L Ý DO CHỌN ĐỀ TÀITrong các tiết học văn bản, trước mỗi một tác phẩm văn chương, các em họcsinh thường chú trọng đến việc phân tích nội dung tác phẩm, phân tích nhân vậthoặc phân tích nh
Trang 1MỤC LỤC
1 Những yếu tố cần thiết khi phân tích ý nghĩa Trang 6nhan đề của một tác phẩm
2 Những câu hỏi liên quan đến ý nghĩa nhan đề Trang 6
3 Dàn ý của một đoạn văn phân tích ý nghĩa nhan Trang 7đề
4 Hệ thống nội dung cơ bản của những ý nghĩa Trang 9nhan đề
5 Một vài ví dụ cụ thể về đoạn văn phân tích ý Trang 16nghĩa nhan đề tác phẩm
Trang 2I. L Ý DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong các tiết học văn bản, trước mỗi một tác phẩm văn chương, các em họcsinh thường chú trọng đến việc phân tích nội dung tác phẩm, phân tích nhân vậthoặc phân tích những đặc sắc nghệ thuật mà thường quên đi một bộ phận vô cùngquan trọng trong cấu trúc của một tác phẩm hoàn chỉnh – đó là nhan đề tác phẩm.Chính vì thế khi đứng trước một câu hỏi mang nội dung “Phân tích ý nghĩa nhan đềcủa tác phẩm…” hoăc câu hỏi “Nhan đề tác phẩm…có ý nghĩa gì?” Thì đa phần các
em học sinh bối rối không biết trả lời hoặc trả lời không đầy đủ, không thấu đáođược ý nghĩa nội dung của nhan đề Hơn nữa, việc không hiểu thấu đáo nhan đề củatác phẩm đồng nghĩa với việc không thể hiểu và cảm thụ trọn vẹn nội dung và tưtưởng chủ đề của tác phẩm Từ đó có thể dẫn đến việc không yêu thích thậm chí làchán ghét tác phẩm hoặc không cần để ý đến tác phẩm đó
Thêm vào đó, những câu hỏi về nhan đề (cấu tạo và ý nghĩa) đã từng xuấthiện trong các đề thi Ngữ văn vào lớp 10 THPT của Sở GD-ĐT Hà Nội, nhữngcâu hỏi ấy chiếm từ 1 đến 2 điểm trong đề thi Nếu học sinh không hiểu hoặckhông có kĩ năng phân tích ý nghĩa nhan đề của một tác phẩm văn chương thì dễdàng bị mất điểm khi làm bài thi, gây ảnh hưởng lớn đến kết quả của kì thi
Vì những lý do trên, để học sinh có cơ hội tìm hiểu thấu đáo và trọn vẹnmột tác phẩm văn chương, và để các em ôn tập tốt hơn cho kì thi vào lớp 10THPT, trên cơ sở đã tích lũy được một vài kinh nghiệm cá nhân trong quá trìnhgiảng dạy tác phẩm văn chương lớp 9, tôi xin mạnh dạn đưa ra những kinhnghiệm của mình với mong muốn được trao đổi kinh nghiệm chuyên môn với
các bạn đồng nghiệp thông qua đề tài: “ Rèn kĩ năng phân tích và viết đoạn
văn phân tích ý nghĩa nhan đề tác phẩm văn chương cho học sinh lớp 9”.
1 Nhan đề: Còn gọi là đầu đề, là tên, là cái "tít" (title tiếng Anh, titre
-tiếng Pháp) chung của một văn bản, một tác phẩm Nó như gương mặt của một conngười; nó là cái nổi bật nhất để phân biệt tác phẩm này với tác phẩm khác Nhan đề(đầu đề) thường do người viết đặt ra - như người bố, người mẹ đặt tên cho đứa concủa mình; nhưng cũng có khi do người khác (cán bộ biên tập) đặt hộ,
Trang 3hoặc đổi tên đi cho hay, cho phù hợp với chủ đề của tác phẩm Có những bàinói, bài viết không có nhan đề, nhưng khi đăng báo, toà soạn phải đặt tên cho.
