Một số bài tập giúp học sinh rèn kỹ năng quan sát để học tốt văn miêu tả ở lớp 4

Chính vì vậy mà tôi chọn đề tài: “Một số bài tập giúp học sinh rèn kỹ năng quan sát để học tốt văn miêu tả ở lớp 4” để góp phần nâng cao chất lượng dạy học tiếng Việt và đặc biệt là để r

MỤC LỤC

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP GIÚP HỌC SINH RÈN KĨ NĂNG QUAN SÁT ĐỂ HỌC TỐT VĂN MIÊU TẢ Ở LỚP 4

3 XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ CÁCH THỨC TỔ CHỨC GIÚP

HỌC SINH RÈN KỸ NĂNG QUAN SÁT ĐỂ HỌC TỐT VĂN MIÊU TẢ Ở

3.3 Nhóm bài tập dựa trên nhiệm vụ quan sát từ văn bản đọc và các phương

3.4 Tổ chức thực hiện các bài tập rèn kỹ năng quan sát 21

I - ĐẶT VẤN ĐỀ

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trường Tiểu học là nơi đầu tiên trẻ em được học tập tiếng Việt với phươngpháp nhà trường, phương pháp học tập tiếng mẹ đẻ một cách khoa học Học sinhTiểu học chỉ có thể học tập tốt các môn khác khi có kiến thức tiếng Việt Bởi vớingười Việt Nam, tiếng Việt là phương tiện giao tiếp, là công cụ để trao đổi thôngtin và chiếm lĩnh tri thức Môn Tiếng Việt trong chương trình tiểu học có nhiệm

vụ hoàn thiện năng lực ngôn ngữ cho học sinh

Quan sát có vai trò rất quan trọng để học tốt các phân môn của Tiếng Việt:Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Tập làm văn, Luyện từ và câu Quan sát là nhậnbiết thế giới bằng các giác quan, là nhìn thấy, là nghe thấy, ngửi thấy, sờ móthấy, nội cảm thấy Quan sát bổ sung cho 2 kỹ năng nghe, đọc, giúp học sinhtăng thêm vốn sống, vốn hiểu biết, tăng vốn từ, rèn kỹ năng sống cho học sinh.Quan sát là nhiệm vụ số một để có nội dung làm văn miêu tả Để có một bàivăn hay, đòi hỏi người viết phải có một kỹ năng tìm ý và diễn đạt ý tốt Muốnthực hiện được điều đó thì trước tiên người viết phải có kỹ năng quan sát tốt

Theo nhà văn Tô Hoài: “Quan sát không phải chỉ là đứng ngắm mà quan sát bắt ta hòa mình vào cuộc sống, thấy ra những cái cần ghi chép, cần nhớ và mở rộng những điều đã biết” “Hằng ngày, ai mà không mắt nhìn, tai nghe, óc nghĩ

đã đành, nhưng ích lợi của việc ghi chép đòi hỏi quan sát và suy nghĩ cho sâu sắc, cho ra khía cạnh”.

Trên thực tế, học sinh tiểu học cũng chưa biết quan sát các sự vật sẽ phảithực hiện những thao tác nào, theo trình tự nào nên các em khó có thể miêu tả

một cách đầy đủ và sinh động Chính vì vậy mà tôi chọn đề tài: “Một số bài tập giúp học sinh rèn kỹ năng quan sát để học tốt văn miêu tả ở lớp 4” để góp phần

nâng cao chất lượng dạy học tiếng Việt và đặc biệt là để rèn các kỹ năng ngônngữ cho trẻ

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

− Góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Việt ở tiểu học

− Trên cơ cở đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học và mục tiêu mônTiếng Việt, xây dựng hệ thống bài tập giúp các em rèn kỹ năng quan để học tốtvăn miêu tả ở lớp 4

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

− Hoạt động quan sát của lứa tuổi học sinh trong các mục đích khác nhau(tăng cường vốn sống, vốn hiểu biết, phát triển năng lực ngôn ngữ …để học tốtcác phân môn Tiếng Việt, đặc biệt là văn miêu tả); quan sát trong các nhiệm vụ

khác nhau (quan sát trực tiếp cuộc sống muôn màu muôn vẻ, quan sát khi đọchiểu các văn bản nghệ thuật, quan sát tranh…)

− Bài tập rèn kỹ năng quan sát gồm nhiều nội dung kiến thức, kỹ năng Đềtài giới hạn phạm vi nghiên cứu hoạt động rèn kỹ năng quan sát cho học sinh lớp

4 tôi trực tiếp giảng dạy

4 ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT, THỰC NGHIỆM

Đối tượng khảo sát, thực nghiệm: HS lớp 4G, trường TH Trung Tự (nămhọc 2018-2019)

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Các phương pháp đã được sử dụng để nghiên cứu đề tài là:

−Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Phương pháp nghiên cứu lý thuyết là đọc các thành tựu mới nhất trong lĩnhvực tâm lý học, cơ sở văn học, cơ sở ngôn ngữ, cơ sở giáo dục,… Từ đó để xâydựng bài tập kỹ năng quan sát cho học sinh

−Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp điều tra, thống kê, so sánh, đối chiếu dùng để đánh giáphương pháp dạy học, cách tổ chức giờ dạy, kết quả học Tiếng Việt trong tiếtquan sát Đánh giá khả năng, sự năng động, sáng tạo của học sinh Trên cơ sở

đó tìm biện pháp nâng cao kỹ năng quan sát để làm văn miêu tả cho học sinh,vừa đảm bảo tính khoa học, vừa đảm bảo giá trị thực tiễn

−Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Nhằm khẳng định tính khả thi của quá trình vận dụng các bài tập rèn kỹnăng quan sát để tăng cường vốn sống, vốn hiểu biết cho học sinh

6 PHẠM VI, KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU

6.1 Phạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu về Một số bài tập giúp học sinh

rèn kỹ năng quan sát để học tốt văn miêu tả ở lớp 4.

6.2 Kế hoạch nghiên cứu:

- Tìm kiếm tài liệu

- Đọc và chọn lọc tài liệu

- Viết đề cương nghiên cứu

- Triển khai nghiên cứu

- Viết báo cáo kết quả nghiên cứu

Thời gian nghiên cứu: từ tháng 9/2017 đến tháng 3/2019

II PHẦN NỘI DUNG

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP GIÚP HỌC SINH RÈN KĨ NĂNG QUAN SÁT ĐỂ HỌC TỐT VĂN MIÊU TẢ Ở LỚP 4

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Hoạt động quan sát

1.1.1.1 Định nghĩa: Quan sát là một hoạt động của trí tuệ và diễn ra theo một

quá trình, kỹ năng quan sát rất quan trọng đối với con người trong cuộc sống

1.1.1.2 Vai trò của quan sát: Quan sát có vai trò rất quan trọng Nếu không có

quan sát thì vốn hiểu biết, trí tưởng tượng và nói chung là toàn bộ trí tuệ, tâmhồn chúng ta đều không chỉ nghèo nàn mà còn không thể nào hình dung được

1.1.1.3 Quan sát trong văn miêu tả ở tiểu học

a Ở tiểu học, quan sát gắn liền với văn miêu tả

b Khả năng quan sát và đặc điểm nhận thức bằng trực quan của HS tiểu học:Tính cảm xúc thể hiện rất rõ khi các em tri giác – quan sát sự vật, các em bộc lộrất rõ những cảm xúc của mình một cách hồn nhiên đối với đối tượng mà mìnhtri giác

c Sự ảnh hưởng của nhận thức bằng trực quan vào quan sát và học văn miêu tảcủa HS tiểu học: Để có kĩ năng quan sát nhằm vận dụng vào làm bài văn miêu

tả, các em phải có những hiểu biết phong phú, rộng rãi và cụ thể, sâu sắc về thếgiới hiện thực Trong khi đó, đặc điểm nhận thức của HS tiểu học về các đốitượng khách quan còn khá nhiều hạn chế

1.1.1.4 Nhiệm vụ quan sát: Muốn làm văn miêu tả, việc đầu tiên là phải tập quan sát Về logic của quá trình quan sát: có thể thực hiện theo trình tự sau: Trình tự không gian, trình tự thời gian, trình tự tâm lý Dù quan sát theo trình tự

nào cũng cần biết dừng lại ở bộ phận chủ yếu, trọng tâm để quan sát kỹ lưỡng

1.1.2 Kỹ năng và hệ thống bài tập rèn kỹ năng

1.1.2.1.Khái niệm kỹ năng: Kỹ năng là năng lực hay khả năng của chủ thể thực

hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động trên cơ sở hiểu biết (kiến thứchoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi

1.1.2.2 Hệ thống bài tập rèn kỹ năng: là một tập hợp với nhiều bài tập khác

nhau, được xếp thành các nhóm (trong mỗi nhóm có thể có những nhóm nhỏhơn) theo một trình tự, nhằm thực hiện những chủ đích chung

1.1.2.3 Hệ thống bài tập rèn năng lực quan sát.

Quan sát hướng đến nhiều mục đích Mỗi mục đích cần một hệ thống bàitập tương ứng Riêng với HS tiểu học, tôi tập trung vào rèn luyện kỹ năng quansát để các em có nội dung, có cảm hứng, có nhu cầu biểu đạt và có ngôn từ khi

làm văn miêu tả Hệ thống bài tập tôi xây dựng gồm 3 nhóm, mỗi nhóm có nhiềudạng bài tập cụ thể.

