Báo cáo kết quả điều tra khảo sát thực địa về tình hình xói bồi dọc sông hạ du Đồng Nai - Sài Gòn, mức độ thiệt hại và ảnh hưởng

Báo cáo kết quả điều tra khảo sát thực địa về tình hình xói bồi dọc sông hạ du Đồng Nai - Sài Gòn, mức độ thiệt hại và ảnh hưởng.

BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ BỘ NÔNG NGHIỆP & PTNT

VIỆN KHOA HỌC THỦY LỢI MIỀN NAM

Chương trình bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU CẤP NHÀ NƯỚC – MÃ SỐ KC-08.29

NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP KHCN ĐỂ ỔN ĐỊNH LÒNG DẪN HẠ DU HỆ THỐNG SÔNG ĐỒNG NAI - SÀI GÒN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN

KINH TẾ - XÃ HỘI VÙNG ĐÔNG NAM BỘ

Chuyên đề 2:

BÁO CÁO KẾT QUẢ ĐIỀU TRA KHẢO SÁT THỰC ĐỊA VỀ TÌNH HÌNH XÓI BỒI DỌC SÔNG HẠ DU ĐỒNG NAI - SÀI GÒN,

MỨC ĐỘ THIỆT HẠI VÀ ẢNH HƯỞNG

Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Hoàng Văn Huân Chủ nhiệm chuyên đề: TS Nguyễn Thế Biên Tham gia thực hiện: ThS Nguyễn Anh Tiến

KS Hồ Lương Tụy

1 Khu vực từ hồ Dầu Tiếng đến cầu Bình Phước 5

2 Khu vực thượng và hạ lưu cầu Bình Phước 7

1 Đoạn từ chân đập Trị An đến Uyên Hưng 15

2 Đoạn từ Uyên Hưng đến cù lao Ba Xang, Ba Xê 21

3 Đoạn từ cù lao Ba Xang, Ba Xê đến ngã ba mũi

2 Bờ tả và vùng cửa sông Ngã Bảy 45

II.4 Ph©n lo¹i båi l¾ng 69

III C¸c khu vùc xãi, båi träng ®iÓm h¹ du s«ng §ång

Nai - Sµi Gßn

70

IV.1.2 Sinh m¹ng con ng−êi 73

h¹ du s«ng §ång Nai - Sµi Gßn

76

BáO CáO KếT QUả ĐIềU TRA khảo sát tình hình xói,

bồi hạ du sông đồng nai – sài gòn (Kết quả điều tra cập nhật đến tháng 12/2005)

I Đặt vấn đề:

Lưu vực sông Đồng Nai - Sài Gòn đóng vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Tuy dân số chiếm khoảng gần 19% và diện tích chiếm 14,9% của cả nước nhưng kinh tế hàng năm lại luôn chiếm tỷ trọng từ 30 - 40% tổng sản phẩm quốc nội của cả nước Đặc biệt vùng hạ du có những thành phố, hải cảng, khu công nghiệp lớn bậc nhất, tiềm năng thuỷ điện lớn đứng thứ hai, lại nằm trong vùng có trình độ khoa học, công nghệ cao và vùng kinh tế trọng điểm phát triển nhanh nhất nước ta

Lưu vực sông Đồng Nai còn là căn cứ hậu cần quan trọng của công nghiệp khai thác dầu khí đang hiện là ngành kinh tế mũi nhọn của nước ta, là động lực mạnh

mẽ thúc đẩy sự phát triển các ngành kinh tế khác

Tuy nhiên, kinh tế càng phát triển thì lưu vực càng phải đối mặt với nhiều vấn

đề khá phức tạp, trong đó vấn đề sạt lở bờ sông và ô nhiễm môi trường nước đã gây ra những hậu quả rất lớn đối với chiến lược phát triển kinh tế của cả lưu vực Hàng chục ngàn hecta rừng bị tàn phá kèm theo hậu quả mất rừng làm tăng lũ lụt vào mùa mưa, giảm nguồn nước ngọt, tăng xâm nhập mặn vào mùa kiệt, giảm đa dạng sinh học, làm mất cân bằng sinh thái và làm cho hình thái sông vùng hạ du biến đổi sâu sắc gây ra những tác động tiêu cực đến hàng triệu người dân đang sinh sống trong vùng Nguồn nước từ bao đời nay nuôi sống cả một vùng dân cư đông đúc nay đang bị ô nhiễm và làm bẩn bởi một lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật, nước thải từ các khu vực khai thác khoáng sản, các khu công nghiệp chảy vào

Nhiều khu dân cư, các cơ sở hạ tầng dọc theo hai bên bờ các sông lớn, kênh rạch đang bị đe dọa bởi hiện tượng sạt lở bờ, nhiều vùng nguồn nước bị nhiễm đủ thứ chất thải công nghiệp, nước thải sinh họat, hiện tượng triều cường gây ngập những vùng đô thị rộng lớn, hiện tượng nhiễm mặn làm cho nước sinh hoạt bị ảnh hưởng nặng

nề đang đặt ra cho các ngành chức năng những vấn đề hết sức bức xúc là làm thế nào

để bảo vệ được những cơ sở hạ tầng dọc theo hai bên bờ sông và bảo vệ được nguồn nước phục vụ cho chiến lược phát triển kinh tế bền vững của toàn lưu vực

Để phục vụ cho mục đích trên và thực hiện theo đề cương của đề tài nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ: “Nghiên cứu đề xuất các giải pháp khoa học công nghệ để ổn định lòng dẫn hạ du hệ thống sông Đồng Nai - Sài Gòn phục vụ phát triển kinh tế xã hội vùng Đông Nam Bộ” của Bộ Khoa học & Công nghệ, trong tháng

10 + 11/2004, 3 + 4/2005 và 11+12/2005, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam đã tổ

chức các đợt khảo sát thực địa điều tra hiện trạng tình hình sạt lở và hiện trạng các công trình bảo vệ bờ đã được xây dựng trên toàn bộ đường bờ của các sông Sài Gòn và

Đồng Nai, các sông hợp lưu, đường bờ các cù lao từ các hồ Dầu Tiếng, Trị An xuống hạ lưu và tình hình bồi lắng tại vùng các cửa sông Lòng Tàu và Soài Rạp

II Tình hình xói, bồi vùng hạ du sông Đồng Nai - Sài Gòn

II.1 Tình hình xói lở bờ:

II.1.1 Sông Sài Gòn:

1 Khu vực từ hồ Dầu Tiếng đến cầu Bình Phước:

Từ hồ Dầu Tiếng đến cầu Bình Phước có chiều dài khoảng 90km chảy qua nhiều địa phận khác nhau thuộc các tỉnh Tây Ninh, Bình Dương, TP Hồ Chí Minh Dòng sông quanh co, uốn khúc và bờ đá nên địa hình khá phức tạp và đoạn từ hồ Dầu Tiếng đến Củ Chi hầu như không có ghe thuyền lưu thông do lòng sông dốc và rất nhiều đá lởm chởm Do đặc tính địa hình nên có thể chia đoạn này thành hai đoạn nhỏ

là từ hồ Dầu Tiếng đến đền Bến Dược, Củ Chi và đoạn từ đền Bến Dược Củ Chi đến cầu Bình Phước:

a) Đoạn từ hồ Dầu Tiếng đến đền Bến Dược Củ Chi: có chiều dài khoảng

45km chảy qua các huyện Dương Minh Châu, Trảng Bàng thuộc tỉnh Tây Ninh, huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương và huyện Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh Đoạn này lòng sông tương đối dốc và rất nhiều đoạn cong, trong đó có một số đoạn cong rất gấp khúc Tuy nhiên do sông có nhiều bờ đá lởm chởm nên hầu như rất ít bị sạt lở, mặc dù khi hồ Dầu Tiếng xả lũ thì lưu lượng và lưu tốc rất lớn Theo các đợt điều tra, khảo sát hiện trạng bờ sông tháng 10 và tháng 11/2004 thì chỉ có một đoạn đường bờ tại ấp 2, xã Bến Củi, huyện Dương Minh Châu, tỉnh Tây Ninh là bị sạt lở tương đối mạnh Chỉ riêng từ tháng 11/2003 đến tháng 7/2004 trên đoạn đường bờ có chiều dài khoảng 350m tại ấp này bị sạt lở, nhiều nhất là tại bến đò Bến Củi bị sạt lở sâu vào bờ khoảng 7m trên chiều dài 180m, còn trung bình các đoạn khác bị sạt từ 2m đến 5m Theo nhiều người dân sống trong khu vực này cho biết, trong khoảng thời gian trên cứ từ nửa đêm đến khoảng 3 giờ sáng rất nhiều ghe nhỏ tập trung dọc theo đoạn này khai thác đá nhỏ, nếu khi được phát hiện thì ghe bỏ chạy còn nếu không được phát hiện thì cứ khai thác bừa bãi làm cho lòng sông bị đào bới và bờ bị sạt lở Mãi đến tháng 6/2004 thì các cấp chính quyền ở Tây Ninh và Bình Dương phối hợp đã ngăn chặn được tình trạng khai thác đá nhỏ, tuy nhiên bờ hiện nay vẫn còn tiếp tục bị sạt lở nhưng tương đối ít hơn Ngoài đoạn bờ này ra, hầu hết các đoạn khác đều không bị sạt lở

Kết quả các đợt điều tra, khảo sát hiện trạng mới nhất được thực hiện vào tháng 11 và đầu tháng 12/2005 cho thấy hiện trạng đường bờ sông Sài Gòn đoạn từ hồ Dầu Tiếng đến đền Bến Dược, Củ Chi vẫn không thay đổi so với các đợt khảo sát tháng 10/2004 và 5/2005 Đoạn đường bờ thuộc ấp 2, xã Bến Củi, huyện Dương Minh Châu, Tây Ninh bị sạt lở từ năm 2003 đến tháng 7/2004 đã được chính quyền địa phương phối hợp cùng nhân dân đem các loại đá lớn lấy ở đoạn phía trên đem thả dọc theo bờ

đoạn sạt lở, một số nơi còn đóng thêm cừ tràm rồi thả đá vào Ngoài ra từ tháng 11/2004 đến tháng 12/2005 lượng mưa trong khu vực này là rất ít và hồ Dầu Tiếng xả

rất ít nước để đẩy mặn nên dòng nước hầu như không gây một tác động nào đến bờ và vì vậy, đoạn này bờ vẫn giữ nguyên hiện trạng không còn bị sạt lở nữa

b) Đoạn từ đền Bến Dược - Củ Chi đến cầu Bình Phước:

Sông Sài Gòn đoạn từ Bến Dược, Củ Chi đến cầu Bình Phước có chiều dài khoảng 70km, nằm trên địa phận các huyện Củ Chi, Hóc Môn, các quận 12 thuộc thành phố Hồ Chí Minh Dọc hai bên bờ sông Sài Gòn có rất nhiều công trình xây dựng, các khu dân cư, các khu vui chơi, giải trí, cơ quan, trường học, kho tàng, bến bãi Cùng với các công trình xây dựng nạn lấn chiếm bờ sông, khai thác các nguồn lợi ven sông như khai thác cát hay chặt phá cây cối ven sông, xây dựng nhà cửa lấn chiếm bờ sông đã làm cho lòng dẫn của sông bị thay đổi, làm lệch hướng dòng chảy và nhất là làm cho đường bờ chịu những tải trọng rất lớn vượt quá mức cho phép là một trong những nguyên nhân chính làm sạt lở nghiêm trọng và trong những năm vừa qua gây ra rất nhiều thiệt hại về tính mạng và tài sản vật chất của nhân dân Các quá trình xói lở,

bồi tụ bờ sông xảy ra theo những mức độ khác nhau trên từng đoạn sông

Đường bờ sông Sài Gòn từ xã Phú Mỹ Hưng đến cuối xã An Phú huyện Củ Chi

có chiều dài khoảng 11km, trong đó có đoạn dài khoảng 500m thuộc khu di tích lịch sử

đền Bến Dược và địa đạo Củ Chi bị sạt lở mạnh Đoạn bờ lở nằm ngay khu đền Bến Dược có nguy cơ gây mất ổn định khu đền nên các cấp chính quyền thành phố Hồ Chí Minh đã đầu tư xây dựng một tuyến kè dài hơn 300m để bảo vệ khu đền

Đoạn đường bờ từ cuối xã An Phú, huyện Củ Chi đến cuối xã Phú An, huyện Bến Cát có chiều dài khoảng 20km có nhiều nơi bờ sông thấp hơn mực nước triều cường, cho nên mỗi khi triều cường thì nước tràn vào sâu trong nội đồng và gây nên tình trạng ngập úng nhiều nơi dọc theo hai bên bờ sông Vì thế trong những năm vừa qua, Nhà nước đã đầu tư xây dựng các tuyến đê bao dọc theo hai bên bờ sông để ngăn chặn tình trạng ngập úng các khu vực này Các tuyến đê này đã có tác dụng rất lớn, tuy nhiên trong thời gian gần đây nhiều đoạn đã bị hư hỏng, trong đó có nhiều chỗ bị hư hỏng khá nặng làm cho một số nơi trong huyện Củ Chi và tỉnh Bình Dương thường xuyên bị ngập sâu trong nước nhất là trong các đợt triều cường của các tháng 9 + 10 + 11/2003, tháng 11 + 12/2004 và gần đây nhất là đợt triều cường kéo dài nhiều ngày từ ngày 3 đến 8/11/2005 gây ra rất nhiều thiệt hại cho nhân dân trong vùng Đường bờ trong đoạn này hầu như rất ít bị sạt lở, chỉ có tình trạng thường bị ngập sâu trong nước mỗi khi triều cường Từ khi đưa vào vận hành hồ Dầu Tiếng (từ năm 1984) đến nay thì sông Sài Gòn hầu như không có lưu lượng nguồn vì vậy tránh được tình trạng ngập lụt như trước đây và hiện tượng sạt lở bờ sông do tác động của dòng chảy nguồn hầu như không còn nữa Ngoài ra, trong đoạn này của sông Sài Gòn, mật độ ghe thuyền rất ít nên các tác động của sóng tàu cũng không ảnh hưởng đến các quá trình sạt lở bờ

