nhiệt lên cao, lượng sữa giảm

có khi hoàn toàn mất sữa, kế phát viêm vú, con vật ăn uống kém và không nhai lại, biểu hiện trạng thái đau đớn luôn rặn và cong đuôi lên Từ cơ quan sinh dục luôn thải ra ngoài hỗn dịch: dịch viêm, máu, mủ, lợn cợn những mảnh tổ chức hoại tử, niêm dịch

* Viêm cơ tử cung

Viêm cơ tử cung thường kế phát từ viêm nội mạc tử cung, niêm mạc tử cung

bị thấm dịch thẩm xuất, vi khuẩn xâm nhập và phát triển sâu vào tử cung làm niêm mạc bị phân giải, thối rữa gây tổn thương mạch quản và lâm ba quản Từ đó làm cho các lớp cơ và một ít lớp tương mạc tử cung bị hoại tử Trường hợp này có thể dẫn đến hiện tượng nhiễm trùng toàn thân, huyết nhiễm trùng hoặc huyết nhiễm mủ

Có khi vì lớp cơ và lớp tương mạc tử cung bị phân giải, bị hoại tử mà tử cung bị thủng hay bị hoại tử từng đám

Ở thể viêm này, gia súc biểu hiện triệu chứng toàn thân rõ: thân nhiệt tăng cao, mệt mỏi, ủ rũ, ăn uống giảm, sản lượng sữa giảm hay mất hẳn Con vật kế phát chướng bụng đầy hơi, viêm vú, có khi viêm phúc mạc Gia súc biểu hiện trạng thái đau đớn, rặn liên tục Từ cơ quan sinh dục luôn thải ra ngoài hỗn dịch màu đỏ nâu, lợn cợn mủ và những mảnh tổ chức thối rữa nên có mùi tanh thối Kiểm tra qua âm đạo bằng mỏ vịt thấy cổ tử cung mở, hỗn dịch càng chảy ra ngoài âm đạo nhiều hơn, phản xạ đau của con vật càng rõ hơn Khám qua trực tràng thì tử cung to hơn bình thường, hai sừng tử cung to nhỏ không đều nhau, thành tử cung dày và cứng Khi kích thích lên tử cung, con vật rất mẫn cảm, đau nên càng rặn mạnh hơn, từ tử

cung thải ra nhiều hỗn dịch bẩn

* Viêm tương mạc tử cung

Viêm tương mạc tử cung thường kế phát từ thể viêm cơ tử cung Thể viêm này thường cấp tính cục bộ, toàn thân xuất hiện những triệu chứng điển hình và nặng Lúc đầu lớp tương mạc tử cung có màu hồng, sau chuyển thành màu đỏ sẫm

rồi trở nên sần sùi mất tính trơn bóng Sau đó các tế bào bị hoại tử và bong ra, dịch thẩm xuất tăng tiết Trường hợp viêm nặng, lớp tương mạc ở một số vùng có thể dính với các tổ chức xung quanh, gây nên tình trạng viêm quanh tử cung (parametritis) và có thể dẫn đến viêm phúc mạc Thân nhiệt tăng cao, mạch đập nhanh, con vật ủ rũ, uể oải, đại tiểu tiện khó khăn, ăn uống kém hoặc bỏ ăn, hiện tượng nhai lại giảm hay ngừng Lượng sữa còn rất ít hay mất hẳn, thường kế phát viêm vú Con vật luôn biểu hiện trạng thái đau đớn, khó chịu, lưng và đuôi cong, rặn liên tục Từ âm hộ thải ra ngoài rất nhiều hỗn dịch lẫn mủ và tổ chức hoại tử, có màu nâu và mùi thối khắm

Kiểm tra qua trực tràng thấy thành tử cung dày, cứng, hai sừng tử cung mất cân đối, khi kích thích con vật biểu hiện đau đớn càng rõ và càng rặn mạnh hơn Trường hợp một số vùng của tương mạc đã dính với các bộ phận xung quanh thì có thể phát hiện được trạng thái thay đổi về vị trí và hình dáng của tử cung, có khi không tìm thấy một hoặc cả hai buồng trứng Thể viêm này thường dẫn đến kế phát

bệnh viêm phúc mạc, bại huyết, huyết nhiễm mủ

2.2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến bệnh viêm tử cung bò

tỷ lệ mắc bệnh của bò sinh sản rất cao, đặc biệt là bệnh ở đường sinh dục

Ngược lại, thời tiết trong giai đoạn thu đông thì nhiệt độ mát mẻ làm sức đề kháng của con vật được nâng cao Mặt khác có những thời điểm nhiệt độ hạ thấp xuống rất thấp gây sự bất lợi cho các vi khuẩn gây bệnh phát triển Vì thế mà các bệnh xảy ra trên đàn bò sinh cũng giảm điều đó cho thấy tỷ lệ bệnh viêm tử cung ở hai thời điểm khác nhau có sự khác nhau rõ rệt