Vì thế, ở phía dưới có ghi chú: Nhan đề (tên bài, đầu đề) do toà soạn đặt Đặtđược một nhan đề cho một văn bản, một tác phẩm sao cho đúng, cho hay, chođộc đáo - không phải dễ Nhan đề phải khái quát ở mức cao về nội dung tưtưởng của văn bản, của tác phẩm; phải nói cô đọng được cái "thần", cái "hồn"của tác phẩm Nhan đề như thế mới hay và bản thân nó đã có sức thu hút ngườiđọc, người xem Nhiều nhà báo, nhà văn (và các tác giả khác) đã phải trăn trở,hoặc phải thay đổi nhiều lần cho một cái tên tác phẩm của mình
Nhan đề, một yếu tố cận văn bản (cùng với tiêu đề các chương, các lời
tựa, bạt, lời đề từ, các lời bình luận in trên bìa sách, các ghi chú của ngườiviết ) do tác giả đặt (hoặc bạn hữu/biên tập viên sành sỏi nào đó gợi ý), nhìnchung đều có dụng ý tư tưởng, thậm chí nó còn có chức năng định hướng cáchđọc, sự tiếp nhận của độc giả đối với phần chính văn Nhan đề như một một mãcủa thông điệp thẩm mỹ, một mô hình nghệ thuật, nó là cái biểu nghĩa của vănbản văn học, cho độc giả biết trước: văn bản này viết về cái gì, có thể đọc nóhoặc nên đọc văn bản như thế nào
Người xưa khẳng định: “Chỉ ra cái cốt tuỷ của toàn bài, hoặc ở đầu bài, hoặc
ở giữa bài, hoặc ở cuối bài” Không ít tác giả nhận thấy: “đầu đề phải nổi lên trên
bề mặt văn bản, không có nó… không thể xây dựng được mô hình văn bản” Quan
điểm này, đúng với một số trường hợp Nhà văn Đỗ Chu kể: “Bắt tay vào viết
truyện ngắn, có truyện ban đầu đến với tôi bằng một cái tên Hương cỏ mật, Mùa
cá bột, tôi nghĩ ra những cái tên ấy trước, thấy hay hay, rồi liên tưởng ra nhân vật
và cốt truyện” Như vậy, nhan đề tương ứng với ý tưởng và dự đồ sáng tác, nó loésáng bất chợt và trở thành cái tứ của truyện, thúc đẩy nhà văn kiếm tìm, suy ngẫmliên tưởng, chi phối mạnh mẽ đến việc tổ chức thế giới nghệ thuật Nhan đề là cái ýtưởng, ý tứ ban đầu thôi thúc nhà văn cầm bút Lưu Hi Tải tổng kết: Nếu hình thành
ý tứ trước khi viết, tác giả sẽ viết nhàn nhã Nếu cầm bút viết, rồi ý mới nảy sinh,
thì chân tay lúng túng” (Nghệ khái văn khái) (Theo Đào Ngọc Đệ, Nhan đề, tựa đề, tiêu đề, Lao động cuối tuàn số 32, ngày 19/8/2007)
Trang 4Phạm Tiến Duật đánh giá cao lao động sáng tạo của nhà văn ngay từ nhan
đề Theo ông, người nghệ sĩ có ba cách đặt đầu đề cho tác phẩm của mình: Cách thứ nhất là không đặt gì cả, tức là tác giả khước từ hoàn toàn việc giới thiệu với người đọc tác phẩm của mình: ở loại này tác giả thường viết lên đầu đề hai chữ vô đề Cách thứ hai: đặt đầu đề mà như không đặt Cách thứ ba: đặt đầu