Đường bờ tả sông Sài Gòn chảy ngang qua thị xã Thủ Dầu Một từ phường Tân

An đến cuối phường Chánh Nghĩa có chiều dài khoảng 18km tương đối ổn định, tuy nhiên tại ngã ba rạch Trầu (xã Chánh Mỹ) và tại ngã ba sông Bà Lụa (ranh giới giữa phường Chánh Nghĩa, thị xã Thủ Dầu Một và xã An Thạnh, huyện Thuận An) hai đoạn

đường bờ này thường hay bị sạt lở mà nguyên nhân chính là do việc xây dựng lấn chiếm bờ sông dọc theo hai bên rạch Trầu và sông Bà Lụa đã làm cản trở dòng chảy và trong đoạn này có rất nhiều ghe thuyền các loại thường xuyên lưu thông nên làm cho

đường bờ đoạn này luôn luôn tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định Người dân cư trú trong các vùng này đã tự đóng các bờ kè bằng cừ tràm để bảo vệ nhà cửa của họ, nên đã làm mất

đi vẽ mỹ quan của khu đô thị và ngoài ra môi trường còn bị ô nhiễm nặng nề do các loại rác thải sinh hoạt đều được thải bừa bãi ra sông

Đoạn đường bờ sông Sài Gòn bắt đầu từ xã An Sơn, huyện Thuận An, tỉnh Bình Dương đến cầu Bình Phước với chiều dài khoảng 17km có địa hình thẳng chỉ có hai đoạn sông cong, nhưng bán kính cong khá lớn Đoạn này tương đối ổn định, chỉ có khu vực cách cầu Bình Phươc khoảng 1km về phía thượng lưu đường bờ bắt đầu sạt lở cho mãi đến sát ngay mố cầu Hiện nay người dân đã xây kè bảo vệ dọc theo nhà của

họ từ các loại thô sơ như thả lá dừa nước, đóng cọc bằng cừ tràm hay xây kiên cố bằng bêtông Đến nay đoạn này đã tương đối ổn định

Kết quả đợt điều tra, khảo sát hiện trạng đầu tháng 4/2005 và gần đây nhất là

đợt cuối tháng 11/2005 cho thấy đường bờ sông Sài Gòn đoạn từ đền Bến Dược, Củ Chi

đến cầu Bình Phước vẫn giữ được ổn định, không có một trường hợp sạt lở hay bồi lắng nào Các đoạn bờ tại ngã ba rạch Trầu (xã Chánh Mỹ) và tại ngã ba sông Bà Lụa (ranh giới giữa phường Chánh Nghĩa, thị xã Thủ Dầu Một và xã An Thạnh, huyện Thuận An) thường hay bị sạt lở trước đây mà nguyên nhân chính là do việc xây dựng lấn chiếm bờ sông dọc theo hai bên rạch Trầu và sông Bà Lụa đã làm cản trở tác động dòng chảy thì nay đã được khắc phục, một số đoạn đang được đầu tư xây dựng kè kiên cố, những đoạn khác đang được đóng cừ tràm và bỏ đá hộc Ngoài ra, chính quyền địa phương đã vận

động người dân sống dọc theo các đoạn bờ sông bị sạt lở trước đây di dời vào cách bờ khoảng 50m-100m, cho nên cũng đã hạn chế được rất nhiều tải trọng nặng trên bờ Tuy nhiên một vấn đề đang làm quan tâm đến các ngành chức năng và nhân dân dọc theo sông Sài Gòn là một số nơi ở huyện Củ Chi ruộng đã bị mặn, tuy mức độ còn ít, nhưng nếu không có mưa thì hồ Dầu Tiếng sẽ buộc phải giữ nước lại và không xả xuống hạ du, lúc đó độ mặn sẽ tăng cao, ảnh hưởng lớn đến đời sống và sản xuất của người dân

2 Khu vực thượng và hạ lưu cầu Bình Phước:

Trong những năm từ 2000 đến 2003 bờ sông Sài Gòn, đoạn từ cầu Bình Phước

đi về phía thượng lưu thuộc các phường Hiệp Bình Phước, huyện Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh và xã Vĩnh Phú, huyện Thuận An, tỉnh Bình Dương thường xuyên bị sạt lở, có

nơi sạt lở lấn sâu vào bờ từ 5 - 10m qua mỗi đợt, điển hình như đợt sạt lở nhà hàng Thanh Cảnh năm 2000 và 2001, đợt sạt lở kho chứa vôi của lò vôi Tấn Phát năm 2001

và năm 2002 Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng sạt lở mạnh là do tình hình khai thác cát rất phổ biến trên đoạn sông Sài Gòn thuộc địa phận tỉnh Bình Dương từ Thủ Dầu Một đến huyện Thuận An trong những năm từ 1999 đến năm 2002 Năm 2003 tình hình sạt lở tuy vẫn còn, nhưng không nghiêm trọng như các năm trước đó, do các cấp chính quyền tỉnh Bình Dương đã nghiêm cấm, không cho khai thác cát dọc theo lòng sông và nhiều hộ gia đình sống dọc theo bờ sông đã xây dựng những bờ kè bảo vệ

bờ bằng bêtông, rọ đá hay bằng cừ tràm

- Đoạn đường bờ tả sông Sài Gòn thuộc khu du lịch Thanh Cảnh, TP Hồ Chí Minh đã được đầu tư xây dựng kè bảo vệ bờ dài gần 1.000m với hai cầu tàu dành cho ghe thuyền và canô đưa đón khách du lịch Ngoài ra, một số đoạn khác nối tiếp hai bên

bờ kè đã được thả rất nhiều lục bình để chống lại tác động của sóng và dòng chảy cũng

là một trong những nguyên nhân gây nên xói lở bờ Đoạn này hiện nay đã tương đối ổn

định và dọc theo kè bảo vệ bờ này cũng đã xây dựng một con đường rộng khoảng 8m dùng cho khu du lịch Đợt khảo sát cuối tháng 11/2005 cho thấy đường bờ đọan này đã

được người dân bỏ vốn đầu tư xây dựng nhiều đọan kè bảo vệ bờ nên hầu như không còn bị sạt lở nữa

- Đoạn đường bờ tả dọc theo kho chứa vôi của lò vôi Tấn Phát, thuộc phường Hiệp Bình Phước, huyện Thủ Đức đã được

đóng cừ tràm, thả lục bình và kho chứa vôi cũng đã được di dời

đi nơi khác nên không còn bị sạt

lở nữa Tuy nhiên một số vết nứt trên bờ tuy không phát triển nhưng vẫn còn và cũng còn nguy cơ sạt lở đoạn này

Hình 2: Các vị trí sạt lở và công trình bảo vệ từ cầu Bình Phước

đến cầu Sài Gòn

- Đoạn đường bờ tả ngay sát mố cầu Bình Phước về phía thượng và hạ lưu khu vực nhà máy đay Indira Ghandi có chiều dài khoảng 250m đã bị sạt lở, tuy nhiên trong những năm vừa qua đã được đầu tư xây dựng một số đoạn kè bảo vệ, tuy vẫn còn bị sạt

lở nhưng mức độ nhẹ không còn ảnh hưởng đến khu nhà máy

- Đoạn đường bờ hữu sông Sài Gòn, đoạn đối diện nhà máy đay Indira Ghandi thuộc phường An Phú Đông, quận 12 có một số đoạn bị sạt lở, như đoạn khu biệt thự

An Phú Đông, do xây dựng khu biệt thự có tải trọng trên bờ lớn và đây cũng là đoạn sông cong nên thường bị sạt lở Hiện nay ban Quản lý khu biệt thự đã cho xây dựng một số đoạn kè bảo vệ bờ trên các đoạn xung yếu nên đã khắc phục được tình trạng sạt

lở này Ngoài ra, cũng có hai đoạn bờ bồi và có rất nhiều dừa nước và một ít bần mọc

tự nhiên nên đã bảo vệ bờ một cách hữu hiệu

3 Khu vực nhà thờ Fatima:

Sông Sài Gòn, đoạn nhà thờ Fatima cách cầu Bình Lợi 350m về phía thượng lưu, thuộc phường Hiệp Bình Chánh, Thủ Đức, trước đây là một trong những điểm bị sạt lở trọng điểm của thành phố Hồ Chí Minh Trước năm 2000 khoảng cách từ nền của nhà thờ đến bờ sông là khoảng 60m, nhưng do bờ thường xuyên bị sạt lở nên khoảng cách này cứ bị thu hẹp dần và đến những năm gần đây chỉ còn khoảng 20m Do đó Giáo xứ dòng thánh Fatima đã đầu tư xây dựng một bờ kè dài khoảng 100m để bảo vệ nhà thờ Tuy nhiên do việc thiết kế và thi công chưa theo đúng qui trình, qui phạm nên

đoạn bờ kè này đã nhanh chóng bị hư hỏng mặc dù trong giai đoạn từ sau khi hồ Dầu Tiếng được đưa vào sử dụng thì sông Sài Gòn hầu như không có lưu lượng nguồn, do

đó không có tác động của dòng chảy nguồn Đến khoảng năm 2000 thì nhiều đoạn của

bờ kè bảo vệ nhà thờ đã bị sụp xuống sông, những đoạn còn lại bị võng xuống và khu tiền sảnh của nhà thờ lại có nguy cơ sụp đổ Năm 2002 giáo xứ nhà thờ lại đầu tư xây dựng bờ kè mới trên nền đoạn bờ kè cũ bị sụp đổ và đến tháng 6/2003 đã được xây dựng xong Bờ kè được xây dựng bằng hai hàng cọc bêtông dài 18m và tường chắn bằng tấm bêtông Hiện nay đoạn đường bờ này đã tương đối ổn định và không còn bị sạt lở nữa Tuy nhiên một đoạn đường bờ nối tiếp của bờ kè về phía hạ lưu dài khoảng 60m, không thuộc địa phận nhà thờ lại bị sạt lở và có nguy cơ lan rộng thêm

Kết quả đợt điều tra tháng 12/2005 cho thấy bờ sông Sài Gòn khu vực nhà thờ Fatima từ đợt khảo sát tháng 10/2004 và đợt tháng 4/2005 đến nay vẫn giữ nguyên hiện trạng không có một đoạn nào bị sạt lở và đường bờ hiện nay là rất ổn định

4 Khu vực bán đảo Thanh Đa:

- Bán đảo Thanh Đa là đoạn sông cong uốn khúc lớn nhất của sông Sài Gòn có chiều dài tổng cộng từ đầu vào thượng lưu kinh Thanh Đa vòng qua các phường 27, 28 quận Bình Thạnh đến cuối hạ lưu kinh Thanh Đa khoảng 18km Khu dân cư của bán

đảo Thanh Đa được bao bọc bởi sông Sài Gòn, có một vị trí rất thuận lợi về mặt du lịch, tuy nhiên đoạn sông này cũng là nơi bị sạt lở trọng điểm và là nơi mà bờ sông mất

ổn định nhất của sông Sài Gòn Hầu như năm nào bờ sông bán đảo Thanh Đa cũng bị sạt lở và gây ra nhiều thiệt hại nghiêm trọng đến tính mạng và tài sản của người dân Dọc theo phía bờ hữu nằm trong vòng cung bán đảo, nhà cửa, các công trình kiên cố,

trong đó có rất nhiều công trình, nhà cửa có tải trọng rất lớn làm cho đường bờ bị quá tải là những nguyên nhân chính gây nên sạt lở bờ liên tiếp trong nhiều năm gần đây

- Đợt sạt lở đất bờ sông làm sụp căn nhà của nhà thờ La San Mai Thôn cách

đây hơn 10 năm làm thiệt mạng 5 người là tổn thất nhân mạng lớn nhất trong rất nhiều

vụ sạt lở đất bờ sông

- Từ năm 1999 đến 2001 các vụ sạt lở đất liên tục xảy ra tại các phường 27 và

28 quận Bình Thạnh, điển hình như khu vực Hợp tác xã Tiền Phong, nhà hàng Mũi Tàu, khách sạn sông Sài Gòn, nhà hàng Hoàng Ty, hội quán APT của Công ty thủy sản thuộc Tổng Công ty thương mại Sài Gòn đã làm hàng ngàn mét vuông bị sụp đổ xuống sông, trong đó vụ sạt lở khu vực nhà hàng Hoàng Ty vào đêm 5/7/2001 đã làm thiệt mạng hai người

- Trong vòng hai tháng 6 và 7 của năm 2002 đã xảy ra nhiều vụ sạt lở đất rất nghiêm trọng tại khu vực Thanh Đa, tuy không bị thiệt hại về nhân mạng nhưng thiệt hại về vật chất là rất lớn: nhà kho tang vật của Công an quận Bình Thạnh số 595/11

đường Xô Viết Nghệ Tĩnh thuộc phường 26, Bình Thạnh bị sạt lở ngày 29/6/2002, vụ sạt lở một đoạn bờ sông dài khoảng 200m của Trạm than Sài Gòn của Công ty than miền Nam thuộc phường 25, quận Bình Thạnh ngày 8/7/2002 làm mất hơn 4.000 tấn than cám, trị giá khoảng 1 tỉ đồng, vụ sạt lở quán cháo vịt Bích Liên số 1002 đường Xô Viết Nghệ Tĩnh vào ngày 14/7/2002 đã làm mất khoảng hơn 200m2 đất ngay sát mố cầu Kinh Thanh Đa

Hình 3: Quán Càfê APT, phường 28- quận

Bình Thạnh bị sụp vào đêm 20/6/01

Hình 4: Sạt lở quán cháo vịt Bích Liên Thanh Đa, Q.Bình Thạnh

Hình5: Sạt lở kho tang vật công an Q Bình

Thạnh Hình 6: Sạt lở bờ sông Sài Gòn tại Cty than miền Nam - P.25, Q.Bình Thạnh

- Đêm 29/6/2003 khu vực sân

quần vợt Lý Hoàng số 762 đường Bình

Quới thuộc phường 27 quận Bình Thạnh

đã xảy ra một vụ sạt lở bờ sông rất

nghiêm trọng làm sụp đổ hoàn toàn 4 căn

nhà xuống sông và làm cho một phần sân

quần vợt Lý Hoàng bị hư hỏng Vụ sạt lở

này tuy không bị thiệt hại về nhân mạng,

nhưng thiệt hại về vật chất là rất lớn

Những ngày tiếp theo đất bờ sông khu

vực sân quần vợt Lý Hoàng lại tiếp tục bị

được Sở Giao thông Công chánh thành phố Hồ Chí Minh chấp thuận cho phép câu lạc

bộ quần vợt Lý Hoàng xây bờ kè chống sạt lở bờ Công trình được xây dựng và sẽ góp phần làm ổn định bờ khu vực này