- Nhóm bài tập dựa trên nhiệm vụ của hoạt động quan sát gồm 8 dạng bài tập

- Nhóm bài tập dựa trên nhiệm vụ quan sát trực tiếp các đối tượng miêu tả gồm

3 dạng bài tập

- Nhóm bài tập dựa trên nhiệm vụ quan sát từ văn bản đọc, từ tranh và từ cácphương tiện truyền thông gồm 3 dạng bài tập

1.2 Cơ sở thực tiễn: Khảo sát hệ thống bài tập yêu cầu học sinh quan sát

trong phân môn Tập làm văn ở tiểu học.

1.2.1 Chương trình văn miêu tả đồ vật : Tuần 14 đến tuần 20

+ Cấu tạo bài văn miêu tả đồ vật 1 tiết

+ Luyện tập quan sát : 1 tiết

+ Luyện tập xây dựng dàn ý : 1 tiết

+ Luyện tập xây dựng đoạn : 4 tiết

+ Bài viết : 1 tiết làm bài và 1 tiết trả bài

1.2.2 Chương trình văn miêu tả cây cối : Tuần 21 đến tuần 27

+ Cấu tạo của bài văn miêu tả cây cối (1 tiết)

+ Luyện tập quan sát cây cối (1 tiết)

+ Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây (2 tiết)

+ Đoạn văn trong văn miêu tả cây cối (4 tiết)

+ Luyện tập miêu tả cây cối (1 tiết)

+ Kiểm tra – Trả bài (2 tiết)

1.2.2.3 Chương trình văn miêu tả con vật : Tuần 29 đến tuần 34

+ Cấu tạo bài văn miêu tả con vật (1 tiết)

+ Luyện tập quan sát (1 tiết)

+ Luyện tập viết đoạn văn (4 tiết)

+ Viết bài kiểm tra và trả bài (2 tiết)

2 THỰC TRẠNG VIỆC RÈN KĨ NĂNG QUAN SÁT TRONG PHÂN

MÔN TẬP LÀM VĂN Ở LỚP 4

Giờ Tập làm văn là cơ hội tốt để các em quan sát và tiếp xúc được cái hay,cái đẹp của thế giới muôn màu, để có thể lớn khôn lên về trí tuệ, đặc biệt là vềtâm hồn tư tưởng, hình thành một nhân cách cao đẹp, nhưng nhiều em chỉ nghe

và ghi nhớ một cách máy móc về văn chương Để có được một kĩ năng, thôngthường buộc phải trải qua nhiều bước luyện tập từ thấp đến cao, đặc biệt là phảiđược trải nghiệm phải được quan sát trực tiếp Nhưng trên thực tế, HS thườngnhảy cóc qua một số bước, phần tập và phần luyện thường bị coi nhẹ

2.1 Những khó khăn của GV gặp phải trong việc hướng dẫn học sinh quan sát để làm văn miêu tả: Theo sự đánh giá của 8 GV trong khối 4 và 5, kĩ năng

quan sát trong làm văn miêu tả của HS:

không có sự biến hoá để các đối tượng được miêu tả trở nên sinh động và “lạ”

hơn Một số HS thì có quan sát đối tượng nhưng chưa biết lọc ra những chi tiếtđược coi là điểm nhấn để miêu tả đối tượng, các em còn lúng túng khi quan sát

* Một số khó khăn cơ bản mà GV thường gặp khi rèn kĩ năng quan sátcho HS qua các tiết TLV miêu tả là:

- Hướng dẫn HS sử dụng các giác quan để quan sát 1 13%

- Hướng dẫn HS thu nhận các nhận xét do quan sát

2.2 Khảo sát những khó khăn của HS gặp phải trong quan sát để làm văn miêu tả: Với câu hỏi: “Các khó khăn các em gặp phải trong quát trình quan sát là gì?” Kết quả thu được như sau:

- Không biết quan sát cái nào trước cái nào sau

- Không biết ghi chép như thế nào

- Cả hai ý trên

9739

16,412,770,9Hai khó khăn cơ bản HS gặp phải là trình tự quan sát và cách ghi chép.Nếu giải quyết được hai khó khăn này thì kĩ năng quan sát của HS đã gần hoànthiện, 70,9% HS cho biết gặp khó khăn cả hai ý trên Kết quả này chứng tỏ kĩnăng quan sát hiện thời của HS còn rất hạn chế

Khi hỏi các em, trong câu văn: “Những chiếc lá rập rình lay động như những đốm lửa vàng, lửa đỏ bập bùng cháy”, tác giả đã sử dụng những giác

quan nào để quan sát ?” Khảo sát 55 HS trong lớp, các em có những nhận định:

16,34025,5

- Thính giác và thị giác 10 18,2

Chỉ có 40% HS nhận định đúng vấn đề, còn có đến 60% các em nhận định sai HS muốn làm tốt bài văn miêu tả, khâu quan sát là rất quan trọng Các

em có quan sát tinh tế, thì mới tìm ra được những ý hay để làm nên một bài văn miêu tả hay Nhưng các em muốn quan sát tốt thì các em phải biết tận dụng các giác quan để quan sát Chính vì thế, người GV cần phải biết hướng dẫn HS cách

sử dụng các giác quan để quan sát

 Khi quan sát để viết văn, có người ghi chép cũng có người chỉ ghi nhớtrong đầu mà không ghi chép Tuy nhiên với lứa tuổi của HS tiểu học thì các em

dễ nhớ, mau quên, hay lẫn lộn, do vậy việc ghi chép là rất cần thiết Nó sẽ là

cơ sở đảm bảo cho bài văn đủ ý, chính xác và có hệ thống Qua khảo sát 55HSthì có 43% cho biết có ghi chép khi quan sát, còn lại 57% thì trả lời không hềghi chép gì khi quan sát Đây là vấn đề mà GV có thể lưu ý nhắc nhở để tạo chocác em thói quen ghi chép cẩn thận nhằm tạo điểm tựa khi viết văn

2.3 Nguyên nhân của thực trạng

- Nhiều em không nắm được đặc điểm đối tượng mình đang tả, dẫn đến tả khôngchân thực, hoặc chung chung, hay vay mượn của người khác (bài mẫu) Cũng cótrường hợp HS đọc xong đề bài không biết mình cần viết những gì và viết nhưthế nào, cái gì viết trước, cái gì viết sau

- Vốn liếng về cuộc sống, về văn học của HS tiểu học rất mỏng, ảnh hưởngkhông nhỏ đến việc học văn và TLV HS còn phụ thuộc nhiều vào văn mẫu

Kĩ năng quan sát có vai trò rất lớn trong việc học văn miêu tả Đây là kĩ năng cốtlõi để cùng với kĩ năng ghi chép và kĩ năng hành văn sẽ giúp HS viết được mộtbài văn miêu tả chất lượng

3 XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ CÁCH THỨC TỔ CHỨC GIÚP

HỌC SINH RÈN KỸ NĂNG QUAN SÁT ĐỂ HỌC TỐT VĂN MIÊU TẢ Ở LỚP 4

3.1 Nhóm bài tập dựa trên nhiệm vụ của hoạt động quan sát

3.1.1 Bài tập rèn kĩ năng gọi tên đối tượng quan sát, gọi tên các chi tiết,

bộ phận của đối tượng quan sát

Dạng bài tập này rèn cho HS thói quen, quan sát thì phải định danh đượcđối tượng quan sát và định danh, gọi tên được các bộ phận của đối tượng quansát Quan sát cái cặp là phải giới thiệu được với người khác : đây là cái cặp emđược thưởng do có thành tích học tập tốt, đây là quai cặp, đây là nắp cặp Quansát một cây bóng mát phải giới thiệu được với người khác, đây là cây bàng ở sântrường, cạnh lớp học của em, đây là gốc cây, đây là thân cây, đây là cànhcây Dạng bài tập này có thể sử dụng để thực hành tiếng Việt, mở rộng vốn từ

3.1.2 Bài tập rèn kỹ năng phát hiện màu sắc, hình dạng, đặc điểm, phẩm chất của đốt tượng quan sát

Quan sát là sự vận dụng để xem xét, nhận biết sự vật và hiện tượng nào

đó Tuy cùng sử dụng phương pháp quan sát nhưng nhà khoa học và nhà viếtvăn lại nhằm thu lượm những tư liệu khác nhau nên cách quan sát của họ khácnhau Nhà khoa học khi quan sát một con vật, nghiên cứu cơ thể người… điều

họ chú ý không phải đặc điểm riêng của từng cá thể (Con chó lông màu gì ? Nó

có dị tật gì không ? Con mèo mắt màu gì, lông ra sao,…) Mà là đặc điểm chung của giống, loài mà cá thể đó là đại diện (Con chó có đặc điểm gì chung của lớp thú, chân của mèo có đặc điểm gì tiêu biểu cho bộ ăn thịt …).Tài liệu họ thu

được là các nhận xét mang tính khái quát và không chứa đựng cảm xúc haytrạng thái tình cảm Người viết văn miêu tả lại quan sát theo một yêu cầu khác

Họ chú ý tới đặc điểm riêng của từng cá thể đồng thời nhận xét các đặc điểm

này thông qua tình cảm và cảm xúc của mình (quan sát con mèo, họ chú ý trên lông nó có đặc điểm gì khác với con mèo xung quanh, khuôn mặt chi kia có đặc điểm gì so với những người phụ nữ khác…) Tài liệu thu được là những nhận xét

của tính chủ quan và gắn liền với cảm xúc

Bài tập VD: Hãy quan sát và miêu tả đặc điểm bên ngoài về màu sắc, hình dạng,…của các đối tượng sau đây:

a Chú bé liên lạc cho bộ đội trong kháng chiến (TV 4 tập 1 trang 24)

b Con mèo hoặc con chó của nhà em hoặc nhà hàng xóm (TV 4 tập 2 tr 120)

c Đồ chơi mà em thích (TV 4 tập 1 trang 153)

d Loại cây em thích (TV 4 tập 2 trang 40)

Ví dụ : Tả đặc điểm ngoại hình con mèo.

