Để phát triển du lịch theo hướng bền vững, vừa cải thiện được điều kiện kinh tế cho địa phương vừa bảo tồn được nguồn tài nguyên, Tây Giang còn rất nhiều việc phải làm. Trong bước đầ[r]
Trang 1V Ă N HÓ A
MÔ HÌNH QUẢN LÝ THAM DỰ TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI HUYỆN TÂY GIANG, TỈNH QUẢNG NAM
ĐẶNG THỊ PHƯƠNG ANH
Tóm tắt
Phát triển du lịch cộng đồng đang được coi là một xu hướng giúp các địa phương có nguồn lực tài nguyên phong phú cải thiện điều kiện kinh tế và văn hóa xã hội Sự phát triển này sẽ đi ngược lại quan điểm phát triển bền vững nếu địa phương không có biện pháp quản lý phù hợp Bài viết đề xuất mô hình quản lý tham dự nhằm xác định rõ vai trò và trách nhiệm của các bên liên quan đến việc vận hành các hoạt động du lịch trên địa bàn huyện Tây Giang - một huyện miền núi phía tây tỉnh Quảng Nam, nơi có tiềm năng du lịch to lớn từ nguồn tài nguyên tự nhiên và giá trị văn hóa tộc người Cơ Tu Tại đây, chính quyền và người dân địa phương đang từng bước xây dựng kế hoạch phát triển du lịch dựa vào cộng đồng
Từ khóa: Phát triển du lịch, du lịch cộng đồng, quản lý tham dự, Tây Giang, tộc người Cơ Tu Abstract
Community based tourism is considered a trend to help localities where own diversity resources improve economic and cultural social condition The development will be against the point of sustainable development if the localities do not have the suitable management This study proposes framework of participatory management for community based tourism in order to specify the role and responsibility
of stakeholders who related to the operation of tourist activities in this area Tay Giang is a mountainous district in the Western of Quang Nam province where has great tourism potential with natural resources and Co Tu ethnic minority cultural values The government and local people of Tay Giang are planning to develop tourism based on community.
Keywords: Tourist development, community based tourism, participatory management, Tay
Giang, Co Tu ethnic people
Phát triển du lịch dựa vào cộng đồng
đang rất được quan tâm, đặc biệt ở
các quốc gia đang phát triển - nơi có
nhiều nguồn lực nhưng chưa biết cách khai
thác, phát huy để cải thiện đời sống cộng
đồng Những địa phương được coi là có tiềm
lực phát triển du lịch cộng đồng là nơi giàu tài
nguyên tự nhiên và văn hóa - nhân văn, có khả
năng mang lại cho du khách sự trải nghiệm
cao như các vùng làm nông nghiệp hay nơi
sinh sống của dân tộc thiểu số Du lịch cộng
địa phương như cung cấp cơ hội việc làm, tạo điều kiện phát triển kinh tế địa phương, đóng góp vào việc bảo tồn di sản, nâng cao hình ảnh cho địa phương và quốc gia Mặc dù mang lại nhiều tác động tích cực cho cộng đồng về kinh
tế, xã hội và môi trường nhưng du lịch cộng đồng cũng làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường, tăng phí sinh hoạt, tăng tỷ lệ tội phạm, làm xuống cấp các giá trị văn hóa cộng đồng… Điều này đòi hỏi một địa phương trước khi xây dựng kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng
VĂN HÓA DU LỊCH
Trang 2lại nguồn lợi cho cộng đồng địa phương.
Tây Giang là một huyện miền núi phía Tây
tỉnh Quảng Nam, nằm trên dãy Trường Sơn,
giữa khu rừng nguyên sinh đại ngàn Đây là
địa bàn sinh sống chính của đồng bào dân tộc
Cơ Tu với các giá trị văn hóa truyền thống đặc
sắc Vùng đất này mới được hồi sinh từ năm
2003 sau khi chính phủ ký quyết định chia
tách huyện Hiên thành hai huyện Đông Giang
và Tây Giang, thúc đẩy cán bộ và nhân dân
huyện Tây Giang bắt tay vào xây dựng nông
thôn mới Từ một trong những huyện nghèo
nhất nước, sau hơn 10 năm nỗ lực xây dựng,
Tây Giang đã có một diện mạo mới, một nguồn
năng lượng dồi dào sẵn sàng cho bất cứ dự án
phát triển kinh tế nào Nhìn thấy tiềm năng
phát triển du lịch, đầu năm 2016, địa phương
đã khởi động “Năm du lịch Tây Giang” với mũi
nhọn hướng đến du lịch cộng đồng Tuy nhiên,
