Trong bài Câu cá, ông tự ví như Lã Vọng có câu: Nửa cần thú vị trời nước - Một sợi kinh luân gió gió trăng.- Hoặc : Người hỡi Nghiêm Lăng có biết chăng - Lòng ta ý gã đố ai bằng Nghiêm L
Trang 1PHAN VĂN TRỊ
(1830-1910)
Cử nhân, nhà thơ yêu nước.
Phan Văn Trị sinh năm Canh Dần (1830) quê làng Hưng Thạnh, huyện Giồng Trồm, tỉnh Bến Tre) sau về cư ngụ ở làng Nhơn ái, huyện Phong Ðiền, tỉnh Cần Thơ
Ông đỗ cử nhân khoa Kỷ Dậu (1894) Tự Ðức thứ 2 - Cảm thời cuộc rối ren, ông không ra làm quan mà chỉ ở nhà dạy học, sống đạm bạc, ở làng Bình Cách (Tân An) sau
về dạy ở Phong Ðiền (Cần Thơ) Ông có tham gia công việc nhà nông, sống chung với nông dân, nên ông hiểu về đời sống dân cày và quý trọng người lao động bình thường, an
cư nơi thôn dã, nhưng chí vẫn hy vọng gặp thời giúp nước, vua sáng tôi hiền Trong bài
Câu cá, ông tự ví như Lã Vọng có câu: Nửa cần thú vị trời nước - Một sợi kinh luân gió gió trăng.- Hoặc : Người hỡi Nghiêm Lăng có biết chăng - Lòng ta ý gã đố ai bằng (Nghiêm Lăng một người giỏi giúp vua Hán Quang Vũ khôi phục nhà Hán, khi thành công rồi rút lui về cày, không làm quan) - hoặc bài Thợ may Một thuở ra tay người đặng
ấm - Trăm năm đẹp mắt kẻ quan chiêm.
Ðến khi giặc Pháp chiếm 3 tỉnh miền đông Nam Kỳ, ông rất uất hận, đứng về phía sĩ phu chống lại sự đầu hàng của triều đình nhà Nguyễn, các bạn của ông, kẻ thì chống giặc
bị hy sinh, kẻ thì quẳng ấn không làm quan với giặc, người thì bỏ đất lánh đi nơi khác, chỉ một số tên phản phúc , điển hình như Tôn Thọ Tường ra làm tay sai cho giặc Pháp đầu tiên, lôi kéo thêm một số như Ðỗ Hữu Phương, Trần Tử Ca, Huỳnh Công Tấn, Trần
Bá Lộc, để đàn áp phong trào cứu nước
Tôn Thọ Tường, cha làm tuần phủ, một tên ăn chơi bán hết cơ nghiệp ông cha, đi thi không đỗ mà tự phụ là tài ba lỗi lạc rồi cũng lập hội Tao Ðàn lấy tên là Bạch Mai thi xã, lúc đầu cũng làm quen với một số sĩ phu như Phan Văn Trị, Huỳnh Mẫn Ðạt, Bùi Hữu Nghĩa, nhưng đến khi Pháp sang đánh chiếm Nam Kỳ, hắn nhảy ra làm tai sai cho giặc, khiến cho mọi người nguồn rủa - về mặt đấu tranh văn học với hắn thì Phan Văn Trị là người tiêu biểu nhất
Phan Văn Trị để ra chủ trương "Tỵ địa: tức là bất hợp tác với giặc Pháp, bỏ đất bị chiếm mà di cư đi nơi khác Ông đã liên lạc với Nguyễn Ðình Chiểu tản cư về Ba tri (Bến Tre) và Bùi Hữu Nghĩa tản cư về Bình Thuỷ (Cần Thơ), và gây một phong trào bút chiến chống bọn tay sai giặc Pháp
Ðến lúc mất cả 6 tỉnh ông rất đau đớn: Nhìn Nam chạnh tủi cành hoa ủ- Ngó Bắc ngùi thương đám bạch vân (cảm hoài II)
Hoặc lúc mất Vĩnh Long, ông viết: tan nhà căm nỗi câu ly hận - Cắt đất thương ôi cuộc giảng hòa Gió bụi đời cơn xiêu ngã cỏ Triều đình hết nói nổi quan ta.