Các bộ phận Từ ngữ MT các đặc điểm của các bộ phận của con mèo

Cái đầu …………

Hai tai …………

3.1.3 Bài tập rèn kỹ năng sử dụng phối hợp các giác quan để quan sát

Bài tập dạng này yêu cầu HS khi quan sát phải nói ra được với ngườikhác, những thông tin thu nhận được như: Em nhìn thấy gì, nghe thấy gì, cảmthấy gì khi: quan sát con đường tới trường? quan sát sân trường lúc ra chơi?

Thường HS chỉ dùng mắt để quan sát Các nhận xét thu được thường lànhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác Đây là mặt mạnh nhưng cũng là mặtyếu của các em HS Tôi thường hướng dẫn HS tập sử dụng thêm các giác quankhác để quan sát: quan sát một cây đang ra hoa, …Ngoài mắt ra còn cần biết huyđộng cả mũi để phát hiện các mùi, mùi hương lúa, hương hoa trên con đường

xuyên qua cánh đồng…, cả tai (để thu nhận các tiếng động như tiếng chim hót, tiếng còi xe ô tô đồ chơi,….).

GV cần định hướng cho HS giác quan cần sử dụng khi quan sát Dạy quan sát cái bút chì có thể hỏi “Dùng tay sờ vào cái bút chì, em có cảm giác như thế nào?”

Ta có thể quan sát bằng các giác quan như sau :

dồn dập, chầmchậm,

-Mùi: thơm tho, ngào ngạt, hăng hắc, khen khét, ngầy ngậy,…

-Vị : ngòn ngọt, bùi bùi, chua chát, caynồng, mằn mặn, …

-Cảm giác: mềm mềm, mịn màng, nặng chịch, nhẹ tênh, ram ráp,

Ví dụ : Em hãy tả chiếc cặp sách của em.

Khi mở cặp

ra, thoảng thoảnh một mùi thơm ngaingái của da thuộc…

Không nhất thiết phải sử dụng giác quan này khi

tả cái cặp

Xoa tay vào miệng cặp thấy nhẵn thín

và mát rười rượi…

Lưu ý :

- Tuỳ đồ vật mà ta sử dụng các giác quan nào liên quan đến việc quan sát (Khi

tả cái cặp, không nhất thiết chúng ta phải sử dụng vị giác (miệng nếm), nhưng khi tả trái cây thì chúng ta lại cần sử dụng giác quan này).

- Cần tập trung các giác quan nào có tầm quan trọng đối với đồ vật được quan

sát (khi tả cái cặp thì thị giác là quan trọng).

Ví dụ : Đề : Em hãy tả cây hoa hồng đang ra hoa.

HS quan sát và ghi lại những điều đã quan sát được vào bảng sau:

3.1.4 Bài tập rèn kĩ năng liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình quan sát

Đối với văn miêu tả, nhờ có tưởng tượng mà tất cả những hình ảnh, màusắc, âm thanh mà do quan sát đều có thể được tái hiện trước mắt chúng ta mộtcách sinh động, đẹp đẽ

Làm văn miêu tả không phải lúc nào cũng có đối tượng trước mắt để rồighi chép lại hiện trường Tả cái cặp của em, có thể quan sát cái cặp ngay tại lớp

và tả Như tả cây bàng mùa thu đang thay lá, tả con trâu, con lợn, … thì khôngthể đưa những thứ đó đến lớp Lúc đấy phải sử dụng hồi ức liên tưởng Bài miêu

tả sẽ tốt nếu hình ảnh sự vật được gợi lên trong tâm trí các em đã hoàn thành,nghĩa là sau khi các em đã hình dung đầy đủ sự vật

Nhờ biết sử dụng hồi ức liên tưởng, tưởng tượng, một HS đã viết được những dòng tả cây phượng vĩ có sức tạo hình trong một bài văn : “Dưới vòm lá, chim kéo nhau về hót ríu rít Cành phượng tràn đầy tiếng hót và đỏ rực màu hoa thắm Chỉ cần một làn gió nhẹ hay một chú chim đến đậu là có ngay bông hoa rụng Chúng em đua nhau hò hét, đuổi theo những đoá hoa lìa cành chênh chếch bay nghiêng Nhặt được hoa em bỏ vào cái lẵng nhỏ xinh, ngoắc trên tay rồi chơi bán hàng, bày chúng lên những bát miến bằng lá cây thái nhỏ đơm trên

vi, thấu đáo, bài viết sẽ đặc sắc, hấp dẫn Quan sát hời hợt, phiến diện bài viết sẽkhô khan, nông cạn Lưu ý :