- Tháng 5/2004 có hai căn nhà trên bờ kênh Thanh Đa thuộc phường 26 quận Bình Thạnh bị sụp xuống sông Đây là hai căn nhà xây cọc gỗ lấn chiếm nhô ra bờ sông khoảng 6m trên chiều dài 14m Những căn nhà sàn này xây đã lâu năm cây gỗ bị mục và sụp xuống sông Vụ sụp nhà xuống sông không gây thiệt hại về người và tài sản cũng không nhiều lắm, nhưng đây là lời cảnh báo đối với nhiều hộ dân cư xây lấn chiếm bờ sông

- Đoạn bờ sông tại khu vực khách sạn sông Sài Gòn và nhà hàng Hoàng Ty cũng đã được xây dựng bờ kè chống sạt lở bằng cọc bêtông nên đoạn này hiện nay tương đối ổn định

- Những đoạn đường bờ sông thuộc bán đảo Thanh Đa như đoạn nhà hàng gấu Misa dài 50m, đoạn của Công ty Hóa mỹ phẩm P/S dài 70m thuộc khu phố 1, Phường

28, đoạn đường bờ dài 300m ngay ngã ba rạch Cầu cống thuộc khu phố 2, phường 28, Bình Thạnh, đoạn đường bờ hữu ngay sát mố cầu Kinh, Thanh Đa, đoạn đường bờ thuộc các ấp An Điền và Thảo Điền, phường An Phú, quận 2, đoạn đường bờ cách rạch

Ông Ngữ 200m về phía hạ lưu, thuộc khu phố 1, phường 28, quận Bình Thạnh đang có nguy cơ sạt lở rất cao và có thể sụp bất cứ lúc nào

Từ tháng 10/2004 đến cuối tháng 3/2005 bờ sông Sài Gòn, bán đảo Thanh Đa

và kênh Thanh Đa chưa xảy ra một vụ sạt lở nào Những điểm nóng bị sạt lở trước đây hiện nay hầu như đã được xây dựng bờ kè dưới nhiều hình thức khác nhau để bảo vệ bờ các đoạn sạt lở này, điển hình như:

- Đường bờ đoạn khách sạn sông Sài Gòn đã được đóng cọc bêtông tròn đường kính cọc 45cm với hình thức đóng dày ken sát nhau, đoạn nhà hàng Hoàng Ty đóng cọc bêtông vuông (30x30)cm, bước cọc 1,5m và lát tấm đan bằng bêtông

- Đường bờ đoạn hội quán APT và Trung tâm cai nghiện ma túy Thanh Đa

- Đoạn đường bờ khu vực sân

quần vợt Lý Hoàng đã được xây dựng

xong bờ kè dài 95m bằng cọc bê tông

(30x30x2.200)cm, tấm đan và rọ đá vào

cuối tháng 2/2005 Tuy nhiên vào lúc 1

giờ ngày 8/6/2005 toàn bộ bờ kè này đã

hoàn toàn sụp đổ xuống sông, kéo theo

một diện tích đất khoảng hơn 1.000m2

Hiện nay một dãy nhà dùng làm nơi nghỉ

của các vận động viên đã bị nứt và đoạn

này đang có nguy cơ sạt lở rất cao

Hình 8: Saùt lụỷ saõn quaàn vụùt Lyự Hoaứng

(ủụùt lụỷ thaựng 6/2005)

- Vào lúc 3 giờ 45 phút ngày

14/6/2005 tại khu phố 1, phường Linh

Đông, quận Thủ Đức gần 1.000m2 đất

thuộc bãi kinh doanh cát của ông Nguyễn

Văn út đã bất ngờ sụp xuống sông kéo

theo hai cần cẩn xúc cát (loại dài 10m) rơi

xuống nước Trên bờ cách đoạn sạt lở từ

10 -15m, xuất hiện một vết nứt dài

khoảng 80m và nguy cơ sạt lở đoạn nứt

này là rất cao

Hình 9: Sạt lở tại khu phố 1, P Linh

Đông, Thủ Đức

- Dọc theo kênh Thanh Đa bờ sông vẫn giữ nguyên hiện trạng không có một

đợt sạt lở nào, nhưng đoạn ngã ba kênh Thanh Đa sông Sài Gòn một bờ kè khá đẹp dài 280m đã được xây dựng để bảo vệ các lô từ lô 2 đến lô 11 của khu cư xá Thanh Đa nên

đoạn này rất ổn định

-Ngoài ra, các đoạn bờ sông dọc theo các phường Thảo Điền và An Phú, quận Thủ Đức cũng đã xây dựng xong các bờ kè bằng bêtông để bảo vệ các cơ sở hạ tầng như nhà cửa, khách sạn

Một số điểm nóng bị sạt lở trước đây của bán đảo Thanh Đa đã được xây dựng

kè bảo vệ bờ dưới nhiều hình thức khác nhau như:

- Đoạn khách sạn sông Sài Gòn đã được đóng cọc bêtông tròn đường kính cọc 45cm với hình thức đóng dày ken sát nhau, đoạn nhà hàng Hoàng Ty đóng cọc bêtông vuông (30x30)cm, bước cọc 1,5m và lát tấm đan bằng bêtông

- Đường bờ đoạn hội quán APT và Trung tâm cai nghiện ma túy Thanh Đa được

Tuy nhiên chưa đáp ứng được yêu cầu mỹ quan của khu đô thị khi nhiều nhà hoặc công trình lồi ra, thụt vào và thậm chi có cơ sở còn xây kè, cầu cảng lấn chiếm sông cản trở tác động dòng chảy và tình trạng ô nhiễm môi trường nước đoạn này là khá nghiêm trọng

Kết quả đợt điều tra, khảo sát hiện trạng bờ sông Sài Gòn, khu vực bán đảo Thanh

Đa được thực hiện tháng 12/2005 cho thấy, hiện tại hai bên bờ sông chỉ còn 5 đoạn sạt lở chưa được xây dựng công trình bảo vệ bờ là: Mố cầu Kinh Thanh Đa (quán cháo vịt Bích Liên), nhà kho tang vật công an Bình Thạnh, đoạn sạt lở khu phố 10 phường Linh Đông và

đọan sạt lở thuộc Công ty than miền Nam, sân quần vợt Lý Hoàng, tuy nhiên cả 5 đoạn

này đã được di dời nhà cửa, kho tàng và mái bờ đã được bạt m = 3 nên hiện nay chưa có dấu hiệu sạt lở, còn lại tất cả các đoạn bị sạt lở trước đây đã được xây dựng kè bảo vệ bờ Tổng cộng đã có 4.950m kè được xây dựng với nhiều kết cấu khác nhau Tuy nhiên việc xây dựng kè bảo vệ bờ là tự phát, chưa theo qui hoạch nên có nhiều kết cấu khác nhau, lồi

ra lõm vào làm mất vẻ mỹ quan của khu đô thị (xem bảng vị trí các đoạn sạt lở và các công trình bảo vệ bờ đã được xây dựng tại khu vực Thanh Đa)

5 Khu vực ngã ba mũi Đèn Đỏ:

Ngã ba mũi Đèn Đỏ là nơi giao lưu của 3 sông lớn là Sài Gòn, Đồng Nai và Nhà Bè thuộc hệ thống sông Đồng Nai-Sài Gòn nên chế độ thủy lực, thủy văn rất phức tạp vì vậy hiện tượng xói lờ bờ, biến đổi lòng dẫn cũng khá phức tạp Ngoài ra, do hầu hết các cảng lớn trên sông Sài Gòn và Đồng Nai đều nằm ở thượng lưu cho nên đoạn sông khu vực mũi Đèn đỏ hàng ngày phải hứng chịu những đợt sóng rất lớn do hàng trăm tàu bè có tải trọng rất lớn ra vào các cảng trên Trước đây, trụ đèn đỏ báo hiệu có

vị trí cách trụ đèn hiện nay khoảng gần 200m, nghĩa là đường bờ hiện nay cách đường

bờ cũ của những năm 90 là khoảng hơn 200m Do liên tục bị sạt lở, từ năm 1992 đến nay trụ đèn đã được dời 4 lần và cứ sau mỗi lần dời thì bờ lại tiếp tục bị sạt lở

- Năm 2000 Ban Quản lý đường sông thuộc Cục bảo đảm và an toàn hàng hải

đã cho xây bờ kè bằng đá hộc bảo vệ bờ và trụ đèn, nhưng chỉ trong vòng chưa đầy 1 năm thì nhiều đoạn của bờ kè này đã bị sạt lở và nguy cơ sụp đổ trụ đèn báo là rất cao,

do đó vào năm 2002, Cục bảo đảm và an toàn hàng hải đã đầu tư xây dựng bờ kè kiên

cố bằng bêtông và đá hộc, đồng thới xây dựng một cầu cảng dài 20m cho tàu tuần tra của Ban Quản lý đường sông ra vào Nhờ vậy, hiện nay đoạn bờ sông khu vực trụ đèn báo tại mũi Đèn đỏ tương đối ổn định không còn bị sạt lở nữa Việc xây dựng kè kiên

cố bảo vệ trụ đèn tại mũi Đèn đỏ đã góp phần rất lớn vào việc bảo đảm an toàn cho tàu

bè, ghe thuyền ra vào các cảng lớn trên sông Sài Gòn và Đồng Nai

- Đoạn bờ sông hạ lưu mũi Đèn

Đỏ cũng ổn định không bị sạt lở do dừa

nước và bần mọc khá dày nên có khả

năng che chắn và bảo vệ bờ khá tốt

- Tuy nhiên đoạn bờ sông Sài

Gòn dài khoảng 150m cách mũi Đèn đỏ

khoảng 50m về phía thượng lưu thuộc

phường Phú Mỹ, quận 7 lại đang bị sạt lở

mạnh với tốc độ khoảng >2m/năm Một

số nhà dân đang có nguy cơ bị sụp và một

số đã đóng cừ tràm, thả bao cát bảo vệ

Hình 10: Đường bờ bị sạt lở sát nhà dân cách mũi Đèn đỏ 100m về phía thượng lưu

Kết quả đợt khảo sát mới nhất tháng 11/2005 cho thấy khu vực ngã ba mũi

Đèn đỏ hiện trạng đường bờ không thay đổi so với trước đây do người dân đã làm kè tạm bằng cừ tràm để bảo vệ những đọan bờ bị sạt lở

Hình 11: Sạt lở và lún sụt bờ kè đá xây

tại Mũi Đèn đỏ sông Sài Gòn-Nhà Bè

Hình 12:Sạt lở và lún sụt bờ kè đá xây tại Mũi Đèn Đỏ sông Sài Gòn-Nhà Bè

6 Khu vực ngã ba mũi Nhà Bè:

Ngã ba mũi Nhà Bè là nơi phân lưu của dòng nước nguồn và khi triều rút ra các sông Lòng Tàu, Soài Rạp mà cũng là nơi hợp lưu vào sông Nhà Bè khi triều lên, chế độ thủy lực, thủy văn khu vực này rất phức tạp

lở mạnh xảy ra trong các tháng từ tháng 2 đến tháng 9/2004:

Hình 13: Các vị trí sạt lở trên sông Đồng Nai đoạn từ sau NMTĐ Trị An

đến cù lao Bạch Đằng

a) Khu vực xã Tân An:

Ngày 12/6/2004 tại khu vực ấp 1, xã Tân An, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai

đã xảy ra hiện tượng nứt và sụt lún đất dọc theo bờ sông Đồng Nai với chiều dài khoảng gần 200m, bắt đầu từ nhà ông Nguyễn Văn Hùng và kết thúc tại nhà ông Cao Thành Sơn Việc nứt và sụt lún đất đường bờ đã làm ảnh hưởng đến 12 hộ dân trong khu vực, cụ thể như đã làm sụp đổ các bức tường nhà của 5 căn hộ dân (do ba đường nứt đất này song song với nhau và nằm ngay sau các căn nhà của 13 hộ dân) Dọc theo

bờ sông đoạn bị nứt đất có nơi đất sụp xuống hơn 1m so với mặt đất ban đầu Hiện nay, khoảng cách từ mép sông đến đường nứt gần nhất khoảng từ 5m đến 17m Đoạn sông

Đồng Nai chảy qua khu vực nứt đất là đoạn sông cong với bờ tả thuộc tỉnh Đồng Nai

và bờ hữu thuộc tỉnh Bình Dương Bờ đoạn nứt đất thuộc huyện Vĩnh Cửu tỉnh Đồng Nai Cách khu vực này vào khoảng từ 250m - 300m về phía thượng lưu tồn tại một dãy

đá ngầm nằm dưới lòng sông làm cản trở dòng chảy tạo ra một dòng chảy quẩn mạnh xoáy ngược vào phía bờ tỉnh Đồng Nai làm bờ bị sạt lở mạnh, nhất là mỗi khi hồ Trị

An xả lũ Trước đây các hộ dân cư sinh sống trong khu vực này chỉ là các dãy nhà tạm, nhưng từ đầu năm 2004 khi khi nhà máy nước Thiện Tân chi trả các khoản bồi thường

để giải toả hành lang an toàn lưới điện của nhà máy thì nhiều hộ dân đã đồng loạt xây dựng nhà kiên cố và dịch chuyển về phía bờ sông làm cho tải trọng lên đường bờ gia tăng đáng kể Thêm vào đó, do tính chất cơ lý của đất, vào thời điểm giao mùa giữa hai mùa mưa và khô, sư trương nở của đất xảy ra mạnh làm cho đất có phần mềm yếu hơn nên rất dễ bị sụt lún khi chịu tác động của dòng chảy và tải trọng lớn trên bờ

Ngoài ra, trên địa phận xã Tân An dọc theo bờ tả sông Đồng Nai các hiện tượng nứt và sạt lở bờ được thống kê như sau:

- Từ đoạn cầu Rạch Đông tại nhà ông Nguyễn Văn Hùng đến nhà ông Trương Trọng Nghĩa thuộc ấp 1, xã Tân An có chiều dài là 200m bị sạt lở ngày 12/6/2004 Hiện trạng sạt lở như sau:

+ Khoảng cách từ bờ sông vào trung bình khoảng từ 10m đến 15m

+ Xuất hiện 3 đường nứt đất dọc theo tuyến sông

+ Chiều rộng các đường nứt đất là từ 25cm đến 30cm

+Độ sâu các đường nứt khoảng 3,5m

Do ảnh hưởng sạt lở đất nên đã làm sụp đổ các bức tường của 5 hộ dân đang sống dọc theo đoạn sạt lở

Cũng tại khu vực này trước đây, về phía bờ Đồng Nai, Công ty khai thác cát

Đồng Nai và Công ty Trị An đã khai thác cát với khối lượng rất lớn theo giấy phép số 1431/QĐ-CT-UBT ngày 17/5/2001 của Chủ tịch UBND Tỉnh Cho mãi đến ngày 7/5/2004 do giấy phép khai thác đã hết hạn và không được gia hạn thêm nên hai Công

ty này đã chấm dứt hoạt động Các ngành chức năng của tỉnh Đồng Nai phối hợp với

Công ty khai thác cát Đồng Nai đã tiến hành đo đạc kiểm tra bình đồ lòng sông ngày 29/4/2004 đã cho thấy các Công ty này đã khai thác cát vượt quá giới hạn cho phép của UBND Tỉnh (Đoạn sông Đồng Nai chảy qua khu vực sạt lở hiện có độ sâu - 10m, trong khi giới hạn cho phép chỉ là -6,5m ( -7m)

Đêm 11/6/2005 trên sông Đồng

Nai tại khu vực Bến Thủy, thuộc ấp Ông

Hường, xã Thiện Tân, huyện Vĩnh Cửu,

Đồng Nai xảy ra một vụ trượt khối đất với

chiều dài khoảng 35m và lấn sâu vào đất

- Đoạn đường bờ tả dài khoảng 300m thuộc ấp Bình Chung, xã Tân An bị sạt

lở sâu vào bờ khoảng từ 1,5m đến 2m và giữa tháng 1 năm 2005 Đợt sạt lở này đã làm mất khoảng gần 500m2 đất ruộng và rẫy trồng mía của nhân dân

- Đoạn đường bờ tả dài khoảng 150m thuộc ấp Bình Chánh, xã Tân An bị sạt

lở sâu vào bờ khoảng 1m vào đầu tháng 2 năm 2005 làm mất khoảng 120m2 đất ruộng

và đất trồng cây bạch đàn

- Đoạn đường bờ hữu thuộc ấp 2, xã Lạc An, huyện Tân Uyên, tỉnh Bình Dương

có chiều dài khoảng 250m bị sạt lở sâu vào bờ khoảng 1,5m vào cuối tháng 1 năm 2005 đã làm mất gần 300m2 đất vườn trồng cây ăn trái và một số đất rẫy trồng mía và chuối

Các kết quả điều tra cho thấy, tại các đoạn bị sạt lở bờ có mái dốc thẳng đứng, bậc thụt cao hơn 3m và hầu hết là tại các đoạn bờ lõm, sông cong

Từ ấp Bình Chung đi về phía thượng lưu đến hồ chứa nước của nhà máy thủy

điện Trị An đường bờ khá ổn định chưa có một đoạn nào bị sạt lở Đoạn này bờ có rất nhiều đá, trong đó có nhiều tảng đá rất lớn khoảng vài chục tấn và đá có tác dụng che chắn rất tốt, nên đường bờ hầu như không bị sạt lở

Theo nhiều người dân sống trong khu vực bị sạt lở cho biết, mặc dù chính quyền

địa phương đã cấm khai thác cát, tuy nhiên một số hộ từ các vùng khác đến đã dùng các phương tiện nhỏ và khai thác lén lút vào ban đêm, nếu bị phát hiện thì ghe bỏ chạy rất nhanh, cho nên lượng cát cũng vẫn bị mất đi, lòng sông sâu hơn và bờ lại bị sạt lở

Vị trí các đoạn bị sạt lở mạnh tại các ấp Bình Chung, Bình Chánh, xã Tân An, huyện Vĩnh Cửu, Đồng Nai và tại xã Lạc An, huyện Tân Uyên, Bình Dương trong các tháng 1 và 2 năm 2005 được xác định bằng máy định vị vệ tinh GPS như sau:

• Tại xã Tân An, Đồng Nai:

Bảng 2.1: Vị trí các đoạn bờ sạt lở tại xã Tân An, Đồng Nai

Kết quả các đợt khảo sát tháng 11+12/2005 cho thấy:

- Đoạn đường bờ dài khoảng 20m phía sau trường tiểu học Tân An và đoạn

đường bờ dài 150m phía sau nhà ông Nguyễn Văn Dừa (số 295 Tỉnh lộ 768 thuộc ấp 2) xã Tân An đã bị sạt lở trong mùa nước lớn của năm 2005 (tháng 11) Đây là một trong những đoạn bị sạt lở mạnh của sông Đồng Nai trong mùa nước lớn của năm 2005

• Tại xã Tân An, Đồng Nai:

Bảng 2.3: Vị trí đoạn sạt lở tại xã Tân An, Đồng Nai

- Bờ sông Đồng Nai thuộc xã Thường Tân, huyện Tân Uyên, Bình Dương có 3

đoạn bị sạt lở tháng 11/2005:

Bảng 2.4: Vị trí đoạn sạt lở tại xã Thường Tân, Bình Dương

Kết quả các đợt khảo sát từ tháng 11 - 12/2005 cho thấy trên bờ sông Đồng Nai khu vực các xã Tân An và Thường Tân lại xuất hiện thêm 6 điểm sạt lở, trong đó

có đoạn phía sau nhà ông Nguyễn Văn Dừa là bị sạt lở nghiêm trọng, còn những đoạn khác tương đối ít hơn, nhưng nguy cơ sạt lở vẫn còn rất cao

Hình 15: Điểm sạt lở tại ấp 2, x∙ Tân

An, H.Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai

Hình 16:Bờ lở đoạn UBND x∙ Lạc An,

b) Khu vực xã Bình Lợi, huyện Vĩnh Cửu, Đồng Nai:

Sông Đồng Nai, đoạn chảy qua xã Bình Lợi, huyện Vĩnh Cửu, Đồng Nai (bờ tả) và xã Tân Mỹ, huyện Tân Uyên, Bình Dương (bờ hữu) có địa hình cong rất gấp khúc và dọc theo sông là các bờ dốc đứng với các bậc thụt từ 4m - 7m Theo nhiều người dân địa phương cho biết, trong năm 2003 một số ghe, thuyền của những người từ các nơi khác đến lợi dụng lúc đêm tối thường hay khai thác cát lén lút, nếu bị phát hiện thì họ bỏ chạy, còn nếu không thì họ dùng máy hút cát làm mất đi một lượng cát khá lớn Mãi cho đến tháng 3/2004, chính quyền địa phương phối hợp với công an các huyện Vĩnh Cửu và Tân Uyên mới vây bắt được những người khai thác cát trái phép, từ

đó đến nay tình hình khái thác cát tạm lắng xuống, nhưng vì lượng cát bị mất đi khá nhiều nên đường bờ ấp 2, xã Bình Lợi, Vĩnh Cửu và ấp 4 xã Tân Mỹ, Tân Uyên bị sạt

lở khá mạnh vào các tháng 2, tháng 6 và tháng 8 năm 2004 Những tài liệu khảo sát địa hình lòng sông khu vực này của các ngành chức năng tỉnh Đồng Nai cho thấy, đoạn này lòng sông rất sâu, có nơi sâu hơn 20m, trong khi chiều rộng lòng sông chỉ vào khoảng 250m

- Tại ấp 2 xã Bình Lợi, tổng chiều

dài đường bờ bị sạt lở là khoảng 800m, có

đoạn bờ bị sạt lở sâu vào khoảng 20m, hiện

tại đường bờ đang bị dốc đứng, bậc thụt

khoảng 6m và nguy cơ sạt lở là rất cao Mặc

dù dọc theo bờ đoạn này ít có nhà cửa,

nhưng là các ruộng mía và đây là nguồn lợi

thu nhập chính của người dân, nên nếu

đường bờ vẫn tiếp tục bị sạt lở thì sẽ gây

thiệt hại rất lớn cho người dân địa phương

Hình 19: Bờ sông Đồng Nai thuộc x∙ Bình Lợi, H Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai tiếp tục sạt

lở nghiêm trọng

- Đoạn đường bờ dài khoảng 200m tại ấp 4, xã Tân Mỹ, huyện Tân Uyên cũng

đã bị sạt lở vào tháng 8/2004 Đoạn này nằm ngay tại bờ lõm đỉnh cong của sông Đồng Nai và cũng do tác động của dòng chảy cũng như lượng cát giữa sông bị mất nhiều nên

bị sạt lở cũng rất mạnh, nhất là vào các tháng hồ Trị An xả lũ

Kết quả các đợt điều tra cuối tháng 3/2005 cho thấy, đoạn đường bờ các khu vực bị sạt lở vào năm 2004 thuộc xã Bình Lợi, huyện Vĩnh Cửu, Đồng Nai đến nay đã tương đối ổn định, không còn bị sạt lở thêm, tuy nhiên một số đoạn bờ nhánh phải sông

Đồng Nai trên cù lao thuộc ấp 1, xã Bạch Đằng (gần chùa Phước Hưng), đoạn ngã ba rạch Bến Cát, xã Tân Bình lại đang có nguy cơ bị sạt lở do vẫn còn nạn khai thác cát lén dọc theo bờ sông các khu vực này Ngoài ra, bờ sông đoạn cuối hai bên đuôi cù lao thuộc ấp 3, xã Bạch Đằng đang bị bào mòn và cũng có nguy cơ bị sạt lở, mặc dù đoạn này có nhiều đá gốc và bờ đá lởm chởm, nhưng trong những năm gần đây một số người từ các nơi khác đến đã bắt đầu khai thác đá và chở đi nơi khác tiêu thụ, nhưng

đoạn này rất vắng, ít người nên không thể ngăn chặn được nạn khai thác đá được

- Bờ sông Đồng Nai thuộc xã

Bình Lợi, huyện Vĩnh Cửu có 2 đoạn bị

sạt lở tháng 12/2005, mỗi đoạn dài

khoảng 20m là đất nương rẫy của dân

Hình 20: Điểm sạt lở mới tháng 10/2005

(x∙ Tân Bình, H Vĩnh Cửu, Đồng Nai)

• Tại xã Bình Lợi, Đồng Nai:

Bảng 2.5: Vị trí đoạn sạt lở tại xã Bình Lợi, Đồng Nai

Kết quả đợt khảo sát tháng 11/2005 cho thấy sông Đồng Nai, khu vực xã Bình Lợi, huyện Vĩnh Cửu xuất hiện thêm 2 vị trí sạt lở nữa thuộc ấp 2 và ấp 4 Tuy mức độ sạt lở không mạnh nhưng đây là khu nhà ở của dân nên cần phải có kế hoạch di dời những căn hộ ở sát đoạn bị sạt lở vì rất nguy hiểm nếu như có những đợt lũ khác trên sông Đồng Nai

2 Đoạn từ Uyên Hưng đến cù lao Ba Xang, Ba Xê:

Đây là đoạn sông chuyển tiếp từ vùng đồi núi cao nguyên xuống vùng đồng bằng So với đoạn trước thì ở đoạn này sông Đồng Nai có những thay đổi cơ bản như sau: Hướng sông thay đổi từ hướng Đông - Đông bắc sang hướng Nam - Đông Nam, lòng sông mở rộng và phân lạch trên nhiều đoạn Do sự thay đổi của tính chất sông cũng như những thay đổi về các điều kiện địa hình, địa chất nên đoạn sông có những diễn biến phức tạp hơn đoạn sông trước Dựa vào những đặc điểm, có thể chia đoạn sông thành 2 phân đoạn chính: Đoạn 1 từ Uyên Hưng đến cuối cù lao Rùa và đoạn 2 chảy qua khu vực thành phố Biên Hòa, từ cù lao Rùa tới các cù lao Ba Xang, Ba Xê

A Đoạn từ Thị trấn Uyên Hưng đến cuối cù lao Rùa:

Đoạn này có chiều dài khoảng 30km và sông Đồng Nai có 2 lần phân lạch:

- Lần phân lạch thứ nhất được bắt đầu từ thị trấn Tân Uyên, sông Đồng Nai chia làm hai nhánh, nhánh lớn chảy theo hướng Tây – Đông, còn nhánh nhỏ chảy theo hướng gần như Bắc – Nam Lần phân lạch này hình thành nên một cù lao lớn nhất của sông

Đồng Nai bao gồm 4 ấp của xã Bạch Đằng với dân số khoảng hơn 400 người

Theo nhiều tài liệu thống kê thì

cù lao này được hình thành đã rất lâu, nhưng không rõ thời gian Đất trên cù lao phần lớn là đất rất chắc, cho nên hiện tượng xói lở bờ hầu như ít xảy ra Tuy nhiên bờ nhánh trái của cù lao có một số

đoạn ngắn cũng bị sạt lở nhất là vào các tháng mùa lũ khi hồ Trị An xả lũ, còn bờ nhánh phải sông Đồng Nai thì dòng chảy rất yếu, ngay cả trong mùa lũ nên hầu như không có một đoạn nào bị sạt lở

Hình 21: Các vị trí xói, bồi và hiện trạng các công trình bảo vệ bờ trên sông Đồng Nai từ cù lao Rùa đến cù lao Ba Xang

- Lần phân lạch thứ hai: Hai nhánh phải và trái của sông Đồng Nai hai bên cù lao xã Bạch Đằng nhập lưu lại tại đầu ấp 1 xã Thạnh Phước, huyện Tân Uyên, sau đó lại bắt đầu tách thành hai dòng, một dòng chính tương đối thẳng chảy theo hướng từ Tây sang Đông, còn dòng phụ với nhiều đoạn sông cong thì đổi nhiều hướng khác nhau Hai dòng này tạo nên cù lao Rùa với hình thể uốn lượn theo dòng sông

Khu vực cù lao Rùa:

Cù lao Rùa là một trong hai cù lao lớn nhất trên sông Đồng Nai, thuộc địa phận xã Thạnh Phước, huyện Tân Uyên, tỉnh Bình Dương Cù lao Rùa có địa hình uốn lượn theo lòng sông Đồng Nai, vì vậy đường bờ có nhiều đoạn cong rất gấp khúc và đó là một trong những nguyên nhân gây nên sạt lở bờ Cù lao Rùa gồm hai ấp 3 và ấp 4, xã Thạnh Phước và hiện tại dân số sinh sống trên cù lao vào khoảng hơn 600 người Cũng như một

số đoạn khác trên sông Đồng Nai, trong một số năm vừa qua, nạn khai thác cát trái phép