Mất đất, ông oán ghét nhà vua đến cực độ, đến nỗi lúc đi cùng Ðốc Trừng từ Cần Thơ đến Bình Thuỷ, ông vừa đi, vừa đái trên đường, vừa ngâm: Ðứng lại làm chi cho mất công - Vừa đi vừa đái vẽ nên rồng
Trang 2Tôn Thọ Tường biết mình bị khinh bỉ nên hắn cũng làm thơ, tự ví mình như Từ Thứ,
Quy Tào, hoặc như Tôn Phu Nhân, em Tôn Quyền, bỏ anh theo Lưu Bị, Hắn viết Ai về nhắn nhủ Chu Công Cẩn - Thà mất lòng anh được bụng chồng - Phăn Văn Trị đã đập lại: Ðứa ghẻ ruồi, đứa lác voi, bao nhiêu xiêm áo cũng trơ mòi - Hoặc : Anh hỡi Tôn Quyền anh có biết: Trai ngay thờ chúa gái thờ chồng Tôn Quyền cũng họ Tôn) - Tôn Thọ Tường lại ca tụng Pháp: Chớp nhoáng thẳng bon dây thép kéo, mây tuôn đen nghịt khói tàu bay- Hắn cho chống Pháp là dại dột; Miệng cọp hàm rồng chưa dễ chọc Khuyên đàn con trẻ chớ thày lay - Phan Văn Trị đập: Nuôi muông giết thỏ còn chờ thuở, - Bủa lưới săn nai cũng có ngày Ðừng mượn hơi hùm rung nhát khỉ, lòng ta sắt đá há lung lay
Tôn Thọ Tường tự phụ: Nước ngược chống lên thuyền một chiếc - Gác cao bỏ lại sách 5 pho Phan Văn Trị đáp:
Ðến thế còn khoe danh đạo nghĩa - Như vầy dám gọi cửa trâm anh Hoặc: Con buôn khấp khởi chưa từng ngọc - Người khó xăn văn mới gặp vàng.
Tóm lại: Phan Văn trị là một sĩ phu yêu nước, dùng văn chương cương quyết chống lại bọn tay sai cho giặc, nổi tiếng là 10 bài thơ họa, đập lại luận điểm bán nước của Tôn Thọ Tường Ông lại là một nhà thơ yêu lao động, đứng về phía nhân dân, chống lại bọn
bán nước, ví dụ bài: Hột lúa, ông viết: Giã từ đồng ruộng dạo xa chơi - Lớn nhỏ ai mà chẳng mượn hơi - Cởi giáp vàng kia phơi chôn chốn - Bày ra ngọc nọ rạng nơi nơi - Vì thế liều mình cơn nước lửa - Ai mà có biết hỡi ai ơi - hoặc như bài Cối xay ông viết: Bao
quản thớt trên mòn thớt dưới - Hiềm vì còn giặc phải ra tay, hoặc bài chiếc đầu rau đun bếp, ông viết: Cháu da với chủ đà ghe thuở Phồng trán cũng dân đã mấy hồi (ông táo)
Khi cả 6 tỉnh Nam Kỳ bị mất, ông lưu lạc nay đây mai đó, rồi ong dời về Phong Ðiền (Cần Thơ) ở ẩn dạy học, giao du với Huỳnh Mẫn Ðạt, Bùi Hữu Nghĩa, cảm hóa cai tổng
Lê Quang Chiếu bỏ quan, giữ tiết tháo trong thời mất nước Ðến năm Canh Tuất 1910 ông mất - Thọ 80 tuổi, phần mộ nay còn ở Phong Ðiền
Thơ văn ông còn lưu truyền rất nhiều, đầy tính chiến đấu thanh cao, có khí tiết, lòng yêu nước chan chứa trong bài phú "Thất thủ Gia Ðịnh", bài thơ :"Thất thủ Vĩnh Long" và sôi nổi trong các bài thơ họa với Tôn Thọ Tường