- Khi HS quan sát, nếu có vật thật phải để vật thật trước mặt (cặp sách, đồchơi,…)

- HS quan sát nhiều lần, quan sát tỉ mỉ nhiều góc độ, nhiều khía cạnh

- Khi quan sát HS phải tìm ra những nét chính (nét trọng tâm) của đồ vật, sẵn sàng bỏ đi những nét thừa làm cho bài văn lạc xa ý chính.

- HS khá giỏi cần phải tìm ra được nét tiêu biểu, đặc sắc của đồ vật Phải bộc

lộ được cảm xúc hứng thú say mê của mình trước đối tượng quan sát

- HS phải tìm ra được những từ ngữ chính xác, những câu văn gãy gọn để ghilại những điều đã quan sát được

3.1.6 Bài tập rèn kĩ năng thể hiện tình cảm, cảm xúc của người quan sát, trên

cơ sở thấy cái đẹp cái mới, cái lạ, cái đáng yêu, giá trị của đối tượng quan sát

Quan sát là một thao tác hết sức quan trọng Trước khi học văn miêu tả các

em đã tiến hành quan sát một cách tự phát chưa có định hướng, chưa có phươngpháp rõ rệt như ở các tiết học văn miêu tả Thông thường học sinh chỉ sử dùngmắt để quan sát do đó kết quả thu được thường là các nhận xét và mô tả gắn liềnvới thị giác (hình dạng, màu sắc, hoạt động) Đó chính là mặt mạnh cũng lànhược điểm của các em Chính vì thế mà GV phải rèn kỹ năng quan sát để làmvăn miêu tả cho các em bằng tất cả các giác quan để từ đó khám phá, phát hiện,tìm tòi cái mới, cái đẹp, cái lạ, cái độc đáo khác thường, cái đáng yêu từ đốitượng miêu tả

Chẳng hạn: quan sát cây sầu riêng (tuần 22 tiết 43, lớp 4 tập 2) không thể

chỉ dùng đến mắt mà còn dùng đến mũi, lưỡi mới phát hiện hương thơm, vịngọt đặc biệt của trái sầu riêng so với hình dạng bên ngoài của nó (cái lạ, cái độcđáo khác thường)

GV cần khơi gợi những hứng thú sáng tạo cho HS, trong quá trình quansát dạy cho các em biết khám phá, phát hiện từ đối tượng cái đẹp, cái đáng yêu,những phẩm chất tốt đẹp, có làm được điều đó bài viết của các em mới baophủ bởi một tâm trạng, bởi một tình cảm, cảm xúc đồng thời bày tỏ thái độ, đánhgiá đối tượng miêu tả một cách trung thực nhưng vẫn đảm bảo được tính hồnnhiên, sinh động và luôn hướng tới cái thiện, nhắc nhở các em tránh thái độ giảtạo, giả dối, chống bệnh công thức, sáo rỗng, Một biểu hiện cụ thể là thóiquen làm bài theo cách sao chép nguyên văn mẫu Mặt khác chú trọng đến việcbồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, nhân cách của HS Quan sát làm văn miêu tả, tôihướng cho HS thể hiện tình cảm tươi sáng, gợi những cảm xúc lành mạnh,những hành vi đúng đắn, những thái độ tích cực Điều đó không có nghĩa làtránh né cái xấu, cái tiêu cực trong cuộc sống, không cho phép các em tiếp xúc

và tỏ thái độ Chính vì thế mà quan sát phải đi liền với bày tỏ thái độ, tình cảm,cảm xúc và nhận xét đánh giá khi quan sát đối tượng miêu tả

3.1.7 Bài tập rèn luyện kĩ năng sử dụng biện pháp nhân hóa, so sánh trong quá trình quan sát

Nhân hóa để tả bên ngoài: “Con gà trống bước đi như một ông tướng” ;

“Nắm lá đầu cành xòe ra như một bàn tay”,

Nhân hóa để tả tâm trạng: “Dòng sông chảy lặng tờ như đang mải nhớ

về một con đò năm xưa ”

Nhân hóa giúp cho việc miêu tả sinh động hơn Các cảnh thiên nhiênhay động vật được nhân hóa trở nên thân thiết và gần gũi với con người Nóichung nhân hóa đều nhuốm màu biểu cảm và nhiều khi nhân hóa là cách thứcbiểu lộ tình cảm của con người