2.2.4.2 Vệ sinh chuồng trại

Công tác vệ sinh thú y đối với bò sinh sản là một yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến bệnh viêm tử cung Trong trường hợp bò vừa mới sinh, tử cung bò mở rộng nếu

các công tác vệ sinh không tốt các vi sinh vật tồn tại sẽ xâm nhập vào tử cung và gây nên các quá trình bệnh lý bên trong

Vệ sinh thú y bao gồm vệ sinh môi trường và vệ sinh trong quá trình sinh sản Vệ sinh thú y tốt được đánh giá bởi các yếu tố:

- Vệ sinh môi trường bao gồm: Cọ rửa máng ăn hàng ngày, thu dọn phân, rác trong chuồng hàng ngày, rửa chuồng hàng ngày, phun sát trùng định kỳ 1 tuần 1 lần

- Vệ sinh trong quá trình sinh sản bao gồm: vệ sinh các dụng cụ thụ tinh, vệ sinh bò sữa trong quá trình thụ tinh, vệ sinh trước và sau khi đẻ…

2.2.4.3 Phương pháp phối giống

Phương pháo phối giống cho bò cũng có ảnh hưởng đến bò bị bệnh viêm tử cung Thụ tinh nhân tạo ở bò cái dễ gây xây xát do đưa dụng cụ phối vào con cái, con cái dịch chuyển trong khi phối gây xây xát niêm mạc, dụng cụ phối không được

vô trùng… rất dễ gây viêm

2.2.4.4 Quá trình đẻ

Bò sữa đẻ bình thường sẽ làm khả năng nhiễm bệnh đường sinh dục thấp hơn khi bò đẻ phải can thiệp Tuy nhiên thời gian đẻ kéo dài và có một số yếu tố khác dẫn đến cần sự can thiệp của công nhân Công nhân dùng tay hoặc dây và các thiết

bị hỗ trợ khác để đưa thai ra gây xây xát niêm mạc và dễ gây nhiễm vi khuẩn vào gây viêm Theo Đặng Đình Tín (1985) [15], phương pháp đỡ đẻ thô bạo, không đúng kỹ thuật là nguyên nhân chính gây bệnh viêm tử cung Đặc biệt các trường hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay và dụng cụ

2.2.4.5 Các yếu tốt dinh dưỡng

Cùng với sự phát triển của một cơ thể không thể thiếu các yếu tố dinh dưỡng Việc bổ sung đầy đủ các chất dinh dưỡng là yếu tố cần thiết để đảm bảo sự phát triển toàn diện của con vật nuôi Nếu trong cơ thể thiếu các chất dinh dưỡng dẫn đến việc cơ quan tổ chức mà chịu sự tác động của chất dinh dưỡng đó sẽ bị rối loạn đồng nghĩa với việc cơ quan đó sẽ mắc các yếu tố về bệnh lý

Đối với sự phát triển của tử cung bò việc bổ sung đầy đủ canxi, selennium vitamin A, vitamin E selen được chứng mình là giúp tăng co cơ tử cung, bên cạnh

đó selen và vitamin E giúp giảm tỉ lệ sót nhau ở những đàn mà có chế độ chất dinh

dưỡng còn thấp Vitamin A giúp bảo vệ niêm mạc của tử cung

2.2.5 Tình hình nghiên cứu bệnh viêm tử cung trên thế giới và việt nam

2.2.5.1.Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Chăn nuôi trâu bò là một nghề chiếm tỷ trọng cao trong ngành chăn nuôi ở nhiều nước trên thế giới Nhằm khai thác hiệu quả giá trị dinh dưỡng và sinh khối của loài, các nước phát triển trên thế giới không ngừng đầu tư cải tạo đàn giống trâu

bò và áp dụng các biện pháp khoa học kỹ thuật nhằm nâng cao khả năng sinh sản của chúng Trong đó các vấn đề về bệnh sinh sản của gia súc cũng là chủ đề được các nhà thú y đặc biệt quan tâm Hàng năm các chương trình đào tạo quốc tế về sinh sản gia súc được tổ chức tại một số Trường Đại Học Thú y, Trung tâm Khoa học quốc

tế về Nông nghiệp của các nước có ngành chăn nuôi phát triển như Pháp, Thụy Điển,