đề gợi ý, gợi tình, gợi cảm, gợi cảnh Như thế, phương pháp đặt nhan đề gần giống với cách cấu tứ: phú, tỉ, hứng Một “bài thơ hay”, “bài thơ lớn” ngoài nội
dung cụ thể của nó đem lại, thì nhan đề cũng góp phần không nhỏ trong việc tạo
ra tầm vóc tư tưởng của bài thơ “Dù đặt thế nào thì đặt đầu đề của tác phẩm vănhọc phải thống nhất biện chứng với nội dung tác phẩm”,“thống nhất trong âm
dương, trong phức điệu” Nhà thơ Phạm Tiến Duật tỏ ra không ưa kiểu “treo đầu dê bán thịt chó”, càng không bằng lòng với kiểu tạo ra một cái nhan đề quá
nghèo nàn về tư tưởng Nhan đề sẽ “vô duyên” nếu như “nó không bổ sung cho
tác phẩm được gì” Cần phải có “nghệ thuật” đặt nhan đề: “Nếu dưới bài là chật thì đầu đề phải rộng; dưới bài quá lạnh thì đầu đề phải nóng Cái tứ của bài là giả thì tác phẩm chỉ có thể cứu lại bằng cái tình thật chứa trên đầu bài” (Phạm Tiến Duật, Vừa làm vừa nghĩ, Nxb Văn học, 2003).
Mỗi tác giả có cách đặt nhan đề khác nhau, theo hứng thú thẩm mỹ riêng:Người thích dài, người thích cộc, kẻ thích gây ấn tượng, người thích giấu ý đồ
Phạm Tiến Duật định ra cái tiêu đề cũng có vẻ thừa: “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” Theo tôi, dấu hiệu của sự sáng tạo, mỹ cảm độc đáo của thi nhân có quan hệ chặt chẽ với cái yếu tố thừa đó Nguyễn Công Hoan thường đặt nhan đề có ý nghĩa
mỉa mai, đánh dấu, hoặc ngầm thông báo một tình huống nhân sinh (thường là phi
lí, nghịch lí) ở đời, cho thấy lập trường đạo đức của nhà văn…(Theo Thùy Dương, Nhan đề tác phẩm văn chương-một khía cạnh sáng tạo thú vị)
2- Như vậy, nhan đề của một tác phẩm có ý nghĩa vô cùng quan trọng với
tác phẩm ấy Trong thực tế, chương trình Ngữ văn 9, hầu hết các tác phẩm vănchương đều có những nhan đề rất hay và giàu ý nghĩa Tìm hiểu và phân tích cụthể, rõ ràng các nhan đề này góp phần giúp học sinh có được cái nhìn toàn diện
và thấu đáo đến nội dung tác phẩm Giáo viên định hướng cho học sinh kĩ năng
Trang 5phân tích và cảm thụ ý nghĩa nhan đề trong tổng thể tác phẩm vừa giúp các emhiểu tác phẩm hơn, phục vụ tốt hơn cho nhiệm vụ học tập đồng thời đây cũng làmột mảng nội dung quan trọng trong việc học và ôn thi vào lớp 10 THPT mônNgữ Văn.
- Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật).
- Đoàn thuyền đánh cá (Huy Cận).
- Viếng lăng Bác (Viễn Phương).
Nhan đề văn xuôi:
Trang 6III CÁC GIẢI PHÁP.
1 Những yếu tố cần thiết khi phân tích ý nghĩa nhan đề của một tác phẩm.
Nhan đề của một tác phẩm dù ngắn hay dài thì cũng đều được cấu tạo bằngngôn từ Mà ngôn từ trong tác phẩm văn chương thì luôn được xem xét trên cácphương diện cấu tạo, nghĩa đen và nghĩa bóng
Hơn nữa, như đã trình bày ở trên, nhan đề thường mang ý khái quát, gópphần thể hiện tư tưởng chủ đề của toàn bộ tác phẩm Vậy nên, khi phân tích ýnghĩa nhan đề, cuối cùng đều phải chỉ ra được nhan đề ấy đã góp phần thể hiện
tư tưởng chủ đề của tác phẩm như thế nào
Vì thế, các yếu tố làm nên một nhan đề tác phẩm là:
- Cấu tạo ngôn từ
- Nghĩa đen của từ ngữ
- Nghĩa bóng/ nghĩa biểu tượng/ hình ảnh ẩn dụ thông qua nghĩa đen
- Tư tưởng chủ để toát ra từ nhan đề đó
Trên cơ sở những nội dung trên, tùy thuộc vào khả năng diễn đạt của mình, học sinh có thể trình bày lần lượt từng ý
2 Những kiểu câu hỏi liên quan đến ý nghĩa nhan đề.
Có nhiều cách hỏi khác nhau về ý nghĩa nhan đề, đơn giản nhất và cũng phổbiến nhất là dạng câu hỏi: “Phân tích ý nghĩa nhan đề…?”; “Nhan đề tác phẩm…
có ý nghĩa như thế nào?”… với những dạng câu hỏi như trên, về bản chất là giốngnhau, chỉ khác nhau về cách diễn đạt, thế nên học sinh chỉ cần bám vào các yếu tốlàm nên một nhan đề tác phẩm để trình bày lần lượt các ý cần thiết
Tuy nhiên, cũng có những cách hỏi khác đi về ý nghĩa nhan đề Thường lànhững câu hỏi dạng đối chiếu, so sánh theo kiểu: “tại sao lại đặt tên là… màtrong khi đó lại…” Tiêu biểu cho kiểu câu hỏi này là hỏi về nhan đề tác phẩmLàng (của Kim Lân) và tác phẩm Ánh trăng (của Nguyễn Duy) Ví dụ:
- Trong tác phẩm của mình, Kim Lân kể về ông Hai với câu chuyện xoay quanh làng Chợ Dầu, tại sao tác giả không đặt tên cho tác phẩm của mình là “Làng Dầu” hay là “Làng chợ Dầu” mà lại chỉ đặt tên là “Làng”?
Trang 7- Trong bài thơ “Ánh trăng”,tại sao từ đầu bài thơ, Nguyễn Duy thường sử dụng hình ảnh “vầng trăng” nhưng đến dòng thơ cuối và nhan đề của tác
phẩm Nguyễn Duy lại viết là “ánh trăng”?
Dù là hỏi theo những kiểu nào đi chăng nữa thì bản chất của vấn đề vẫn khôngthay đổi Và khi trình bày nội dung về ý nghĩa nhan đề thì luôn phải đảm bảođầy đủ những yếu tố góp phần tạo nên một ý nghĩa nhan đề như đã nêu ở trên
3 Dàn ý của một đoạn văn phân tích ý nghĩa nhan đề.
a Mở đoạn:
Khẳng định khái quát ý nghĩa, vai trò của ý nghĩa nhan đề trong văn bản.Lưu ý, trong câu mở đoạn bắt buộc phải có thông tin tên tác phẩm và tác giả
Ví dụ:
- Nhà thơ Chính Hữu đã đặt tên cho tác phẩm của mình là “Đồng chí” thật
hay và giàu ý nghĩa.
b Thân đoạn:
Triển khai cụ thể nội dung của các yếu tố tạo nên ý nghĩa nhan đề theo trình tự:
1 Cấu tạo: các nhan đề thường được cấu tạo bằng một từ hoặc một cụm
từ Khi phân tích cấu tạo nhan đề cần chú ý:
- Những phép tu từ được thể hiện trong nhan đề
Ví dụ như phép đảo ngữ trong nhan đề “Sang thu” hoặc “Lặng lẽ Sa Pa”
- Hoặc chú ý nhấn mạnh đến đặc điểm dài hay ngắn của nhan đề vì đặc điểmnày cũng là một dụng ý nghệ thuật quan trọng mà tác giả gửi gắm trong đó
Ví dụ những tác phẩm có nhan đề rất ngắn như “Làng”, “Đồng chí” hoặc nhan đề dài như “Bài thơ về tiểu đội xe không kính”.
- Cấu tạo từ loại của nhan đề
Ví dụ: nhan đề “Mùa xuân nho nhỏ”: danh từ “mùa xuân” kết hợp với tính từ “nho nhỏ”.
1. Giải thích nghĩa đen của nhan đề: cần giải thích cụ thể, chính xác nghĩađầu tiên được hiểu theo một cách thông thường và đơn giản nhất của nhan đề Bất cứnhan đề của tác phẩm nào ban đầu cũng được hiểu theo
Trang 8nghĩa đen Và cũng có một số lượng không nhỏ nhan đề các bài thơ chỉ
cần phân tích nghĩa đen (Nói với con, Viếng lăng Bác, Sang thu)
Ví dụ:
- “Chiếc lược ngà”: là món quà ông Sáu đã tỉ mỉ làm để tặng cho bé Thu, là món quà đầu tiên và cùng là món quà cuối cùng.
- “Làng”: là một đơn vị hành chính ở nông thôn.
- “Đồng chí”: “Đồng” có nghĩa là cùng; “chí” có nghĩa là chí hướng Đồng chí có nghĩa là chung chí hướng, cùng lí tưởng.
2 Giải thích nghĩa bóng và phân tích ý nghĩa hình tượng Có nghĩa là giải thích những nghĩa bóng bảy, trừu tượng được suy từ nghĩa đen mà ra
Tuy nhiên cũng có không ít tác phẩm mà nhan đề của nó không cần hoặc không
có nghĩa bóng, nghĩa biểu tượng (ví dụ: Viếng lăng Bác, Nói với con…)
3 Nêu và khẳng định ý nghĩa nhan đề góp phần quan trọng trong việc thểhiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm Để thể hiện được nội dung này, học sinh cầnphải hiểu thấu đáo toàn bộ nội dung và tư tưởng chủ đề mà nhà văn muốn gửigắm trong tác phẩm Nội dung này đã được cô đúc một cách ngắn gọn và chínhxác chuẩn mực trong phần ghi nhớ của sách giáo khoa sau phần đọc hiểu củamỗi văn bản Học sinh cần phải ghi nhớ nội dung này
c Kết đoạn:
Khẳng định lại ý nghĩa và vai trò của ý nghĩa nhan đề
4 Hệ thống nội dung cơ bản của những ý nghĩa nhan đề.
Trang 9(Chính - Chỉ bằng - Chí: chí hướng, lý X tinh thần của
→
là những người – những con
thường gọi nhau là đấu gian khổ thời
2.Bài - Dài, có - Làm nổi bật hình - Nói về những Phạm Tiến Duật
thơ về chỗ tưởng ảnh của toàn bài: chiếc xe không không chỉ viết về
tiểu đội như thừa (là những chiếc xe kính là để làm những chiếc xe
xe không một bài thơ, không kính. nổi bật hình ảnh không kính, viết
(Phạm đề lại được – họ là chủ nhân liệt của chiến
mạnh đến hiện trần trụi ấy Đó làthực khốc liệt chất thơ của thếcủa cuộc chiến hệ trẻ Việt Nam
Mỹ hiên ngang,dũng cảm, trẻtrung, sôi nổi, cómột trái tim luônđập vì miền Namphía trước
3 Bếp - Ngắn gọn - Là hình ảnh gần Bếp lửa vốn là -Qua hình ảnh
lửa - Chỉ bằng gũi, quen thuộcmột hình ảnh bếp lửa, Bài thơ(Bằng một danh từ trong mỗi gia đình quen thuộc trong đã gợi lại những
người Việt Nam động về người bà
Trang 10- Là cái bếp lửa bà đã trở thành hình và tình bà cháu,vẫn nhóm lên mỗi ảnh tượng trưng đồng thời thể hiệnsớm gợi kỉ niệm ấm lòng kính yêu trân
áp của tình bà trọng và biết ơncháu của người cháu
- Bếp lửa là nơi đối với bà và
bà nhóm lên tình cũng là đối vớicảm khát vọng gia đình, quêtrở thành ngọn hương, đất nước.lửa của tình yêu,
niềm tin
- Bếp lửa là kỉniệm thiêngliêng nâng bướcngười cháu trênsuốt hành trìnhdài rộng củacuộc đời
4.Đoàn - Cụm danh - Gợi hình ảnh của - Nói đến đoàn - Thể hiện sự hài
thuyền từ nhiều con thuyền thuyền đánh cá hòa giữa thiên
(Huy một con thuyền đơn người dân chài người lao động,
- Là hình ảnh trung đêm hang say và tự hào của nhàtâm của toàn bài lao động trên thơ trước con
sống
5.Ánh - Ngắn gọn - Ánh trăng là ánh -Là biểu hiện -Là lời tự nhắc
trăng -Bằng một sáng của vầng cho những gì nhở về những(Nguyễn danh từ trăng Chỉ có ánh tinh túy, đẹp đẽ năm tháng gianDuy) sáng mới có khả nhất của nhân lao đã qua của
năng soi rọi và cách con người, cuộc đời ngườichiếu sáng vạn vật của cuộc sống lính gắn bó với
Ánh sáng ấy đã thiên nhiên đất
Trang 11len lỏi vào nước bình dị vànhững nơi khuất hiền hậu Qua đólấp trong tâm gợi nhắc và củnghồn con người cố ở người đọc
để thức tỉnh họ thái độ sống ânnhận ra những nghĩa, thủy chungđiều sai trái, cùng quá khứ.hướng con
người ta đến vớinhững giá trịđích thực củacuộc sống
- “Ánh trăng” đãthắp sáng lênmột góc tối củacon người, thứctỉnh sự ngủ quêncủa con người vềnghĩa tình thủychung với quákhứ, với nhữngnăm tháng gianlao nhưng rấthào hùng củacuộc đời ngườilính
6.Làng - Ngắn gọn - Là đơn vị hành Tình cảm yêu
Lân) một danh từ - Đặt tên “Làng” không chỉ là tình
đơn mà không phải là X cảm của riêng
“Làng chợ Dầu”vì ông Hai mà còn làvấn đề tác giả đề tình cảm chungcập tới không chỉ của những người
Trang 12nằm trong phạm vi dân Việt Namnhỏ hẹp của một thời kì ấy.
làng cụ thể - Chủ đề của tác
- Đặt tên là “Làng” phẩm là viết về
vì truyện đã khai lòng yêu nướcthác một tình cảm của người nôngbao trùm, phổ biến dân – làng, nơitrong con người gần gũi, gắn bóthời kì kháng chiến với người nôngchống Pháp: yêu dân, người taquê hương ,yêu đất không thể yêu
- Làng ở đây cũng yêu làng
chính là cái làng - Nhan đề LàngChợ Dầu mà ông gợi hình ảnhHai yêu như máu người nông dânthịt của mình,nơi và nông thôn,
ấy với ông là niềmtin, là tình yêu vàniềm tự hào vô bờbến,là quê hươngđất nước thu nhỏ
7.Lặng - Cụm tính - Diễn tả sự yên ả, - Là hình ảnh ẩn Thông qua việc
lẽ Sa pa từ tĩnh lặng đặc trưng dụ cho những viết về nơi nghỉ(Nguyễn - Tính từ của thiên nhiên và con người lao mát êm đêm, thơThành “lặng lẽ” cuộc sống vùng núi động nơi đây mộng tác giả ca
lên đầu để cống hiến, hi người hết lòng vì
tượng trên đỉnh