sau một thời gian ngắn triển khai thí điểm ở
một số thôn bản, du lịch cộng đồng đã cho thấy
cả những mặt tích cực và tiêu cực của nó Để có
định hướng tốt nhất cho một địa phương mới
tham gia phát triển du lịch, bài viết đề xuất mô
hình quản lý tham dự trong phát triển du lịch
cộng đồng cho Tây Giang như một nghiên cứu
trường hợp Nếu thành công, mô hình này có
thể nhân rộng trong quản lý phát triển du lịch
cộng đồng ở nhiều địa phương khác trên toàn
quốc
1 Một số vấn đề về phát triển du lịch tại
huyện Tây Giang
Huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam là địa
phương có tài nguyên du lịch dồi dào, phong
phú Nằm ở độ cao 1.583m so với mực nước
biển, Tây Giang có khí hậu trong lành, mát mẻ
Đặc biệt, vào mùa hè, nhiệt độ trung bình ở đây
chỉ khoảng 20oC - 25oC, rất phù hợp cho khai
thác du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái Nằm
trên dãy Trường Sơn, giữa khu rừng nguyên
sinh đại ngàn, nơi đây có hệ thống cảnh quan
núi rừng ngoạn mục Dòng sông Bung và A
Vương uốn lượn quanh co trên các sườn núi
cho hàng ngàn hộ dân ở các bản làng mà còn tạo ra hệ thống thác, suối hùng vĩ và nên thơ Đại ngàn sản sinh cho vùng đất này thảm thực vật vô cùng đa dạng với những loài cỏ cây được coi là vô giá, độc nhất vô nhị ở Việt Nam
Cả núi đồi thơm ngát bởi các loại lan rừng, hoa Pôl’lang, hoa T’rách… Đỉnh A Rung được ghi nhận là nơi lưu giữ các loại thông năm lá, thông tre cổ thụ quý hiếm bậc nhất Đông Nam
Á, đặc biệt là quần thể đỗ quyên cổ thụ bao trùm diện tích 70ha được ví như vương quốc của một trong những loài hoa đẹp nhất Việt Nam Đặc biệt, vào tháng 5 năm 2015, 725 cây
Pơ mu có đường kính 1,5m trở lên trong quần thể 1.396 cây nằm trên núi Zi’liêng đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là “cây di sản” Bên cạnh đó, thiên nhiên còn mang đến cho Tây Giang các loại đặc sản như cá liêng phơi khô, ếch suối, ốc
đá, những loại thức uống đặc sản tuyệt vị như rượu sâm ba kích, rượu đẳng sâm, rượu tà đin,
tà vạc, rượu cần, rượu a viết… Những điều kiện
tự nhiên này là tiền đề cho Tây Giang tạo ra các sản phẩm du lịch đặc trưng thu hút khách du lịch khắp các vùng miền
Bên cạnh đó, tài nguyên nhân văn cũng là thế mạnh cho địa bàn này phát triển du lịch Toàn huyện Tây Giang có 14 dân tộc sinh sống, trong đó đồng bào Cơ Tu chiếm 91% dân số, nên bản sắc Cơ Tu trở thành đặc trưng văn hóa cho vùng đất này Người Cơ Tu sinh sống chủ yếu trên dãy Trường Sơn với đời sống kinh tế chủ đạo là trồng cây lương thực theo lối phát rừng làm rẫy, thu hái các lâm, thổ sản Khi triển khai chính sách xây dựng nông thôn mới, chính quyền giúp họ giải phóng mặt bằng và hỗ trợ xây dựng nhà mới nhưng vẫn dựa vào mô hình nhà sàn truyền thống, có mái tròn hình mui rùa, đầu đốc có trang trí khau cút Người Cơ
Tu sống quần cư trong các buôn, bản; quan hệ cộng đồng rất chặt chẽ Các buôn làng sống trên một địa vực nhất định và riêng biệt Họ tự quản dựa vào tập tục, đứng đầu là “già làng” - người rất được người dân trong làng nể trọng
Trang 3V Ă N HÓ A
Sống giữa đại ngàn nên đời sống văn hóa Cơ
Tu có nét tương đồng với đồng bào các dân
tộc Tây Nguyên khác Trung tâm của buôn là
nhà cộng đồng, mà người Cơ Tu gọi là nhà
Gươl Đây là nơi tập trung các hoạt động tập
thể của cả buôn làng, đặc biệt là các lễ hội Lễ
hội của người Cơ Tu diễn ra quanh năm nhưng
lớn nhất là lễ hội mừng cơm mới Trong lễ hội
này có tục đâm trâu (bò) như vật hiến sinh
cho thánh thần cầu xin sự an bình, may mắn,
thịnh vượng cho cả buôn làng (Ảnh 1) Người
Cơ Tu thường ngày ăn cơm tẻ, ngày lễ hội có
thêm cơm nếp với đặc sản “bánh sừng trâu”
Ăn bốc là tập quán cổ truyền của người Cơ Tu
Họ thích các món nướng, ướp và ủ trong ống
tre Họ hút thuốc lá bằng tẩu Nghệ thuật biểu
diễn truyền thống của người Cơ Tu là điệu múa
Tân tung Ya yá thể hiện tinh thần thượng võ
mang đậm âm hưởng núi rừng Tây Nguyên Ya
yá là điệu múa của nữ uyển chuyển và đầy nội