đã làm mất đi một khối lượng cát lòng sông khá lớn và có một số đoạn cát được khai thác sát bờ làm cho bờ cù lao Rùa luôn biến động và thường xuyên bị sạt lở

- Đoạn đường bờ cách đuôi cù lao

khoảng 500m về phía thượng lưu có chiều

dài sạt lở khoảng 300m, có nơi lấn sâu vào

bờ khoảng 8m, làm cho một số ruộng lúa,

hoa mầu và cả vườn cây ăn trái bị nhấn

chìm xuống sông Những vụ sạt lở đất liên

tiếp từ tháng 3 đến tháng 7/2004 đã làm

mất khoảng hơn 4ha đất canh tác của

Rùa 500m về thượng lưu

- Đoạn đường bờ ngay đuôi cù lao (bờ đối diện với phường Bửu Long, TP Biên Hoà) có chiều dài bị sạt lở khoảng 250m làm cho trụ đèn báo phải di dời 2 lần trong các năm từ 2002 đến 2004 Hiện nay các ngành chức năng đã đóng cọc tràm để bảo vệ phần chân trụ đèn báo, nhưng các phần đường bờ khác vẫn tiếp tục bị sạt lở

Đoạn đường bờ đuôi cù lao (đối diện với xã Thạnh Phước, huyện Tân Uyên, Bình Dương) bị sạt lở khoảng 350m và tốc độ sạt lở đoạn này là rất mạnh Nguyên nhân là do nhánh sông Đồng Nai này có chiều rộng khá hẹp (khoảng từ 150m – 180m), nhưng ghe thuyền, kể cả xà lan qua lại đoạn này rất nhiều, ngoài ra, dòng chảy trên

đoạn sông này cũng khá mạnh nhất là khi hồ Trị An xả lũ và việc khai thác cát lén lút vẫn thường hay tiếp diễn trên đoạn sông này Mãi đến tháng 7/2004 các cấp chính quyền tỉnh Đồng Nai mới cấm ghe, thuyền, xà lan khai thác cát trong đoạn sông này, nhưng do lượng cát bị khái thác khá lớn nên đường bờ vẫn còn tiếp tục bị sạt lở

Hình 23: Đoạn lở nhánh bờ trái

Kết quả các đợt điều tra, khảo sát cuối tháng 3/2005 cho thấy, đoạn đường bờ các khu vực bị sạt lở trên cù lao Rùa vào năm 2004 vẫn tiếp tục bị sạt lở, mặc dù người dân đã đóng các loại cừ tràm hay bằng thân cây dừa để giữ đất, nhà cửa của họ, nhưng

đó cũng chỉ là biện pháp tạm thời do chưa có một qui hoạch nào để bảo vệ bờ cù lao Các đoạn đường bờ từ đầu đến nửa thân cù lao tuy có bị sạt lở, nhưng rất ít, hầu như không đáng kể, nhưng từ cácch đuôi cù lao khoảng 800m về phía thượng lưu đường bờ

đã bắt đầu bị sạt lở với tốc độ mạnh hơn, đặc biệt đoạn đường bờ hai bên đuôi cù lao có chiều dài khoảng 200m bị sạt lở mạnh, nhất là vào mùa mưa Theo nhiều người dân sinh sống trên cù lao thì mặc dù chính quyền địa phương đã nghiêm cấm các hoạt động khai thác cát, sạn trên dòng sông nhưng vào ban đêm hoặc vào các đêm tối mưa, một

số các ghe thuyền loại nhỏ vẫn còn lén lút khai thác cát, sạn trên cả hai đoạn sông

Đồng Nai, quanh cù lao Rùa cho nên bờ cù lao Rùa vẫn tiếp tục bị sạt lở

- Đoạn đường bờ bến đò Xóm lá thuộc nhánh trái sông Đồng Nai dài 300m thuộc phường Bửu Long từ cách chợ Bửu Định khoảng 500m về phía hạ lưu đến đoạn gần Trạm kiểm soát giao thông thủy từ tháng 12/2004 đến nay bị sạt lở có nơi lấn sâu vào đất liền 1,5m Theo chính quyền địa phương phường Bửu Long và những người dân sinh sống trong khu vực này thì nguyên nhân gây sạt lở đoạn này là do bắt đầu từ những tháng cuối năm 2004, nhà máy ximăng Bình Dương (thuộc huyện Tân Uyên) mở rộng dây chuyền sản xuất tăng công suất lên gấp 1,5 lần cho nên các sàlan loại trọng tải 200 tấn với tàu kéo sức đẩy 600CV bắt đầu hoạt động liên tục từ cảng Bình Dương (ngay tại cầu Đồng Nai) đến nhà máy ximăng và đoạn sông Đồng Nai sát bờ phường Bửu Long có

độ sâu hơn 8m nên các sàlan và tàu bè thường chạy sát bờ và sóng từ các phương tiện giao thông thủy làm đường bờ bị sạt lở (trước đây chỉ có các loại sà lan từ 50 tấn trở

xuống hoạt động trên đoạn sông này) Các đoạn bị sạt lở tuy không gây thiệt hại về người và tài sản, nhưng đã làm mất nhiều m2 đất của phường Bửu Long

Vị trí các đoạn bị sạt lở mạnh trên cù lao Rùa được xác định bằng máy định vị

Ghi chú: X, Y là tọa độ các điểm giữa đoạn bị sạt lở

Vị trí các đoạn bị sạt lở tại bến đò Xóm lá, phường Bửu Long, TP Biên Hòa như sau:

Bảng 2.7: Vị trí đoạn sạt lở tại phường Bửu Long, TP Biên Hòa

Đường bờ khu vực cù lao Rùa chưa xuất hiện một vị trí sạt lở nào thêm so với trước đây Đó là kết quả của đợt khảo sát tháng 11/2005 vừa qua

B Đoạn từ cù lao Rùa đến các cù lao Ba Xang, Ba Xê:

Sông Đồng Nai từ cuối cù lao Rùa đến các cù lao Ba Xê (thuộc Thành phố Biên Hòa), cù lao Ba Xang (thuộc Thành phố Hồ chí Minh) với chiều dài khoảng 11km

có địa hình phức tạp với nhiều đoạn phân lưu lớn, trong đó có đoạn phân lưu hình thành cù lao Phố và các đoạn phân lưu hình thành các cù lao Ba Xang và Ba Xê

Do địa hình sông Đồng Nai khu vực thành phố Biên Hòa bị tác động bởi các công trình nhân tạo như cầu Hóa An, cầu Ghềnh, cầu Rạch Cát, cầu Đồng Nai, các công trình bảo vệ bờ cục bộ thiếu qui hoạch như các cảng Đồng Nai và mới đây là cảng Bình Dương, các cụm dân cư lấn chiếm cả lòng sông, việc khai thác cát thiếu qui hoạch, nạn đổ đất đá xây kè lấn chiếm đất để xây dựng các khu nghỉ mát, nhà hàng, quán càphê, các bãi khai thác và vật liệu xây dựng, các nhà nổi nuôi cá bè trên sông đã làm thay đổi kết cấu dòng chảy, gây nên sạt lở hai bên bờ sông Đồng Nai đoạn chạy qua thành phố Biên Hòa

Trên dòng chính sông Đồng Nai:

(a) Đoạn từ cù lao Rùa đến cầu Hóa An:

Đoạn thượng lưu cầu Hóa An dài khoảng 4,2km, bên bờ hữu (đối diện với trường Đại học dân lập Lạc Hồng) trên địa bàn xã Tân Hạnh và xã Hóa An có khoảng 1.200m đường bờ bị sạt lở nhẹ Cách rạch ông Tiếp khoảng 300m về phía hạ lưu tồn tại một hố xói sâu tới cao trình -13m, cách bờ hữu khoảng 15m, có kích thước từ 20-30m,

và cách hố xói này khoảng 300m về phía hạ lưu cũng tồn tại một hố xói khác có qui mô lớn hơn, cách bờ hữu 50m với kích thước khoảng 60m và tới cao trình -20m Do có rất nhiều sà lan khai thác cát hoạt động liên tục đã làm mất đi một khối lượng cát khá lớn dưới đáy sông, thậm chí có những sà lan khai thác cát ngay sát mép bờ, đã tạo ra những hố xói khá lớn trong khu vực này

Ngoài ra cũng trên đoạn sông này nhiều hộ dân xây nhà tạm lấn sông đã làm cản trở và tác động vào dòng chảy tự nhiên nên cũng đã góp phần gây sạt lở nhanh

đoạn sông này Có một đoạn khoảng 50m đường bờ bị sạt lở nhưng mức độ nhẹ

Các đợt điều tra, khảo sát hiện trạng được thực hiện vào cuối tháng 3/2005 cho thấy, hiện nay dọc theo bờ phải khu vực các đoạn bị sạt lở trên sông Đồng Nai thuộc

địa phận các xã Tân Hạnh và Hóa An thuộc TP Biên Hòa người dân đã xây bờ kè bằng

đá hộc, cừ tràm để bảo vệ nhà cửa của họ, nên đoạn này hiện nay đã tương đối ổn định không còn bị sạt lở nữa, tuy nhiên đã làm mất đi vẻ mỹ quan của khu đô thị do các bờ

kè này lồi ra, thụt vào không theo một qui hoạch nào

- Đoạn đường bờ trái sông Đồng Nai từ Trạm kiểm soát giao thông thủy thuộc phường Bửu Long đến cầu Hóa An có nhiều đoạn sạt lở nhẹ, nhưng người dân đã thả

đá hộc, đóng cừ tràm và một số nơi còn thả các rọ đá để bảo vệ nhà cửa, ruộng vườn của họ

(b) Đoạn từ cầu Hóa An đến cầu Ghềnh:

Phía bờ hữu trên địa bàn xã Hóa An và phường Bửu Hòa có khoảng 900m

đường bờ bị sạt lở Bên bờ tả thuộc phường Hòa Bình và Quyết Thắng có khoảng 800m

đường bờ bị sạt lở đều ở mức độ nhẹ, từ 0,5-3,0m/năm Trên đoạn này những khu dân cư đông đúc của thành phố Biên Hòa, có khoảng hơn 1km bờ kè tạm và nhà cửa lấn sông được xây dựng san sát nhau lấn ra sông gây cản trở đối với dòng chảy tự nhiên nên cũng đã gián tiếp gây nên sạt lở bờ

Các đợt điều tra, khảo sát hiện trạng được thực hiện vào cuối tháng 3/2005 ghi nhận được một số biến đổi bờ đoạn này như sau:

- Từ cầu Hóa An đi về phía hạ lưu thuộc phường Hòa Bình, TP Biên Hòa một

bờ kè bằng cọc bêtông dự ứng lực đã được xây dựng xong có chiều dài là 1.834m Như vậy, toàn bộ đường bờ từ cầu Hóa An đến trạm bơm nước thành phố Biên Hòa đều

được xây dựng công trình bảo vệ bờ nên đã giải quyết được vấn đề sạt lở bờ đoạn này

đã tồn tại từ trước đến nay

(c) Đoạn từ cầu Ghềnh đến cầu Đồng Nai:

Đoạn này dài khoảng 3,8km, trong đó bờ trái là gần như toàn bộ bờ cù lao Phố thuộc xã Hiệp Hòa, còn bờ phải thuộc xã Hóa An, TP Biên Hòa Đoạn đường bờ cù lao Phố nằm trên dòng phụ sông Đồng Nai nằm đối diện với các phường Quyết Thắng,

Thống Nhất, Tân Mai, Tam Hiệp, Bình Đa và An Bình hầu như không bị sạt lở do dòng chảy sông Đồng Nai qua nhánh sông này có lưu tốc và lưu lượng rất nhỏ

Khu vực cù lao Phố:

- Đoạn đường bờ đầu cù lao Phố nằm ngay giữa cầu Rạch Cát và cầu Ghềnh đã bắt đầu có dấu hiệu sạt lở, tuy mức độ nhẹ nhưng nếu không kịp thời bảo vệ đoạn này thì sạt lở sẽ đe dọa sự ổn định của hai cầu Rạch Cát và cầu Ghềnh

- Đoạn đường bờ cù lao Phố thuộc nhánh phụ (phía trái) sông Đồng Nai nằm

đối diện với các phường Quyết Thắng, Thống Nhất, Tân Mai, Tam Hiệp, Bình Đa và

An Bình hầu như không bị sạt lở do dòng chảy sông Đồng Nai qua nhánh sông này có

lưu tốc và lưu lượng rất nhỏ

Tuy nhiên dọc theo đoạn nhánh

sông này đã có hàng trăm nhà bè nuôi các

lồng của nhiều hộ dân cư nên tình trạng ô

nhiễm môi trường trên đoạn sông này là

rất nghiêm trọng và ghe thuyền qua lại rất

khó khăn do rất nhiều nhà bè chiếm cả

mặt nước của sông

Hình 25: Nuôi cá bè làm cản trở dòng chảy và gây ô nhiễm môi trường tại P Tân Mai

- Đường bờ cù lao Phố nằm trên nhánh chính (phía phải) sông Đồng Nai thuộc

ấp Nhị Hoà, xã Hiệp Hoà từ đoạn cách cầu Ghềnh 500m về phía hạ lưu bị sạt lở rất mạnh và liên tiếp trong nhiều năm Đoạn sạt lở này có chiều dài khoảng gần 1km và nhiều nới bị lở trung bình gần 10m/năm Nguyên nhân là do ngay trong sông gần bờ cù lao Phố tồn tại một bãi đá ngầm khá lớn mà khi nước ròng bãi đá ngầm này nổi hẳn trên mặt nước tạo thành một đập chắn giữa dòng làm cho dòng chảy đổi hướng đâm thẳng vào bờ cù lao Phố Hiện tượng sạt lở này đã xảy ra đã từ nhiều năm, nhưng chưa

có một biện pháp nào để ngăn chặn Nhiều nhà cửa (trong đó có một số nhà xây dựng kiên cố), trước đây nằm sâu trong cù lao, nhưng do bờ bị sạt lở đã dần dần tiến ra mép

bờ sông và lại tiếp tục bị sụp xuống sông Để giải quyết tình trạng này, UBND tỉnh