Úc, Ai Cập…Nội dung của các khóa đào tạo chủ yếu về nghiên cứu phương pháp chẩn đoán phát hiện và điều trị các bệnh sinh sản, vì hàng năm các bệnh sinh sản đã gây tổn thất rất lớn trong chăn nuôi nói chung và chăn nuôi bò sinh sản nói riêng

Trong các bệnh của cơ quan sinh dục cái thì bệnh ở tử cung đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu Ở các nước có ngành chăn nuôi bò phát triển (Pháp,

Úc, Hà Lan, Mỹ, Canada)

2.2.5.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Việt Nam vốn là nước nông nghiệp với cây lúa nước là cây trồng chính

- Bò được nuôi trong các hộ gia đình nông dân với mục đích chính là phục

vụ cho sản xuất nông nghiệp như cày ruộng, lấy phân, kéo xe

- Bò được nuôi nhiều ở các vùng trung du, miền núi và ven biển đất cát nhẹ Mùa đông ở miền Bắc và mùa khô ở miền Nam là thời gian bò bị thiếu hụt thức ăn trầm trọng và phải sống trong môi trường bất lợi như quá lạnh, quá nóng, dịch bệnh

và thiếu nước

- Những năm gần đây quá trình cơ giới hóa nông thôn đã chuyển mục đích nuôi bò từ cày kéo sang mục đích sinh sản để sản xuất thịt sữa Mặc dù vậy, con bò vẫn giữ vị trí quan trọng trong hệ thống sản xuất nông nghiệp, vì những lý do sau:

+ Tăng sản phẩm thịt cho xã hội

+ Tăng thu nhập cho người chăn nuôi

+ Giải quyết sức kéo cho những vùng chưa có điều kiện cơ giới hóa

+ Tận dụng nguồn thức ăn sẵn có, các phụ phẩm nông nghiệp và công nghiệp chế biến để tạo ra những sản phẩm có giá trị cho xã hội

+ Cung cấp phân bón cho trồng trọt

+ Góp phần giải quyết việc làm lao động cho nông thôn

Hơn 10 năm trở lại đây, phong trào chăn nuôi bò sinh sản tại Việt Nam đang phát triển mạnh về số lượng ở trang trại cũng như trong nông hộ Tình hình dịch bệnh cũng không ngừng tăng lên, đặc biệt là các bệnh sản khoa, trong khi người chăn nuôi chưa được trang bị đầy đủ những kiến thức cần thiết về đặc tính sinh lý

và các bệnh thường gặp trên bò sinh sản Mặt khác, các công trình nghiên cứu về bệnh sinh sản của trâu bò tại Việt Nam, đặc biệt là bệnh viêm tử cung còn rất ít, do

đó tỷ lệ bò sinh sản mắc bệnh đang ngày càng gia tăng, bệnh viêm tử cung ở đại gia súc nói chung là một quá trình bệnh lý phức tạp được thể hiện dưới nhiều thể khác nhau Đây là một trong những nguyên nhân chính dẫn tới rối loạn sinh sản, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản của gia súc cái Các tác giả Đặng Đình Tín (1985) [15], Nguyễn Hữu Ninh, Bạch Đăng Phong (1994) [8], Hoàng Kim Giao, Nguyễn Thanh Dương (1997) [3] Đã có những nghiên cứu, tổng kết về một số bệnh đường sinh dục cái ở đại gia súc Trần Tiến Dũng và cs (2002) [2], nghiên cứu trên đàn trâu tại một số địa phương phía Bắc nước ta cho thấy tỷ lệ mắc bệnh ở đường sinh dục cái khá cao chiếm 21,6%, trong đó cao nhất là bệnh ở buồng trứng 54,7%, bệnh ở tử cung 27,4%, thấp nhất là bệnh ở âm đạo tiền đình 17,9% Các tác giả đã đưa ra phác đồ điều trị đạt hiệu quả khá cao, khỏi bệnh 70,6% - 70,8% trong số này động dục trở lại 20 - 90 ngày Về tỷ lệ nhiễm vi khuẩn trong đường sinh dục của

trâu, ở trâu khỏe 37,5% phân lập có Salmonella; 78,2% có Streptococcus; 78,26%

có Staphylococcus; 82,16% có E.Coli và 100% trâu bị bệnh đường sinh dục phân

lập được các loại vi khuẩn trên Tuy nhiên cho đến nay, các tư liệu về bệnh sản khoa ở đại gia súc còn rất ít