lực Tân tung là điệu múa của nam cùng cồng
chiêng và hát lý thể hiện sức mạnh không
khuất phục trước thiên nhiên Nghệ thuật
trang trí đặc sắc thể hiện trong các hình tượng
điêu khắc ở đầu trâu, chim, rắn, gà, thú rừng,…
ở nhà mồ, nhà Gươl, hay các họa tiết hình học
phân bố khéo léo trên các đồ án hoa văn bằng
sợi màu, kết hợp với chỉ và cườm trên vải Nhìn
chung, trước sự biến động không ngừng của thời cuộc, Tây Giang là một trong những địa bàn còn lưu giữ được gần như nguyên vẹn các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Cơ Tu Chính điều này tạo nên sức hấp dẫn cho du khách trong xu hướng du lịch trải nghiệm các giá trị văn hóa đích thực hiện nay
Nguồn tài nguyên tự nhiên và nhân văn
đó là nguồn lực để Tây Giang phát triển kinh
tế nói chung và du lịch nói riêng Trong định hướng phát triển du lịch của cả nước, Tây Giang cũng xác định phát triển du lịch là mũi nhọn trong chiến lược phát triển kinh tế của vùng Năm 2013, sau 10 năm nhìn lại quá trình
đổi mới sau tái lập, Tây Giang đã xây dựng Đề
án phát triển du lịch Tây Giang đến năm 2015, tầm nhìn 2020 Việc xác định được nguồn tài
nguyên vô giá đã giúp vùng đất này quy hoạch các điểm du lịch Năm 2015 đánh dấu sự ra đời của một số điểm du lịch nổi tiếng như làng văn hóa truyền thống Cơ Tu ở trung tâm huyện lỵ
và quần thể cây Pơ Mu trên núi Zi’liêng được gắn biển công nhận “cây di sản” Làng truyền thống ra đời với mục đích trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa nghệ thuật của người
Cơ Tu trong toàn vùng, là nơi lưu giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa tộc người, đồng thời chính
là một điểm triển khai mô hình du lịch cộng
đồng Việc quần thể 725 cây
Pơ Mu được công nhận là “cây
di sản” đã tạo tiếng vang, thu hút khách du lịch, nên ở đây đang triển khai xây dựng một ngôi làng cổ Cơ Tu làm điểm dừng chân cho du khách trên hành trình chinh phục rừng Pơ
mu Ngoài ra, khu du lịch sinh thái cộng đồng Đỉnh Quế đã được đưa vào hoạt động Dựa vào đặc điểm tự nhiên mát mẻ quanh năm và vị trí địa lý có cảnh quan “thiên đường” với các tầng mây bao phủ quanh thung lũng vào sáng sớm và
Trang 4cho du khách nghỉ ngơi bên cạnh việc phục vụ
các món ăn đặc sản và dịch vụ cắm trại, biểu
diễn nghệ thuật dân tộc Trong tương lai, Tây
Giang chủ trương xây dựng cụm thôn: Pơ’ning,
R’cung và Tà Vàng - ba thôn văn hóa điển hình,
trở thành những hạt nhân du lịch cộng đồng
Không gian văn hóa làng cổ sẽ trở thành điểm
dừng chân lưu trú của du khách muốn khám
phá bản sắc văn hóa tộc người bên cạnh tận
hưởng thiên nhiên Theo đề án, các làng cổ
trên sẽ được huyện đầu tư nhiều hạng mục
công trình, nhiều thiết chế văn hóa bên cạnh
việc phục dựng một số loại hình kiến trúc, điêu
khắc như nhà Gươl, nhà dài, nhà sàn…
Rõ ràng, Tây Giang đang nỗ lực không
ngừng để phát triển du lịch, nhưng trong giai
đoạn đầu này vẫn còn rất nhiều khó khăn và
thách thức Là một huyện vùng cao, hệ thống
giao thông kết nối trung tâm du lịch Đà Nẵng
với Tây Giang là vô cùng quan trọng Nhưng
chỉ với 120km, du khách thường phải mất 5 - 6
giờ để di chuyển, đây là một cản trở không nhỏ
cho du lịch Tây Giang Các tuyến đường liên
thôn, liên xã đã được đầu tư chỉnh trang từ sau
kế hoạch xây dựng nông thôn mới năm 2003
là một tín hiệu đáng mừng, nhưng việc thiếu
vắng phương tiện vận chuyển khách du lịch từ
trung tâm đến các điểm du lịch, hay chất lượng
những chuyến xe khách đến với Tây Giang còn
rất thấp, là điều mà chính quyền huyện trong
quá trình phát triển cần lưu ý, xem xét Cơ sở
vật chất kỹ thuật tại các điểm đã đưa vào khai
thác còn chưa đạt tiêu chuẩn phục vụ khách
du lịch quốc tế hay khách chi trả cao Hiện nay,
Tây Giang mới thu hút được đối tượng khách
du lịch tự do (còn gọi là du lịch “phượt”), trẻ
tuổi, đi theo nhóm nhỏ và tự trang bị dịch vụ
như phương tiện vận chuyển, đồ ăn và vật
dụng cần thiết Đối tượng này thường có mức