Với việc quan sát là phải phản ánh một cách chân thực, sinh động và khôngthể thiếu được tính biểu cảm cho nên đòi hỏi HS phải biết nhân hóa: gọi hoặc tảcon vật, cây cối, đồ vật bằng những từ ngữ vốn được dùng để gợi hoặc tả conngười Chính vì thế tôi giúp HS tích lũy vốn từ khi miêu tả qua các bài tập đọc lànhững bài văn miêu tả hay của các nhà văn Khi dạy tập đọc, tôi thường chỉ racác từ ngữ miêu tả, phân tích cái hay, cái đặc sắc, sự sáng tạo khi dùng từ ngữmiêu tả Sau mỗi giờ tập đọc, các em lựa chọn vài từ ngữ miêu tả hay để ghi.Việc học tập, mở rộng vốn từ láy, từ tượng hình, từ tượng thanh nhằm tíchlũy vốn từ miêu tả Rèn kỹ năng dùng từ, đặt câu theo lối nhân hóa để miêu tảnhững gì mà HS thu thập được qua quá trình quan sát, qua những bài tập đọc.

HS sẽ nhớ lại và kết hợp khả năng liên tưởng nhân hóa để làm bài

3.1.8 Bài tập rèn kĩ năng lựa chọn trình tự quan sát

- Bài tập rèn kĩ năng quan sát theo trình tự tâm lý: Quan sát theo trình tự tâm

lí là quan sát những chi tiết, những hình ảnh nổi trội nào đầu tiên đập vào mắtngười quan sát sau đó mới đến các hình ảnh, đối tượng khác Quan sát theo trình

tự tâm lí phụ thuộc nhiều vào đặc điểm tâm lí của người quan sát vì đối với mỗichủ thể quan sát khác nhau thì sẽ có những chi tiết tạo nên ấn tượng mạnh làkhác nhau tùy theo cách cảm nhận của từng người Ví dụ : Tả con mèo

Có một hôm, tôi đang nằm, bỗng thấy nó rón rén bước từng bước nhẹ nhàng đến bên bồ thóc ngồi rình A! Con mèo này thật khôn Chả là ngày thường chuột hay vào bồ ăn vụng thóc nên mèo mới rình ở đây Bỗng nhiên nó chụm bốn chân lại, dặt dặt cái đuôi lấy đà rồi phốc một cái Thế là một con chuột đã nằm gọn ngay trong vuốt của mèo Thật đáng đời cái giống ăn vụng đáng ghét

Thông thường những chi tiết dễ gây sự chú ý trước nhất của người quan sát

là yếu tố về màu sắc nổi bật, hình dạng đặc biệt, âm thanh đặc trưng, Ví dụ,một HS vào vườn hoa để quan sát thì những loài hoa có màu sắc sặc sỡ sẽ rất dễ

thu hút sự chú ý của HS Hoặc khi miêu tả “con lợn” chi tiết đầu tiên có em quan

tâm là tiếng kêu đặc trưng của nó, có em lại ấn tượng ở 2 cái tai to như cái quạtcủa nó, Các em bị thu hút bởi chi tiết nào thì các em sẽ quan sát kĩ và tả vềchi tiết đó nhiều hơn Hoặc khi quan sát cây cối có HS sẽ bị những bông hoanhiều màu sắc thu hút ngay, có em lại bị thu hút bởi những quả chín lủng lẳngtrên cành, có em lại chú tâm quan sát trước tiên bộ phận thân có hình dạng đặctrưng của cây, việc chọn lọc những chi tiết này do đặc điểm tâm lí của từng

cá nhân HS quy định

Trong chương trình tiểu học, các dạng bài tập rèn kĩ năng quan sát cho HStheo trình tự tâm lí thường ở mức độ đơn giản như quan sát tranh trả lời câu hỏi

GV treo tranh và hỏi HS tranh vẽ gì? Thông thường HS sẽ nêu những hình ảnh

bắt mắt trước sau đó đến các chi tiết khác Ưu điểm của việc quan sát theo trình

tự tâm lí là nó tạo được hứng thú ở HS vì nó thể hiện chân thực cách nghĩ, cáchcảm và thuận theo suy nghĩ của các em Quan sát theo trình tự tâm lí có tác dụngphát huy khả năng sáng tạo của HS khi quan sát

Nhược điểm của việc quan sát theo trình tự tâm lí là đối với HS tiểu họcvấn đề xác định trọng tâm khi quan sát để miêu tả còn nhiều hạn chế Do đó, nếu

GV chỉ tập trung rèn cho HS quan sát theo trình tự này thì nếu HS chưa có khảnăng khái quát cao, quá trình quan sát sẽ dễ lan man, có khi lại tập trung quánhiều vào các chi tiết kém phần quan trọng Trong khi đó, HS lại quên đi nộidung chính cần làm rõ đối với đối tượng quan sát