Đồng Nai đã quyết định phá bãi đá ngầm để dòng chảy không đâm trực tiếp vào bờ Công ty khai thác đá thuộc Bộ Quốc phòng tiến hành khoan và khai thác bãi đá ngầm này, tuy nhiên công việc này chỉ mới bắt đầu nên trong đợt khảo sát hiện trạng bờ cù lao Phố được thực hiện tháng 11/2004 vừa qua bờ sông Đồng Nai trên cù lao Phố vẫn còn đang tiếp tục bị sạt lở

Hình 26: B∙i đá ngầm giữa sông Đồng

Nai khu vực cù lao Phố

Hình 27: Đoạn bờ phải cù lao Phố bị

sạt lở

Kết quả các cuộc điều tra khảo sát hiện trạng sông Đồng Nai khu vực cù lao Phố được thực hiện vào cuối tháng 3 năm 2005 cho thấy các đoạn bị sạt lở mạnh vào các năm trước nay đã có dấu hiệu giảm và một số đoạn thuộc đoạn bờ lõm sông cong của cù lao vẫn giữ nguyên hiện trạng như vào thời điểm tháng 11/2004 Nguyên nhân

là do bờ đá ngầm giữa sông Đồng Nai đoạn hạ lưu cầu Ghềnh đã được các Công ty xây dựng thuộc Bộ Quốc phòng khoan, phá bỏ và lượng đá khai thác đã được đắp vào các

đoạn bờ bị sạt lở Tuy hiện tại bãi đá ngầm chưa bị phá bỏ hoàn toàn nhưng vận tốc của dòng chảy vào bờ khi qua bãi đá ngầm là không còn mạnh như trước đây nên lực tác

động vào bờ yếu, ngoài ra các đoạn bờ bị sạt lở đã có đá hộc và đá tảng bảo vệ nên bờ không còn bị sạt lở nữa Theo các cơ quan chức năng thuộc tỉnh Đồng Nai thì trong thời gian tới sẽ phá bỏ hoàn toàn bãi đá ngầm để tạo luồng thông thoáng cho tàu thuyền và loại bỏ nguy cơ sạt lở bờ cù lao Phố và đừờng bờ phải sông Đồng Nai thuộc phường Bửu Hòa, thành phố Biên Hòa

Vị trí các đoạn bị sạt lở mạnh trên cù lao Phố (từ tháng 12/2004 về trước) được xác định bằng máy định vị vệ tinh GPS như sau:

Bảng 2.8: Vị trí đoạn sạt lở tại cù lao Phố, thành phố Biên Hòa

và đoạn này hiện nay không còn bị sạt lở nữa, tuy nhiên đã làm lấn chiếm lòng sông, cản trở tác động dòng chảy trong đoạn sông này

Hình 28: Đổ xà bần lấn sông bờ phải

sông Đồng Nai,phường Bửu Hòa, TP

Khu vực cầu Đồng Nai:

Sông Đồng Nai, khu vực cầu Đồng Nai được ví như một cổ chai bị thắt lại trước khi được mở rộng ở phần hạ lưu Tại khu vực cầu lòng sông có chiều rộng khoảng 300m so với khoảng 500m phần thượng lưu và >600m ở phần hạ lưu cầu Do việc bêtông hóa phần bờ thượng và hạ lưu mố cầu nên khu vực cầu trong nhiều năm qua không bị sạt lở

- Phía bờ tả thượng lưu cầu Đồng Nai có nhiều nhà máy được xây dựng như nhà máy bột ngọt Ajino-Moto, nhà máy cao su Casumina, nhà máy thức ăn gia súc Con Cò,

Xí nghiệp cán bông thuộc Tổng Công ty bông Việt Nam…nên xung quanh khu vực các nhà máy dọc theo bờ sông đều được xây dựng kè bảo vệ bờ nên phần thượng lưu phía bờ tả cầu khá ổn định, không có hiện tượng sạt lở, tuy nhiên nước thải các nhà máy nói trên không xử lý triệt để, còn xả ra sông nên đoạn này vẫn còn bị ô nhiễm

- Về phía bờ hữu phần thượng lưu cầu tuy không có công trình bảo vệ bờ nhưng đoạn này lòng sông mở rộng và dòng chảy qua đoạn sông yếu nên đường bờ cũng không bị sạt lở

- Năm 1997 về phía bờ tả hạ lưu cầu đã xây dựng khu liên hợp chứa gas và cầu cảng thuộc Công ty liên doanh Việt Nam – Thái Lan của tỉnh Đồng Nai và đoạn đường

bờ này cũng đã xây dựng kè bảo vệ bờ nên đường bờ không bị sạt lở

- Năm 2001 phía bờ hữu hạ lưu cầu Đồng Nai, tỉnh Bình Dương đã đầu tư xây dựng cảng Bình Dương với tổng chiều dài cầu cảng là 150m dọc theo sông Việc xây dựng cầu cảng ngay chỗ hẹp nhất của lòng sông Đồng Nai đã làm lấn chiếm bờ sông làm cản trở chiều dòng chảy và có thể gây những tác động tiêu cực đến phần sông phía hạ lưu cầu

Kết quả các cuộc điều tra khảo sát hiện trạng khu vực cầu Đồng Nai được thực hiện vào cuối tháng 3 năm 2005 cho thấy các đoạn đường bờ hai bên cầu Đồng Nai vẫn tương đối ổn định chưa có dấu hiệu bị sạt lở, mặc dù đây là đoạn có chiều rộng nhỏ nhất của sông Đồng Nai do các công trình xây dựng cầu cảng hai bên bờ lấn chiếm dòng sông Các cầu cảng và các bờ kè đá bảo vệ cầu cảng được xây dựng rất chắc chắn suốt dọc theo bờ nên đoạn đường bờ hai bên cầu Đồng Nai cho đến nay được xem là

ổn định nhất trên sông Đồng Nai

Khu vực các cù lao Ba Xang, Ba Xê:

- Trong khoảng những năm 1990, hai bên bờ cù lao Ba Xê (hạ lưu cầu Đồng Nai) đều bị sạt lở, có đoạn tốc độ sạt lở khoảng 2m/năm Nguyên nhân chính là do việc khai thác cát rất tùy tiện dọc theo sông về phía hạ lưu cầu Đồng Nai không theo một qui hoạch nào đã làm cho bờ hai cù lao Ba xang và Ba Xê liên tục bị sạt lở và theo nhiều số liệu thống kê cho thấy diện tích của hai cù lao này bị giảm đi gần một nửa so với trước năm 1980 Để chống xói lở người dân địa phương đã thả lục bình phía đầu và hai bên cù lao để chống xói lở Hiện nay đoạn đuôi cù lao Ba Xê, Hợp tác xã Thương mại dịch vụ Long Biên, phường Long Bình Tân, thành phố Biên Hòa đã xây dựng kè bằng cừ tràm và làm khu du lịch sinh thái

- Bờ trái cù lao Ba Xang tương đối ổn định ít bị sạt lở, tuy nhiên bờ phải nhiều

đoạn bị sạt lở do dòng nườc chảy mạnh xói vào bờ và rất nhiều ghe thuyền qua lại nhánh này, trong đó có một số xà lan lớn và tàu trọng tải lớn chở gas và chở gỗ xuất khẩu vào cảng gas của tỉnh Đồng Nai và cảng của tỉnh Bình Dương Đoạn đuôi cù lao

Ba Xang ổn định, nhưng còn bỏ hoang chưa khai thác nên không có nhà ở và cây cối, chỉ có cỏ lau và một số loại cỏ tạp khác

Cù lao Ba Xê: Cù lao Ba Xê thuộc phường Long Bình Tân, thành phố Biên Hòa

có chiều dài khoảng 1,5km, nhưng chiều rộng rất hẹp, chỗ rộng nhất chỉ vào khoảng 250m Hiện nay có khoảng 50 người đang sinh sống trên cù lao

Hình 30: Sạt lở đoạn đầu cù lao Ba Xê Hình 31: Cừ tràm bảo vệ đuôi cù lao Ba

Xê của HTX Long Biên

- Hai bên bờ đầu cù lao Ba Xê đang bị sạt lở, tuy mức độ không mạnh nhưng

đoạn này đất canh tác dần dần bị mất do sạt lở Hiện nay người dân đã căng dây và thả

lục bình dọc theo hai bên bờ đầu cù lao, tuy có hạn chế được tốc độ sạt lở nhưng về lâu

về dài cần phải có giải pháp bảo vệ đoạn bờ đầu cù lao này

- Đoạn đường bờ đuôi cù lao Ba Xê trước đây cũng bị sạt lở, nhưng hiện nay

Hợp tác xã thương mại, dịch vụ Long Biên thuộc phường Long Bình Tân đã đóng cừ

tràm làm kè và đang xây dựng khu du lịch sinh thái rộng khoảng 6ha Hợp tác xã Long

Biên sẽ xây dựng ở đây những khu vườn cây ăn trái, một số các khu du lịch và giải trí

Nhìn chung chỉ có đoạn đầu và đuôi cù lao Ba Xê là bị sạt lở, còn đường bờ

dọc theo hai bên cù lao tương đối ổn định, chưa thấy có hiện tượng sạt lở

Cù lao Ba Xang: Cù lao Ba Xang thuộc địa phận xã Long Bình, quận 9, thành

phố Hồ Chí Minh có chiều dài khoảng 1,2km và chiều rộng khoảng 0,5km Hiện nay có

khoảng 130 người đang sinh sống trên cù lao Bờ phải cù lao Ba Xang nằm trên nhánh

sông chính của sông Đồng Nai, nên chịu sự tác động mạnh của dòng chảy cũng như các

phương tiện giao thông thủy như ghe, thuyền, xà lan chạy trên đoạn này, nên thường

xuyên bị sạt lở Trên suốt chiều dài hơn 1km dọc theo phía bờ phải cù lao có nhiều đoạn

bị sạt lở, trong đó có đoạn đầu và giữa cù lao bị sạt lở với tốc độ trung bình 3m/năm

Hiện tại đoạn đuôi cù lao còn bỏ hoang chưa có người ở, chỉ có cỏ dại mọc và hầu như

không có cây cối gì Bờ trái cù lao tương đối ổn định không bị sạt lở, đang có xu thế bồi

và hiện nay cỏ mọc rất dày trên những đoạn bồi, tuy nhiên nhà cửa vẫn rất thưa thớt

3 Đoạn từ các cù lao Ba Xang, Ba Xê đến ngã ba mũi Đèn Đỏ:

Hình 32: Hiện trạng xói bồi và các công trình bảo vệ bờ từ cù lao Ba Xang - mũi Đèn Đỏ

Từ cuối cù lao Ba Xang đến ngã ba mũi Đèn Đỏ có chiều dài khoảng 30km là phần cuối cùng của sông Đồng Nai Đây là ranh giới giữa 2 tỉnh Đồng Nai và thành phố

Hồ Chí Minh, bờ hữu thuộc các địa phận quận 9 và quận 2 - Tp Hồ Chí Minh còn bờ tả thuộc các địa phận Tp Biên Hoà, huyện Long Thành và Nhơn Trạch tỉnh Đồng Nai

Đoạn này dòng sông có hai lần phân lạch lớn Lần phân lạch thứ nhất tại phường Long Thạnh Mỹ, quận 9, với dòng chính nằm phía bờ tả và tạo thành cù lao phường Long Phươc Đây là một cù lao rất lớn thuộc quận 9, TP Hồ Chí Minh và hiện nay có hơn 1.000 nhân khẩu đang sinh sống trên cù lao này Dòng chính sông Đồng Nai khá rộng (chiều rộng trung bình khoảng 600m) và tương đối thẳng còn dòng phụ

có chiều rộng nhỏ ((100m) nhưng quanh co, uốn khúc Hai dòng chính và phụ hợp lưu nhau tại đoạn đầu phường Long Trường, quận 9 Tuy nhiên cũng tại đoạn cuối phường Long Trường sông Đồng Nai lại phân lạch lần thứ hai và hình thành nên cù lao Đại Phước thuộc địa phận tỉnh Đồng Nai Qua khỏi cù lao Đại Phước hai dòng lại nhập lưu

và đến ngã ba mũi Đèn đỏ thì nhập với sông Sài Gòn và tạo nên sông Nhà Bè

Đoạn sông Đồng Nai này vào mùa mưa chịu ảnh hưởng của lũ qua sự điều tiết của hồ Trị An và vào mùa khô lại chịu ảnh hưởng của chế độ thủy triều biển Đông Mặt khác, do địa hình quanh co khúc khủyu nên chế độ dòng chảy của sông phức tạp, lòng sông bị mở rộng hoặc xói sâu ở các đoạn cong Dựa vào đặc điểm địa hình và tình hình xói bồi nên có thể chia đoạn sông này thành 3 đoạn, đoạn 1 từ cầu Đồng Nai đến ngã ba sông Buông, đoạn 2 từ ngã ba sông Buông đến ngã ba Phước Lý, đoạn 3 từ ngã

ba Phước Lý đến phần tiếp giáp với sông Sài Gòn và Nhà Bè

Đoạn 1: Từ cầu Đồng Nai tới ng∙ ba sông Buông

Đoạn này có chiều dài khoảng 10 km là đoạn sông thẳng, chiều rộng lòng sông thay đổi và có 2 cù lao lớn Ba Xê và Ba Xang ở khoảng giữa của đoạn sông Tại vị trí cầu Đồng Nai chiều rộng sông khoảng 300m, sau đó mở rộng dần đến đoạn giữa cù lao

Ba Xê, Ba Sang, chiều rộng sông là khoảng 1.400m Theo các tài liệu thống kê cho thấy, lòng sông được mở rộng phía bờ tả, nhưng lạch chính của sông có xu thế đi thẳng

và nằm phía bờ hữu sông Lưu lượng sông chủ yếu chảy qua lạch chính còn ở lạch phụ thì hầu như không có dòng chảy Qua khỏi khu vực các cù lao, lòng sông thu hẹp lại dần và có chiều rộng trung bình là 450m đến 550m

Bờ hữu thuộc địa phận các phường Long Bình và Long Phước quận 9-Tp Hồ Chí Minh Bờ sông thấp và ổn định, không lở, không bồi Dọc theo bờ sông là ruộng lúa, xen lẫn các vùng đất trống, dừa nước và cỏ lau mọc um tùm Do nước sinh hoạt trong vùng này khan hiếm cho nên dân cư sống thưa thớt Ngoại trừ một đoạn ngắn bờ sông giáp cầu Đồng Nai là khu vực cảng, còn lại hầu hết các các đoạn bờ sông đều bị ngập nước khi thủy triều lên, bờ sông chưa bờ đê bao ngăn nước vào phía trong

Bờ tả thuộc địa phận phường Long Bình Tân, Tp Biên Hoà và xã Long Hưng huyện Long Thành tỉnh Đồng Nai Trong đoạn này có nhiều bến bãi bốc xếp vật liệu và cầu tàu của cảng Đồng Nai Trong phạm vi 1,5 km từ cầu Đồng Nai đi về phía hạ lưu là khu vực cảng Đồng Nai, đoạn này đang trong quá trình qui hoạch và xây dựng các công trình cảng, một số công trình đã xây dựng trước đây không được qui hoạch làm

bờ sông đứt đoạn và thiếu mỹ quan Đoạn đường bờ tiếp theo đến hết khu vực cù lao Ba

Xê, Ba Sang có chiều dài 2km, dân cư tập trung sống đông đúc, trên đoạn sông này hàng ngày các hoạt động khai thác cát bằng nhiều hình thức diễn ra khá nhộn nhịp và

đây là nguyên nhân chính gây xói lở cục bộ ở một số đoạn sông mặc dù không có tác

động của dòng chảy lên đường bờ Dọc theo đoạn đường bờ nối tiếp đến khu vực cửa sông Buông có chiều dài 6,5 km mật độ dân cư thưa dần cho đến cuối đoạn sông Bờ sông thoải và tương đối ổn định, ven sông chủ yếu là cỏ lau và một số dừa nước xen lẫn những ruộng lúa

Lòng sông được mở rộng ở khu vực cù lao Ba Xê, Ba Xang, trên sông có nhiều

xà lan khai thác cát và bè nuôi cá ở lạch phụ Các hoạt động này đã trở thành những nghề chính của dân cư khu vực song hiện tại vẫn chưa được qui hoạch hợp lý dẫn đến những hiện tượng như gây cản trở giao thông, làm xói lở bờ

Kết quả các cuộc điều tra khảo sát hiện trạng sông Đồng Nai đoạn từ cầu Đồng Nai đến ngã ba sông Buông được thực hiện vào cuối tháng 3 năm 2005 cho thấy hai bên bờ sông đoạn này hầu như không có gì thay đổi và một số các sàlan khai thác cát trước đây trên các lạch phụ hầu như đã bị nghiêm cấm không còn các hoạt động khai thác cát nữa Nhìn chung đoạn sông từ cầu Đồng Nai đến ngã ba sông Buông tương đối khá ổn định, chưa có dấu hiệu sạt lở bờ nào

Đoạn 2: Từ ng∙ ba sông Buông đến ng∙ ba Phước Lý

Đây là đoạn sông cong, trên chiều dài 20 km có tới 6 khúc cong ngược chiều nhau Sự khúc khuỷu của sông đã làm cho lòng sông mở rộng, bề rộng sông biến đổi trong khoảngtừ 500 đến 1.000 m Dọc theo các đoạn bờ lõm do tác động của dòng chảy, bờ sông bị xói lở tương đối mạnh, chế độ dòng chảy phức tạp gây khó khăn cho giao thông thủy Hoạt động khai thác cát trên sông cũng là một nguyên nhân gây biến

động của lòng sông Nhìn chung quá trình phát triển của đoạn sông diễn ra theo tự nhiên và hầu như chưa có tác động của con người

Bờ hữu là địa phận phường Long Phước, Long Trường, Phú Hữu quận 9 và một phần phường Cát Lái quận 2-Tp Hồ Chí Minh Đoạn bờ thuộc khu vực quận 2 chủ yếu

là dừa nước và những cây mọc tự nhiên xen lẫn các ruộng lúa, dân cư sống ven sông thưa thớt Bờ sông thấp, hầu hết các đoạn bị ngập khi nước triều lên Do tác động của dòng chảy, ở một số đoạn cong bờ sông xói lở nhẹ, đoạn trên và dưới ngã ba Vàm Ô

trên chiều dài 2km, đoạn sau rạch Vàm Tắc trên chiều dài 1,5km, mức độ xói lở khoảng từ 1 đến 2 m/năm

Bờ tả là địa phân xã Tam An huyện Long Thành và xã Long Tân, Đại Phước huyện Nhơn Trạch tỉnh Đồng Nai Do cấu tạo gấp khúc của các đoạn cong, bờ tả bị xói

lở mạnh hơn bờ hữu Đoạn xói lở mạnh nhất ở khu vực Vĩnh Tuy, xã Long Tân có chiều dài 4km, tốc độc xói lở trên 5m/năm; các đoạn xói lở nhẹ hơn ở khu vực ấp 6 xã Tam An trên chiều dài 3 km; một phần bờ xã Đại Phước trên chiều dài 2,5km xói lở nhẹ, tốc độ xói lở từ 1 đến 2 m/năm Trên một số đoạn bờ, hiện tượng bồi thể hiện rõ rệt: Bờ sông thoải, cát bồi thành bãi cụ thể như đoạn giáp ngã ba Phước Lý trên chiều dài 2 km, đoạn giáp ranh giữa xã Tam An và xã Long Tân trên chiều dài 1.5 km Các

đoạn bờ còn lại nhìn chung là ổn định, dừa nước và cây bần mọc un tùm, dân cư sống thưa thớt ven sông

Lòng sông rộng, khúc khuỷu, trên sông có nhiều ghe thuyền và xà lan khai thác cát Theo như người dân ở đây thì việc khai thác cát sát bờ sông là nguyên nhân gây sạt lở bờ Do có nhiều đoạn sông cong ngược chiều nhau nên gây khó khăn cho giao thông thủy mặc dù lòng sông rất rộng, vì vậy tàu thuyền qua lại đoạn sông thường

đi chậm, không gây sóng lớn làm sạt lở bờ

Kết quả các cuộc điều tra khảo sát hiện trạng sông Đồng Nai đoạn từ ngã ba sông Buông đến ngã ba Phước Lý được thực hiện vào cuối tháng 3 năm 2005 cho thấy

đoạn đường bờ tại khu vực ấp Vĩnh Tuy, xã Long Tân trước đây bị sạt lở rất mạnh nay

đã được khắc phục một phần do từng đoạn người dân đã đóng cọc tràm bên ngoài, phía trong thả lục bình và trồng cỏ, còn những đoạn không có lục bình thì bờ được đắp bằng bao tải cát cho nên đoạn đường bờ này không còn bị sạt lở nữa hay rất ít Tuy nhiên vấn đề đáng đề cập ở đây là do đoạn sông này có nhiều khúc cong và dòng sông lại bị phân lạch nhiều lần, ghe thuyền hoạt động trong khu vực này khá nhiều và theo người dân cho biết thì tình trạng khai thác cát lén lút vẫn còn tiếp diễn mặc dù đã có những qui định nghiêm cấm, cho nên đường bờ vẫn còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sạt lở nhất là khi hồ Trị An xả lũ và trong những đợt triều cường

Đoạn 3: Từ ng∙ ba Phước Lý đến ng∙ ba sông Đồng Nai - Sài Gòn - Nhà Bè

Đây là đoạn sông nối tiếp có dạng hình phễu, trên chiều dài 5 km, lòng sông

mở rộng dần từ 650m đến 1.600m Phần cuối sông Đồng Nai là nơi phân, hợp lưu với các sông Sài Gòn, Nhà Bè cho nên chế độ dòng chảy rất phức tạp và đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự mở rộng của lòng sông

Bờ hữu thuộc địa phận phường Cát Lái và phường Thạnh Mỹ Lợi quận 2- TP

Hồ Chí Minh, trong đó có bến phà Cát Lái, cầu cảng của nhà máy xi măng Sao Mai ở những đoạn xung quanh khu vực phà Cát Lái trên chiều dài 3,5 km, bờ sông hầu hết đã

có các công trình bến bãi, cầu cảng và nhà dân xây dựng ven sông, bờ sông bị khống

chế ở thế ổn định Đoạn cuối cùng tiếp giáp với sông Sài Gòn trên chiều dài 1,5 km, do tác động của dòng chảy, sóng do gió và do tàu thuyền qua lại kết hợp với địa chất yếu của bờ sông, lòng sông có xu thế mở rộng dần, bờ sông thoải và xói lở ở mức trung bình, tốc độ xói lở khoảng 2 đến 3 m/năm

Bờ tả thuộc địa phận xã Phú Hữu huyện Nhơn Trạch tỉnh Đồng Nai với bờ sông thoải, xu thế ổn định, có nhiều bần và dừa nước mọc ven sông Đoạn từ phà Cát Lái xuống hạ lưu trong phạm vi 1,5km, bờ sông có hiện tượng bồi, cát bồi lắng thành bãi ven sông Đoạn trên phà Cát Lái bờ sông lại có hiện tương xói nhẹ, bờ sông dốc và

có bậc thụt, dân cư sống thưa thớt ven sông

Lòng sông ở đoạn này khá rộng, mật độ tàu thuyền qua lại và neo đậu trên sông rất nhiều, phà Cát Lái là tuyến đường thủy quan trọng nối Tp Hồ Chí Minh và huyện Nhơn Trạch tỉnh Đồng Nai Trên sông có nhiều tàu thuyền khai thác cát và khu vực này cũng là vũng neo đậu của tàu, thuyền để vào cảng Cát Lái và cảng của nhà máy ximăng Sao Mai

Kết quả các cuộc điều tra khảo sát hiện trạng sông Đồng Nai từ ngã ba Phước

Lý đến đoạn hợp lưu các sông Đồng Nai – Sài Gòn – Nhà Bè được thực hiện vào cuối tháng 3 năm 2005 cho thấy đường bờ đoạn này tương đối khá ổn định, không có một

đợt sạt lở nào trong thời gian qua do đã và đang có nhiều công trình xây dựng dọc theo

bờ sông thuộc quận 9, trong đó nổi bật nhất là mới đây thành phố Hồ Chí Minh đã xây dựng được hai cảng công ten nơ rất hiện đại có chiều dài 850m và trong giai đoạn từ nay đến năm 2008 sẽ xây dựng thêm 3 cảng công ten nơ nữa có chiều dài là 1.380m trong kế hoạch di dời các cảng trên sông Sài Gòn ra khỏi khu vực thành phố Hồ Chí Minh và hiện đại hóa các cảng sông, biển của Việt Nam

Sông Đồng Nai đoạn hợp lưu với sông Sài Gòn:

Sông Đồng Nai hợp lưu với sông Sài Gòn tại ngã ba mũi Đèn đỏ và hai sông này đổ vào sông Nhà Bè có lòng sông rất rộng và là sông chịu ảnh hưởng mạnh của triều biển Chiều rộng sông Đồng Nai đoạn nay lớn hơn sông Sài Gòn khá nhiều Hai sông Sài Gòn và Đồng Nai có ảnh hưởng tương hỗ về nguồn thế nước và tác động thủy triều Sông Đồng Nai chia nước cho sông Sài Gòn trong mùa lũ, hỗ trợ cho sông Sài Gòn chống ảnh hưởng của biển, ngược lại sông Sài Gòn đẩy mặn, dâng triều sang phía sông Đồng Nai qua rạch nối giữa hai sông Đoạn sông Đồng Nai khu vực này đã có một số các công trình xây dựng trên bờ và đường bờ ít bị sạt lở

Sông Đồng Nai đoạn từ cầu Đồng Nai đến ngã ba sông Sài Gòn là đoạn sông rộng, địa hình quanh co khúc khuỷu Đoạn sông là tuyến đường thủy quan trọng lưu thông giữa Tp Biên Hòa với các khu vực lân cận Hai bên bờ sông đã và đang xây dựng nhiều bến cảng và các khu công nghiệp của tỉnh Đồng Nai và đây là một ngành kinh tế mũi nhọn của khu vực Đoạn sông hàng năm còn cung cấp một lượng cát dồi

dào cho các ngành xây dựng Những nguồn lợi mà sông đã mang lại cho xã hội là rất to lớn nhưng không phải là vô tận Đoạn sông cần phải được khai thác có qui hoạch để phục vụ lâu dài cho xã hội

Trong năm 2005 sông Đồng Nai đọan từ các cù lao Ba Xang, Ba Xê đến ngã

ba mũi Đèn Đỏ không xuất hiện một vị trí sạt lở nào Tuy nhiên tại khu vực Cát Lái, nhiều cầu cảng mới và rất hiện đại đang được khẩn trương xây dựng để di dời một số cảng trên sông Sài Gòn ra khu vực này trước năm 2007

II.1.3 Sông Lòng Tàu:

Sông Nhà Bè bắt nguồn từ vùng hợp lưu của hai sông lớn Đồng Nai và Sài Gòn, có chiều dài khoảng 9km và phần cuối bị bán đảo Bình Khánh chắn ngang tạo thành hai đoạn sông phân lạch rất lớn Lòng sông Nhà Bè rất rộng từ 1.200m đến 1.600m và được xem như một sông cái Đoạn cuối sông Nhà Bè chia làm hai nhánh lớn

là nhánh sông Lòng Tàu và nhánh sông Soài Rạp Sông Lòng Tàu có địa hình quanh co uốn khúc, chiều rộng lòng sông thay đổi từ khoảng 380m (đoạn từ rạch Đơn đến sông Lôi Giang) đến chiều rộng khoảng 1.000m (đoạn từ ngã ba sông Nhà Bè đến ngã ba trên của sông Đồng Tranh) Lòng sông rất sâu, nhiều nơi sâu hơn 30m và là tuyến

đường giao thông thuỷ nội địa và quốc tế, sâu và lớn nhất nước ta Sông Lòng Tàu được nối tiếp bởi sông Ngã Bảy và đổ ra vịnh Gành Rái, biển Đông qua cửa Ngã Bảy

Từ ngã ba sông Nhà Bè - Lòng Tàu đến ngã ba sông Lòng Tàu - Ngã Bảy được chia thành hai phần: phần phía bờ tả và phần phía bờ hữu sông

1 Phần phía bờ hữu sông Lòng Tàu:

Phần phía bờ hữu sông Lòng Tàu bắt đầu từ mũi Bình Khánh thuộc xã Bình Khánh đến ngã ba sông Ngã Bảy thuộc xã Long Hoà, huyện Cần Giờ thành phố Hồ Chí Minh có chiều dài khoảng 35km Phía bờ hữu quanh co, có nhiều đoạn cong gấp khúc như khúc cong An Ngãi và khúc cong gần ngã ba sông Lòng Tàu - Lôi Giang

Các kết quả điều tra hiện trạng xói, bồi tháng 11/2004 cho thấy:

Đoạn đường bờ từ mũi Bình Khánh đến kinh Ông Đức (hay còn gọi là kinh Ngay) có chiều dài 3km là đoạn bờ tương đối thẳng Lòng sông đoạn này có chiều rộng khoảng 1.000m và là một trong những đoạn rộng nhất của sông Lòng Tàu Mặc dù lòng sông rất rộng nhưng do đây là ngã ba phân lưu của sông Nhà Bè mà cũng là ngã

ba hợp lưu của các sông Nhà Bè-Lòng Tàu-Soài Rạp, hơn nữa đây là đoạn quanh của tất cả các phương tiện giao thông thủy có trọng tải lớn từ sông Nhà Bè ra biển và ngược lại cho nên bờ sông đoạn này thường xuyên bị sạt lở, trung bình khoảng từ 0,5m đến 1,5m/năm Trên bờ là dừa nước mọc rất dày và có những bụi dừa cao khoảng 10m, nhưng nhiều gốc dừa cũng đã bị xói lở và trôi theo sông

Hình 33: Hiện trạng xói bồi và các công trình bảo vệ bờ đoạn từ các sông

Soài Rạp, Lòng Tàu ra biển

Từ kênh Ông Đức đến rạch Đước dài 2,5km đường bờ có xu thế bồi, tuy mức độ không nhiều nhưng khi nước triều rút có thể thấy được một bãi bồi khá dài chạy dọc theo bờ Đoạn này trên bờ cũng có rất nhiều dừa nước và một ít các loại cây tạp khác như bần, chà là hay keo

Từ rạch Đước đến rạch Vân có chiều dài khoảng 1,5km nhưng bị sạt lở mạnh, trung bình từ 1,5m đến 2m/năm Đây là đoạn sông cong và luồng tàu chạy lại gần bờ cho nên sóng do tàu gây nên có biên độ rất cao và làm cho bờ thường xuyên bị sạt lở mạnh Trên bờ cũng có rất nhiều dừa nước và các loại cây khác, nhưng bờ vẫn bị sạt lở

Hình 34: Đoạn sạt lở dài 2.000m tại hạ lưu

ấp Bình Thạnh –x∙ Bình Khánh-Cần Giờ

Hình 35: Khu vực sạt lở ấp Trần Hưng

Đạo, x∙ An Thới Đông-Cần Giờ

Từ rạch Vân đến Tắc Cả Cát (đối diện ngã ba trên của sông Đồng Tranh) có chiều dài khoảng 2,5km là đoạn đường bờ tương đối ổn định, không bị sạt lở, có một vài đoạn đang bồi, nhưng mức độ bồi không nhiều Đoạn này sông hẹp dần và chiều rộng lòng sông còn khoảng 500m so với 1.000m tại ngã ba mũi Bình Khánh

Đoạn đường bờ từ Tắc Cả Cát đến doi đất đối diện Nông trường Đô Hòa có chiều dài khoảng 3km là đoạn bờ lồi, bờ ổn định và nhiều đoạn bồi Trên bờ là dừa nước cao từ 6m đến 8m và nhiều bần mọc xen kẽ nhau

Đoạn đường bờ thuộc Nông trường Quận 3, từ doi đất đối diện Nông trường

Đô Hòa đến chợ xã Tam Thôn Hiệp có chiều dài khoảng 6km hầu như đều bị sạt lở, trong đó có nhiều đoạn bị lở mạnh từ 2m đến 4m/năm Đoạn này lòng sông nhỏ và uốn khúc nên khi triều rút dòng chảy rất mạnh và ép sát vào bờ Hơn nữa sóng tàu cũng đã gây nên những tác động rất mạnh vào bờ làm cho bờ thường xuyên bị sạt lở Nhiều gốc dừa nước rất lớn bị xói lở và trôi trên sông Trong đoạn này dân cư sống rất đông đúc

và nhiều người đã xây dựng các bờ kè bằng đá hộc hay cừ tràm để bảo vệ nhà cửa của

họ

Đoạn đường bờ từ chợ xã Tam Thôn Hiệp đến mũi An Ngãi dài khoảng 3km

là một đoạn thẳng và tương đối ổn định không có hiện tượng xói hay bồi Trên bờ là rất nhiều dừa nước khá cao và bần mọc xen kẽ nhau Tuy nhiên tại mũi An Ngãi thì đường

bờ nhiều chỗ bị xói lở mạnh do tác động của sóng tàu khi chạy qua đoạn cong gấp khúc An Ngãi và người dân đã xây dựng một đoạn kè đá dài khoảng 200m rất kiên cố Tại khúc sông cong này chiều rộng lòng sông chỉ độ khoảng 200m và khi triều kiệt thì tàu chạy vào đoạn này rất khó, nhất là khi có hai chiếc tránh nhau

Đường bờ từ Tắc Ông Nghĩa (mũi An Nghĩa) đến rạch Đơn có chiều dài 2,5km khá ổn định không lở, không bồi Đoạn này đã bắt đầu có ít dừa nước, nhưng nhiều loại cây ngập mặn khác như bần, mắm mọc khá nhiều Vùng này dọc theo bờ sông có ít dân cư sinh sống và những vùng có đông dân cư đều nằm sâu vào trong cách bờ khoảng hơn 1km

Đoạn đường bờ từ rạch Đơn đến ngã ba sông Lòng Tàu - Đồng Tranh - Ngã Bảy có chiều dài khoảng 14km là những cánh rừng ngập mặn với đủ các loại cây, nhưng nhiều nhất là đước (chiếm khoảng 70%), bần (20%) và các loại cây ngập mặn khác như mấm, sú, vẹt (10%) Trong chiến tranh chống Mỹ nơi đây là khu cứ địa cách mạng rừng Sát với bao chiến công hiển hách của quân đội nhân dân Việt Nam Cũng chính vì vậy mà giặc Mỹ đã huỷ hoại khu rừng bằng các chất độc khai hoang Sau khi hoà bình được lập lại Nhà nước đã giao cho các đội thanh niên xung phong trồng lại các rừng ngập mặn và bây giờ rừng là dự trữ sinh quyển của thành phố Những khu rừng ngập mặn này hiện nay do Tổng đội Thanh niên xung phong, đội An Bình, huyện Cần Giờ phụ trách Đây là lá phổi của thành phố Hồ Chí Minh, là rừng sinh thái do con

người trồng lớn nhất nước ta và đã được Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận là rừng sinh quyển của Thế giới Đoạn đường

bờ này rất ổn định hầu như không bị sạt lở vì các loại cây như đước, bần có rễ ăn rất sâu vào trong đất nên chống được sóng gió, nhất là sóng do các phương tiện vận tải thủy lớn tạo nên Khi hệ thống rừng ngập mặn tái sinh thì các động vật khác cũng phục hồi như khỉ và các loài chim v.v…báo hiệu sự sống phục hồi của muôn loài trên một mảnh đất giàu truyền thống yêu nước Quá nửa buổi chiều rất nhiều các loại chim bay

về những tổ của chúng trong khu rừng ngập mặn này Đây là một nguồn tài sản rất qúi giá của thành phố Hồ Chí Minh và của cả nước Dọc theo bờ sông hiện nay có các Trạm kiểm soát của các Tổng đội Thanh niên xung phong canh giữ rừng để đề phòng các vụ cháy rừng và phá rừng

Kết quả các đợt điều tra tháng 3 tháng 4/2005 cho thấy một số đoạn đường bờ hữu sông Lòng Tàu vẫn tiếp tục bị sạt lở do nhiều nguyên nhân nhưng chủ yếu nhất vẫn là sóng mạnh do các phương tiện giao thông thủy có trọng tải lớn và với số lượng rất lớn để ra vào các cảng trên sông Sài Gòn và Đồng Nai:

Bờ hữu sông Lòng Tàu từ mũi Bình Khánh đến Tắc Cả Cát luôn bị sạt lở với tốc độ trung bình khoảng 0,5 đến 1,5m/năm, có nơi >2m/năm Nguyên nhân chủ yếu là

do sóng tầu, sóng gió và dòng chảy của đoạn cửa vào Dọc ven bờ là dừa nước dày đặc tạo nên bức tường chắn gió và đặc biệt là gốc dừa có tác dụng chống xói bảo vệ bờ, mặc dầu vậy hiện tượng xói lở vẫn xẩy ra Dải dọc ven bờ những gốc dừa bị đánh bật tung tạo nên bậc thụt từ 0,8 đến 1,0m

Đoạn ngã ba sông Lòng Tàu-Đồng Tranh có khoảng 300m bờ bị sạt lở mạnh nhất làm trơ những gốc dừa nước dọc ven bờ, nhưng tiếp theo là đoạn đường tương đối

ổn định, bờ sông thoải dọc bờ là dừa nước và bần thưa Xen kẽ những đoạn bờ lở là những đoạn bồi lắng do địa hình các kênh rạch chia cắt Từ rạch Đước đến rạch Tây

đen có chiều dài khoảng 3,5km nhưng bị sạt lở mạnh, trung bình từ 1,5m đến 2m/năm

Đây là đoạn sông cong, đỉnh cong phía bờ hữu và lạch sâu nằm sát bờ và cũng là luồng tàu chạy, cho nên trong đoạn này hiện tượng sạt lở bờ vừa là do dòng chảy vòng của

đoạn sông cong vừa là do tác động của sóng tàu Mặc dù trên bờ cũng có rất nhiều dừa nước và các loại cây khác, nhưng bờ vẫn bị sạt lở

Từ ngã ba sông Đồng Tranh- Soài Rạp đến ngã ba sông Lòng Tàu và rạch Đinh Cầu trên chiều dài khoảng 6km là đoạn bờ thường xuyên bị xói lở Đây là đoạn sông cong gấp khúc, dòng nước khi qua đoạn cong này chảy mạnh nên hiện tượng xói lở bờ

ở đây là rất phổ biến, trung bình hàng năm khoảng 1-2m/năm, các công trình kè bảo vệ

bờ như đóng cừ tràm đã được xây dựng dọc theo đoạn này, đặc biệt là tại đoạn đầu và

đoạn cuối Dọc bờ sông có nhiều dừa nước, sú vẹt và một số loài cây chịu mặn khác, nhưng vẫn không ngăn cản xói lở bờ

Đoạn đường bờ từ rạch Đinh Cầu đến tắc An Nghĩa có chiều dài khoảng 4,5km vẫn tiếp tục xói lở, trong đó có nhiều đoạn bị lở mạnh từ 2m đến 4m/năm Đoạn này lòng sông nhỏ và uốn khúc nên khi triều rút dòng chảy rất mạnh và ép sát vào bờ Hơn nữa sóng tàu cũng đã gây nên những tác động rất mạnh vào bờ làm cho bờ thường xuyên bị sạt lở Nhiều gốc dừa nước rất lớn bị xói lở và trôi trên sông Trong đoạn này dân cư sống rất đông đúc và nhiều người đã xây dựng các bờ kè bằng đá hộc hay cừ tràm để bảo vệ nhà cửa của họ

Hiện nay, thành phố Hồ Chí Minh đang có dự án mở tuyến luồng tàu từ sông Lòng Tàu đến sông Soài Rạp tại ngã ba tắc An Nghĩa, thuộc xã An Thới Đông, Cần Giờ để vào cảng Hiệp Phước thuộc xã Hiệp Phước, huyện Nhà Bè Luồng tàu dự định

mở có chiều dài 5,5km, rộng 220m và chiều sâu 12m dùng cho các loại tàu có trọng tải 30.000 tấn Việc mở tuyến luồng tàu này sẽ rút ngắn đoạn đường tàu chạy vào cảng Hiệp Phước được 30km và ngoài ra sẽ làm giảm đáng kể ô nhiễm môi trường cho các

đoạn sông Lòng Tàu, Nhà Bè và Soài Rạp vì hiện nay số lượng tàu ra vào cảng Hiệp Phước tuy chưa nhiều nhưng trong tương lai là rất lớn Dự án này là một phần trong kế hoạch di dời tất cả các cảng trên sông Sài Gòn và Đồng Nai ra khỏi khu vực thành phố

Hồ Chí Minh đến năm 2012 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2004

2 Phần phía bờ tả sông:

Phía bờ tả sông Lòng Tàu từ mũi Bình Khánh đến ngã ba sông Lòng Tàu-Đồng Tranh-Ngã Bảy có chiều dài khoảng 34km Bờ tả sông Lòng Tàu quanh co, uốn khúc

có nhiều đoạn sông cong và có nhiều sông lớn đổ vào như sông Đồng Tranh, sông Tắc

Đinh Cầu, sông Dừa

Đường bờ từ mũi Bình Khánh đến trụ điện cao thế có chiều dài khoảng 6km tương đối ổn định không lở không bồi Trên bờ dừa nước mọc rất dày nên có tác dụng bảo vệ bờ rất tốt Tuy nhiên hiện nay nhiều người đang xây dựng các ao nuôi tôm rất lớn và họ đã bắt đầu chặt phá dừa nước và làm cho nhiều đoạn bờ đã bắt đầu có hiện tượng sạt lở

Đoạn đường bờ từ trụ điện cao thế đến Nông trường Đô Hòa có chiều dài 7km

đang có xu thế bồi tuy mức độ không nhiều lắm Đoạn này dân cư sống đông đúc và trên bờ vẫn là dừa nước chiếm diện tích nhiều nhất, ngoài ra có một số loại cây khác như bần, chà là mọc xen kẽ nhau

Đoạn đường bờ từ nông trường Đô Hoà đến ngã ba sông Tắc Đinh Cầu có chiều dài khoảng 5km có một số đoạn bị sạt lở nhẹ do sóng của các phương tiện giao thông thủy lớn tạo nên Đoạn này dừa nước không còn nhiều như các đoạn khác mà đã

có nhiều loại cây tạp mọc xen kẽ nhau như, bần, chà là, bạch đàn

Đoạn đường bờ từ ngã ba sông Tắc Đinh Cầu đến khúc cong đối diện Tắc An Nghĩa bên bờ hữu có chiều dài khoảng 3,5km là một đoạn bờ khá thẳng và bờ hầu như