chi trả thấp, mặt khác, ở một bộ phận du khách,
ý thức bảo tồn tài nguyên, bảo vệ môi trường
chưa tốt Tây Giang nhận ra thế mạnh của mình
là phát triển du lịch dựa vào cộng đồng Điều
những kỹ năng phục vụ khách du lịch cơ bản Việc này cũng chưa được triển khai tại các làng
du lịch cộng đồng tại Tây Giang
Để phát triển du lịch theo hướng bền vững, vừa cải thiện được điều kiện kinh tế cho địa phương vừa bảo tồn được nguồn tài nguyên, Tây Giang còn rất nhiều việc phải làm Trong bước đầu triển khai, việc lựa chọn mô hình du lịch cộng đồng là phương án tối ưu, bởi sức mạnh cộng đồng hiện nay được xem là lợi thế giúp Tây Giang bảo vệ được tài nguyên tự nhiên và bảo tồn được bản sắc văn hóa truyền thống Mặt khác, để phát triển cộng đồng tại các địa phương, nơi có đồng bào dân tộc thiểu
số sinh sống, thoát nghèo đang là xu hướng được khuyến khích trên thế giới, đặc biệt là phát triển cộng đồng dựa vào du lịch Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch bằng cách triển khai mô hình du lịch cộng đồng sẽ mang lại hiệu quả khi nguồn lợi giúp người dân địa phương cải thiện đời sống kinh tế, nâng cao chất lượng đời sống văn hóa, thúc đẩy tiến
bộ xã hội và phát triển bền vững Để đạt được mục tiêu đó, ngay trong những bước đi đầu tiên này, Tây Giang cần xác định mô hình quản
lý phù hợp để việc khai thác tài nguyên phục
vụ phát triển cộng đồng không đi ngược với quan điểm bảo tồn và phát triển bền vững
2 Mô hình quản lý tham dự trong phát triển
du lịch cộng đồng
Quản lý tham dự là một mô hình thường được các dự án phát triển cộng đồng áp dụng trên cơ sở triết lý tham dự Triết lý này thừa nhận rằng, để cho cộng đồng phát triển tốt đẹp, bền vững thì phải có sự hợp đồng tác chiến của tất cả các lực lượng xã hội, của các
tổ chức và thiết chế xã hội; trong đó có 4 lực lượng chủ chốt tham dự vào phát triển cộng đồng: 1) Bản thân cộng đồng; 2) Nhà nước; 3) Thị trường; 4) Các nhân tố xã hội khác [4]
Để áp dụng được mô hình này vào phát triển
du lịch cộng đồng ở một địa phương, cần xác định rõ mục tiêu và nguyên tắc xây dựng
Trang 5V Ă N HÓ A
* Mục tiêu:
Xây dựng mô hình căn cứ vào những tồn
tại trong thực trạng khai thác tài nguyên cho
hoạt động du lịch, căn cứ định hướng phát
triển du lịch của nhà nước và khả năng quản lý
của địa phương Từ đó, xác định mục tiêu xây
dựng mô hình dựa vào lý thuyết quản lý 5W1H
[13] Trước tiên, mục tiêu xây dựng mô hình
quản lý hoạt động du lịch cộng đồng được xác
định bởi câu hỏi: 1) Ai làm du lịch cộng đồng
và mang lại lợi ích cho ai?; 2) Tại sao cần phải
quản lý hoạt động du lịch cộng đồng trong bối
cảnh hiện nay? (Bảng 1).
* Nguyên tắc:
Với mục tiêu đó, mô hình quản lý tham dự
được xây dựng dựa trên một số nguyên tắc
nhất định như sau:
- Mô hình quản lý tham dự được hoàn thiện
trên cơ sở hợp tác của hai thành phần chủ yếu:
1) Quản lý nhà nước; 2) Tự quản cộng đồng
Cần tạo thế cân bằng tương đối giữa hai yếu
tố này
- Cộng đồng tổ chức, phát triển có sự quản
lý của nhà nước và sự tham dự của các nhân
tố khác Cộng đồng có vai trò chủ chốt trong
phát huy năng lực tự quản Nhưng sự tự quản
đó nằm trong khuôn khổ luật pháp thống
trò định hướng và giám sát Tác động của các nhân tố khác, trong đó công tác nghiên cứu của các nhóm chuyên gia khoa học có vai trò rất quan trọng trong kế hoạch phát triển
- Các bên tham gia có trách nhiệm dựa trên vai trò tham dự của mình và có sự cân bằng về lợi ích tương xứng
3 Ứng dụng mô hình quản lý tham dự trong phát triển du lịch cộng đồng tại huyện Tây Giang
Trên cơ sở những tiềm năng sẵn có cho phát triển du lịch và những tồn tại hiện thời trong quản lý hoạt động du lịch tại huyện Tây
Giang, căn cứ vào việc xác định mục tiêu và nguyên tắc xây dựng mô hình quản lý hoạt
động du lịch cộng đồng, bài viết đề xuất mô
hình quản lý tham dự đối với du lịch cộng đồng
tại huyện Tây Giang như một cách thức hướng
đến mục tiêu phát triển bền vững (Sơ đồ 1).
Mô hình này cho thấy vai trò, chức năng, nhiệm vụ của các bên liên quan trong việc tham gia phát triển du lịch cộng đồng tại huyện Tây Giang: 1) Nhà nước quản lý; 2) Cộng đồng tự quản; 3) Thị trường điều tiết; 4) Nhà nghiên cứu
và nhân tố xã hội khác tham gia Trên cơ sở mô hình này, có thể ứng dụng đánh giá đối với từng đối tượng cụ thể trong trường hợp phát triển
Tại sao?
- Xác định được tiềm năng phát triển du lịch theo định hướng của nhà nước
- Triển khai du lịch cộng đồng dựa trên tiềm lực của cộng đồng chủ thể
- Xác định được tiềm năng phát triển du lịch theo định hướng của nhà nước
- Triển khai du lịch cộng đồng trên tiềm lực của cộng đồng chủ thể và các bên liên quan khác dưới sự quản lý của nhà nước
Ai làm? Cho ai?
- Cộng đồng chủ thể
- Các nhân tố xã hội khác: người kinh doanh dịch vụ phụ, dân chúng
- Cộng đồng chủ thể
- Nhà nước
- Thị trường và nhà đầu tư
- Các nhân tố xã hội khác: nhà khoa học, người kinh doanh dịch vụ phụ và dân chúng
Bảng 1 Mục tiêu xây dựng mô hình quản lý tham dự trong phát triển du lịch cộng đồng
Trang 6Du lịch cộng đồng dựa chủ yếu vào sự tham
gia của cư dân bản địa nên cộng đồng giữ vai
trò chủ chốt bên cạnh vai trò tham dự của các
bên liên quan khác trong mô hình này Thực tế
phát triển du lịch tại Tây Giang cho thấy, nguồn
tài nguyên được giữ gìn gần như nguyên vẹn
là nhờ sức mạnh của cộng đồng 725 cây Pơ
mu cổ thụ được công nhận là “cây di sản” nhờ
nỗ lực ngăn chặn phá rừng, chặt cây đem bán
của từng người dân, bởi người Cơ tu coi đó là
rừng cây thiêng, là nơi thánh thần cư trú, chở
che cho cả buôn làng Người Cơ Tu vẫn dựa vào
nhau để lao động và sinh sống nên từ cách ăn,
cách ở, cách mặc đến tổ chức lễ hội, trình diễn
nghệ thuật vẫn như chưa hề biến đổi trước tác
động của thời cuộc Sau chính sách xây dựng
nông thôn mới, nhiều con em Cơ Tu được cử đi
học, người Cơ Tu được tiếp cận phương tiện đại
chúng nên trình độ dân trí được nâng cao Họ
nhận thức rất rõ những hủ tục lạc hậu cần loại
bỏ như việc tốn quá nhiều thời gian và của cải
cho cưới xin, ma chay hay sát sinh trâu bò quá
nhiều cho một lễ hội Họ cũng nhận thức rõ
những giá trị bản sắc văn hóa cần bảo tồn, gìn
giữ và phục hồi như hình thức sinh hoạt cộng
đồng tại nhà Gươl, nghệ thuật điêu khắc, trang
trí, nghệ thuật biểu diễn… Đây chính là nguồn
lực lớn mạnh nhất để Tây Giang phát triển du
lịch cộng đồng Nhưng để tham gia xây dựng
và phát triển du lịch cộng đồng đòi hỏi vai
địa phương rất cao Cơ sở vật chất của cộng đồng như nhà ở, sân vườn, nhà Gươl,… trở thành cơ sở vật chất của ngành Du lịch Chính người dân địa phương trở thành nguồn nhân lực du lịch Họ phải đối mặt với một số vấn
đề như: Một số lượng không nhỏ những người từ nơi khác đến xâm nhập vào đời sống cộng đồng của họ; hay việc chuyển đổi từ nghề lao động chính là làm nương phát rẫy sang nghề dịch vụ Điều này đòi hỏi mỗi cá nhân trong cộng đồng phải ý thức rất rõ vai trò của mình đối với cộng đồng chung trong việc bảo tồn và giữ gìn tài nguyên và nếp sống văn hóa lành mạnh, trách nhiệm trong từng bước xây dựng mô hình du lịch cộng đồng và những lợi ích mà họ được hưởng từ kế hoạch
đó Từ những nhận thức đúng đắn, người dân
sẽ tham gia phát triển du lịch cộng đồng tại làng bản của họ ngay từ những bước đầu tiên như đề xuất ý tưởng, xây dựng kế hoạch đến triển khai, thực hiện và đánh giá, giám sát Hoàn thành được tất cả những điều này, cộng đồng mới thể hiện được vai trò tự quản của họ trong mô hình quản lý tham dự đối với du lịch cộng đồng
Mô hình quản lý tham dự cần thế cân bằng giữa hai yếu tố cộng đồng và Nhà nước Hiện nay, quản lý nhà nước ở huyện Tây Giang đã thể hiện sự hậu thuẫn cho phát triển du lịch bằng hệ thống chính sách cởi mở Trước tiên,
đó là sự đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng - điện, đường, trường, trạm nằm trong chính sách xây dựng nông thôn mới Tiếp theo là chi phí tập trung bảo tồn các giá trị văn hóa tộc người Cơ
Tu, quy hoạch và xây dựng các điểm du lịch, thực hiện xúc tiến, quảng bá như các sự kiện gắn biển cây di sản cho rừng Pơ Mu, hay năm
du lịch Tây Giang 2016 “Tiếng vọng đại ngàn”
Sơ đồ 1 Mô hình quản lý tham dự trong phát triển du lịch cộng đồng
tại huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam (Nguồn: Tác giả)
Trang 7V Ă N HÓ A
Chính quyền Tây Giang đang khuyến khích
các nhà đầu tư thiết kế sản phẩm du lịch, xây
dựng và chỉnh trang cơ sở vật chất kỹ thuật
Đối tượng các nhà đầu tư mà chính quyền
hướng đến trước tiên là các doanh nghiệp, cá
nhân trên địa bàn, sau đó mới là các nhà đầu
tư có tên tuổi ở nơi khác đến Tuy nhiên, bước
đầu thực hiện phát triển du lịch tại địa phương
cho thấy còn nhiều trở ngại khi hoạt động du
lịch rất manh mún, dựa chủ yếu vào nhu cầu
tự phát của khách du lịch, trong khi đối tượng
khách chính hiện nay có mức chi trả thấp, ý
thức bảo tồn chưa cao Mặc dù Tây Giang cũng
là một trong ba địa phương của tỉnh Quảng
Nam có đơn vị phụ trách du lịch chuyên biệt
nhưng hoạt động tuyên truyền, quảng bá của
Trung tâm xúc tiến, đầu tư và phát triển du
lịch này chưa mang lại kết quả cao Điều này
đòi hỏi cần tăng cường vai trò quản lý của
Nhà nước, trước tiên trong liên kết với cộng
đồng, để xây dựng khả năng cung ứng du lịch
sẵn sàng đảm bảo chất lượng tốt nhất phục
vụ khách du lịch Sau đó, các chủ thể quản lý
nhà nước cần thiết lập mối quan hệ mạnh mẽ
với các nhà đầu tư để tạo ra thị trường du lịch
sôi động và cốt lõi, nhằm thu hút du khách
đến với một điểm đến thân thiện, đa dạng tài
nguyên và đậm đà bản sắc
Trong bối cảnh nền kinh tế xã hội hiện nay,
thị trường đóng vai trò quy định sự tồn tại và
phát triển của bất kỳ hình thức xã hội nào Thị
trường du lịch được tạo ra trước hết từ nhu cầu
đi du lịch của du khách Xu hướng đi du lịch
hiện nay đang ngày càng hướng đến các giá
trị trải nghiệm, trải nghiệm sự hoang sơ của
tự nhiên, trải nghiệm đời sống văn hóa khác
lạ của tộc người thiểu số Bởi thế Tây Giang
hoàn toàn có khả năng trở thành một điểm
đến đầy hấp dẫn với du khách trong nước và
quốc tế Thị trường du lịch còn được tạo ra bởi
khả năng cung ứng của điểm du lịch Nắm bắt
được điều này, chính quyền địa phương đã
định hướng và tạo điều kiện cho Tây Giang
thức du lịch đáp ứng tốt nhất nhu cầu được trải nghiệm đời sống thực tại điểm đến của khách du lịch, đồng thời hướng đến sự phát triển bền vững khi mang lại sự cải thiện kinh tế
và đời sống văn hóa xã hội trực tiếp cho người dân địa phương Tuy nhiên trong thời gian đầu hoạt động, thị trường du lịch ở huyện miền núi này chưa thực sự mang lại hiệu quả Nhu cầu
du lịch đến đây đa phần là bộc phát, lẻ tẻ và thưa thớt Điều cần nhất hiện nay là sự tham gia của các công ty lữ hành trong việc kết nối, xây dựng thị trường khách mục tiêu Từ giữa năm 2015 đến nay, chính quyền Tây Giang đã
hỗ trợ rất nhiều các chuyến Farm trip đưa các công ty lữ hành có tiếng đến khảo sát các điểm
du lịch cộng đồng trên địa bàn Trong đó tập trung vào các công ty khai thác khách quốc tế với loại hình du lịch bằng xe máy, xe đạp hay
du lịch mạo hiểm… Đây là tín hiệu đáng mừng cho tương lai của du lịch Tây Giang khi các công
ty lữ hành kết hợp cùng chính quyền có chính sách xúc tiến, quảng bá hiệu quả Điều này sẽ không chỉ tạo ra một thị trường sôi động mà còn thu hút sự đầu tư của các doanh nghiệp lớn trong và ngoài nước Tuy nhiên, để hướng đến hoạt động du lịch bền vững, Tây Giang cần hướng đến khai thác tập trung một tập khách nhất định Đó là đối tượng khách có khả năng chi trả đồng thời có ý thức bảo tồn tài nguyên khi tham gia du lịch Không nên khai thác xô
bồ, vì nguồn lợi trước mắt để tận diệt nguồn tài nguyên quý giá, một khi mất đi không bao giờ lấy lại được Sự điều tiết này hoàn toàn phụ thuộc vào thị trường nhưng dưới sự chỉ đạo và quản lý của Nhà nước
Đóng vai trò không kém phần quan trọng trong mô hình là vai trò tham dự của các nhân tố khác, trong đó nhấn mạnh chức năng nghiên cứu tham dự của nhóm chuyên gia
và các nhà khoa học Du lịch là ngành kinh
tế tổng hợp nên để hoạt động du lịch phát triển tại một địa phương rất cần sự tham gia của các ngành kinh tế khác như nông nghiệp
Trang 8niệm… hay sự đảm bảo của hệ thống an ninh,
quốc phòng, giao thông, y tế… Tất cả chung
tay với nhau trong định hướng phát triển du
lịch sẽ tạo ra một bộ mặt an toàn và thân thiện
cho điểm đến thu hút khách du lịch Tây Giang
với chính sách mở về du lịch cũng đã và đang
khuyến khích các lĩnh vực khác dần hoàn thiện
để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng và phát triển
của du lịch Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu này,
khi mọi dự định còn nằm trong kế hoạch thì sự
tham gia nghiên cứu và tư vấn của các nhóm
chuyên gia và nhà khoa học là vô cùng cần
thiết Các nhà khoa học sẽ giúp chính quyền
và các nhà đầu tư trả lời cho câu hỏi: Nên khai
thác cái gì phục vụ du lịch và khai thác đến
đâu? Học hỏi kinh nghiệm của các điểm du lịch
trước đó, việc khai thác quá mức sẽ ảnh hưởng
đến môi trường và phá hủy vĩnh viễn nguồn tài
nguyên, các nhà khoa học sẽ tư vấn về chuyên
môn để Tây Giang có sự khai thác trọng tâm,
trọng điểm Họ cũng là người đưa ra sự cảnh
báo về các giới hạn cho phép để khách du lịch
không gây tổn hại đến tài nguyên tự nhiên và
làm biến dạng bản sắc văn hóa tộc người Cơ Tu
Bước đầu, các nhà chuyên môn và khoa học đã
thể hiện vai trò của họ trong việc khẳng định
và ghi nhận các giá trị tự nhiên và văn hóa của
Tây Giang, góp phần giúp nó trở thành nguồn
lực trong khai thác du lịch Nhưng trong quá
trình khai thác, sự đồng hành của họ là nhân
tố không thể thiếu cho bức tranh phát triển du
lịch tổng thể và lâu dài của một vùng đất
Mô hình quản lý tham dự đặt ra trách nhiệm
và lợi ích của các bên liên quan trong phát
triển du lịch cộng đồng tại huyện Tây Giang,
tỉnh Quảng Nam Ngoài sự tương tác của các
bên liên quan đến sự phát triển du lịch cộng
đồng trên địa bàn, mô hình còn thể hiện mối
quan hệ của các nhóm đối tượng với nhau
Mối quan hệ này cho thấy vai trò chủ đạo của
quản lý nhà nước Mặc dù để phát triển du lịch
cộng đồng tại địa phương, cộng đồng bản địa
giữ vai trò chính yếu nhưng nếu thiếu sự định
này chỉ mang tính chất tự phát, có thể đi chệch hướng và không phát triển một cách bền vững Thông qua hệ thống chính sách, Nhà nước có khả năng lôi kéo sự tham dự của nhà đầu tư nhằm phát triển thị trường và các nhân
tố xã hội khác Nếu Nhà nước thực hiện chức năng của mình một cách hiệu quả thì vai trò của các đối tượng khác tự động được phát huy
để có thể mang lại lợi ích nhiều mặt cho nhau Bởi vậy, giữa các yếu tố trong mô hình quản lý tham dự, quản lý nhà nước đóng vai trò điều phối các bên liên quan khác Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng hiện nay tại huyện Tây Giang cho thấy địa phương còn thiếu và yếu
về sự tương tác giữa các bên tham dự Nếu như không có sự liên kết chặt chẽ giữa các bên liên quan trong quá trình tham dự, tình trạng hoạt động manh mún, chộp giật, phát triển nóng dẫn tới hoang phí và mất mát tài nguyên rất
dễ xảy ra Bởi vậy, ngay từ giai đoạn đầu này, rất cần sự vào cuộc ngay lập tức của quản lý nhà nước trong vai trò điều phối các bên liên quan tham dự mô hình quản lý để mỗi bên nhận thức rõ trách nhiệm và cùng tham gia gây dựng hoạt động phát triển cộng đồng một cách hiệu quả và bền vững
Kết luận
Sự phát triển du lịch cộng đồng một cách
tự phát và nóng vội sẽ dẫn đến hệ quả khó lường trong bảo tồn nguồn tài nguyên, bảo vệ đời sống văn hóa xã hội địa phương Đây chính
là bài học kinh nghiệm cho những nơi mà du lịch cộng đồng mới nhen nhúm như Tây Giang Việc này đòi hỏi ngay từ những bước đi đầu tiên, Tây Giang cần xác định một mô hình quản
lý phù hợp đối với hoạt động phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương Mô hình này nhất thiết phải đặt ra vai trò và trách nhiệm của các bên liên quan trong việc vận hành các hoạt động du lịch gắn với phát triển cộng đồng Trong mô hình này, cộng đồng có vai trò chính yếu trong việc tham gia vào các hoạt động du lịch và cũng là người hưởng lợi từ sự phát triển
Trang 9V Ă N HÓ A
du lịch tại địa phương của mình Nhưng quản
lý nhà nước sẽ giữ vai trò chủ đạo trong việc
điều phối, đánh giá, giám sát các hoạt động
diễn ra tại địa phương Mô hình không chỉ
thể hiện sự tương tác của các bên liên quan
đến hoạt động chính là du lịch cộng đồng mà
còn thể hiện mối quan hệ của các bên đó với
nhau, trong đó, quản lý nhà nước giữ vai trò
kết nối cộng đồng với thị trường, cộng đồng
với các nhà chuyên môn và khoa học, cộng
đồng với các nhân tố khác Trong khuôn khổ
của bài viết, tác giả dừng lại ở việc đặt ra vấn
đề xây dựng một mô hình quản lý phù hợp cho
sự phát triển cộng đồng tại một địa phương
trong sự khởi đầu khai thác và phát triển du
lịch như Tây Giang Hy vọng rằng, từ nền tảng
này, chính quyền địa phương kết hợp với các
nhà chuyên môn, nhà khoa học có thể đưa ra
những giải pháp cụ thể hơn trong quy hoạch
điểm du lịch, xây dựng sản phẩm du lịch đặc
thù, xây dựng thang bậc giám sát, đánh giá sự
phát triển bền vững… Là một điểm đến đầy
hấp dẫn với nguồn tài nguyên hoang sơ, giàu
bản sắc, Tây Giang sẽ khởi sắc nhờ phát triển
du lịch bằng sức mạnh nội lực của mình, nhưng
nhất thiết phải đặt trong một mô hình quản lý
chặt chẽ để sự phát triển hôm nay không ảnh
hưởng đến quyền lợi của các thế hệ mai sau
Đ.T.P.A
(TS., Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội)
Tài liệu tham khảo
Tiếng Việt
1 Chương trình phát triển năng lực du lịch
có trách nhiệm với môi trường và xã hội do liên
minh châu Âu tài trợ (2013), Giới thiệu về du lịch
có trách nhiệm, Tờ thông tin số 1, Bộ Văn hóa, Thể
thao và Du lịch, Hà Nội
2 Chương trình phát triển năng lực du lịch
có trách nhiệm với môi trường và xã hội do liên
minh châu Âu tài trợ (2013), Du lịch có trách nhiệm
và ngành lữ hành ở Việt Nam, Tờ thông tin số 2, Bộ
3 Nguyễn Đình Hòe, Vũ Văn Hiếu (2001), Du
lịch bền vững, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà
Nội
4 Tô Duy Hợp, Lương Hồng Quang (2000),
Phát triển cộng đồng: Lý thuyết và vận dụng, Nxb
Văn hóa - Thông tin, Hà Nội
5 Lê Hồng Lý (chủ biên) (2010), Giáo trình
Quản lý di sản văn hóa với sự phát triển du lịch,
Giáo trình do quỹ Ford tài trợ, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
6 Nguyễn Minh Tuệ (chủ biên) (1999), Địa lý
du lịch, Nxb Tp Hồ Chí Minh, Tp Hồ Chí Minh.
7 Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch (2011),
Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm
2020, tầm nhìn đến năm 2030, Hà Nội.
8 Viện Nghiên cứu và Phát triển ngành nghề
nông thôn Việt Nam (2012), Tài liệu hướng dẫn
phát triển du lịch cộng đồng, Hà Nội
Tiếng Anh
9 Berker M (1983), Traditional landscape and
mass tourism in the Alps, The Geogr Review, Vol
4, 395 - 415
10 Bien, Amos (2004), The simple user’s
guide to cetification for subtailnabe tourism and ecotourism, The international Ecotuorism Society.
11 Donald G Reid (2003), Tourism,
Globalization and Development Responsible Tourism Planning, Pluto Press, USA.
12 Liedewij van Breugel (2013),
Community-based tourism: Local participation and perceived impacts - A comparative study between two communities in Thailand, Faculty of Social
Sciences Radboud University Nijmegen
13 Silvers, Julia Rutherford (2003),
Professional coordination, John Wiley & Sons, Inc.,
Hoboken
14 Sue Beeton (2006), Community
development through tourism, Landlinks Press,
Australia
15 The Mountain Institute (2000), Community
- Based Tourism for Conservation and Development:
A Resource Kit, The Mountain Institute, USA.
Ngày nhận bài: 25 - 11 - 2019 Ngày phản biện, đánh giá: 4 - 12 - 2019