- Bài tập rèn kĩ năng quan sát theo trình tự thời gian: Là việc quan sát cảnh

vật, cây cối, theo mùa trong năm, quan sát sinh hoạt của con vật theo thời giantrong ngày: buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều Kĩ năng quan sát theo trình tự thờigian được SGK đề cập trong các dạng bài như cho một bài văn miêu tả có trình

tự quan sát theo thời gian, yêu cầu HS xác định

Ưu điểm của quan sát theo trình tự thời gian là thấy rõ sự biến chuyển củađối tượng theo thời gian (sáng – trưa – chiều – tối; mùa xuân – mùa hạ - mùa thu– mùa đông; hôm qua – hôm nay; ) giúp người quan sát cảm nhận đượcnhững sự thay đổi của đối tượng mình đang quan sát

Hạn chế của trình tự quan sát theo thời gian là không làm rõ được mốitương quan giữa đối tượng đang quan sát với các đối tượng khác xung quanh,làm cho đối tượng được quan sát trở nên cô lập, trơ trọi và cảnh vật hiện lênthiếu nét sinh động vốn có của nó Cũng như khi quan sát cây hoa hồng mà chỉquan sát theo sự lớn dần của thân, cành, lá, hoa, thì cũng như một nhà nghiêncứu ghi chép lại những biến chuyển của cây hoa để theo dõi

Ví dụ : Đề : Em hãy tả cây được trồng trong sân trường em

HS quan sát cây phượng và ghi lại những điều đã quan sát được vào bảng sau:

Thời gianSáng Buổi sáng, lá phượng xanh mướt, hoa đỏ tươi

Trưa Buổi trưa, lá xanh biếc, hoa năm cánh đỏ thắm, rực rỡ

Thu Mùa thu, những tán lá chuyển dần sang màu vàng úa Chỉ một cơn gió

nhẹ thoảng qua là những phiến lá lả tả rơi như cơn mưa bụi

Nắn Càng nắng, hoa phượng càng thắm tươi, đỏ rực cả một khoảng trời đẹp

g đẽ.

Mưa Mưa đến, phượng sung sướng đón lấy những giọt nước tắm cho thân, lá,

cành, mang lại cho rễ nguồn lương thực mới

- Bài tập rèn kĩ năng quan sát theo trình tự không gian: Quan sát theo trình tự

không gian là trước tiên quan sát toàn bộ sau đó đến quan sát từng bộ phận hoặcngược lại, quan sát từ trái sang phải, từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên, từngoài vào trong hoặc từ trong ra ngoài,

Việc rèn kĩ năng quan sát theo trình tự không gian cho HS được thấy tronghầu hết các bài tập ở các tiết TLV miêu tả Đặc biệt là khi hướng dẫn HS quan

sát đồ vật, cây cối, con vật Ví dụ ở bài “Cấu tạo bài văn miêu tả đồ vật” (lớp 4, tuần 14) bài tập 1, cho HS đọc bài văn miêu tả “Cái cối tân”, sau đó ở câu hỏi d) yêu cầu HS trả lời:“Phần thân bài tả cái cối theo trình tự nào? (trình tự không gian: Từ bao quát đến bộ phận) Hoặc ở bài “Tập quan sát cây cối” (lớp

4, tuần 22) đề bài yêu cầu HS đọc lại 3 bài: Sầu riêng, Bãi ngô, Cây gạo và nhậnxét về trình tự quan sát theo thứ tự như thế nào

Nhìn chung, dạng bài tập rèn kĩ năng quan sát theo trình tự không gian cho

HS thường dựa vào các bài văn miêu tả để yêu cầu HS xác định trình tự miêu tả.Qua nhiều lần HS thực hiện dạng bài tập này, các em sẽ học hỏi, nắm bắt đượctrình tự quan sát mà tác giả đã sử dụng Sang phần quan sát và tìm ý, các bài tậpyêu cầu HS vận dụng kĩ năng quan sát theo trình tự không gian để quan sát đốitượng rối viết thành một đoạn văn miêu tả Chẳng hạn bài tập yêu cầu HS quansát đặc điểm của một cái cây sau đó viết thành đoạn văn miêu tả

Trong bài văn miêu tả, nhờ sử dụng trình tự quan sát theo không gian màlàm cho sự vật, hiện tượng được nói đến hiện lên rõ ràng, cụ thể về mặt khônggian: đường nét, hình khối, giúp các em xác định cụ thể đối tượng được nóiđến Tuy nhiên, nếu chỉ sử dụng trình tự quan sát này thì sẽ không nêu bật đượcnhững nét tiêu biểu của đối tượng như: sự thay đổi của cây theo mùa, các hoạtđộng của con vật trong một ngày, Đây chính là những hạn chế của trình tựquan sát này

Ví dụ: Đề : Em hãy tả cây được trồng trong sân trường em.

HS quan sát và ghi lại những điều đã quan sát được vào các ô trống trong bảng: