Quản lý hoạt động thực hành, thực tập của học sinh ở các trường trung cấp trên địa bàn thành phố hà nội theo hướng phát triển năng lực thực hiện

Những công trình nghiên cứu có liên quan đến quản lý hoạt động thực hành, thực tập của người học ở các trường đào tạonghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện 221.3.. Để quản lý hoạt

NGÔ THỊ HẰNG

QU¶N Lý HO¹T §éNG THùC HµNH, THùC TËP

CñA HäC sinh ë C¸C TR¦êNG TRUNG CÊP TR£N §ÞA BµN

THµNH PHè Hµ NéI THEO H¦íNG PH¸T TRIÓN

QU¶N Lý HO¹T §éNG THùC HµNH, THùC TËP

CñA HäC sinh ë C¸C TR¦êNG TRUNG CÊP TR£N §ÞA BµN

THµNH PHè Hµ NéI THEO H¦íNG PH¸T TRIÓN

N¡NG LùC THùC HIÖN

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số : 914 01 14

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Trần Đình Tuấn

2 TS Trần Xuân Phú

HÀ NỘI - 2021

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận án là trung thực, có nguồn gốc và xuất xứ rõ ràng.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Ngô Thị Hằng

Tran g

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN

1.1 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến hoạt động thực

hành, thực tập của người học ở các trường đào tạo nghề theo

1.2 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến quản lý hoạt

động thực hành, thực tập của người học ở các trường đào tạonghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện 221.3 Khái quát các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

và những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết 28

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG THỰC

HÀNH, THỰC TẬP CỦA HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG

2.1 Những vấn đề lý luận về hoạt động thực hành, thực tập của

học sinh ở các trường trung cấp theo hướng phát triển năng

2.2 Những vấn đề lý luận về quản lý hoạt động thực hành, thực

tập của học sinh ở trường trung cấp theo hướng phát triển

2.3 Những yếu tố tác động đến quản lý hoạt động thực hành, thực

THỰC HÀNH, THỰC TẬP CỦA HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG

3.1 Khái quát các trường trung cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội 723.2 Tổ chức nghiên cứu, khảo sát, điều tra đánh giá thực trạng 743.3 Thực trạng hoạt động thực hành, thực tập của học sinh ở các 76

các trường trung cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội 853.5 Thực trạng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến quản

lý hoạt động thực hành, thực tập của học sinh ở trường trung cấp 1033.6 Đánh giá chung về ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của thực

trạng quản lý hoạt động thực hành, thực tập 106

Chương 4 BIỆN PHÁP VÀ KIỂM NGHIỆM BIỆN PHÁP QUẢN

LÝ HOẠT ĐỘNG THỰC HÀNH, THỰC TẬP CỦA HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN

4.1 Biện pháp quản lý hoạt động thực hành, thực tập cuả học sinh

ở các trường trung cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội theo

4.2 Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 151

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ

CHỮ VIẾT ĐẦY ĐỦ CHỮ VIẾT TẮT

Đại học và giáo dục chuyên nghiệp ĐH&GDCN

3.2 Thực trạng nhận thức của cán bộ, giáo viên, học sinh về tầm quan

trọng của các hoạt động TH,TT 77 3.3 Đánh giá sự chuẩn bị của học sinh trước kỳ thực tập 78 3.4 Tâm trạng học sinh trước kỳ thực tập 79 3.5 Kết quả khảo sát về điều kiện đảm bảo cho TH,TTcủa học sinh 80 3.6 Thực trạng kết quả hoạt động TH,TT của học sinh 83 3.7 Thực trạng kế hoạch hóa hoạt động TH,TT của học sinh 86 3.8 Thực trạng chỉ đạo phân hóa mục tiêu, đổi mới nội dung, phương

pháp, hình thức tổ chức hoạt động TH,TT của học sinh 89 3.9 Thực trạng phối hợp các lực lượng trong tổ chức hoạt động

3.10 Tổng hợp kết quả đánh giá thực trạng chỉ đạo xây dựng quy trình

tổ chức hoạt động thực hành, thực tập của học sinh 95 3.11 Thực trạng tổ chức các điều kiện đảm bảo cho hoạt động TH,TT

3.12 Thực trạng kiểm tra, đánh giá chất lượng và kết quả hoạt động TH,TT

3.13 Tổng hợp ý kiến đánh giá thực trạng mức độ ảnh hưởng của các yếu

tố tác động đến quản lý hoạt động TH,TT ở trường trung cấp 104 3.14 Tổng hợp chung về thực trạng quản lý hoạt động TH,TT của học sinh 107 4.1 Thống kê kết quả khảo nghiệm về tính cần thiết của các biện pháp 152 4.2 Thống kê kết quả khảo nghiệm về tính khả thi của các biện pháp 154 4.3 Tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 156 4.4 Đánh giá phẩm chất năng lực của học sinh trước thử nghiệm 159 4.5 Tổng hợp kết quả TH,TT của học sinh sau thử nghiệm 162

3.1 Thực trạng kế hoạch hóa hoạt động TH,TT của học sinh 88 3.2 Thực trạng chỉ đạo phân hóa mục tiêu, đổi mới nội dung,

phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động TH,TT của học sinh 91 3.3 Tổng hợp chung về thực trạng phối hợp các lực lượng trong tổ

chức hoạt động TH,TT của học sinh 94 3.4 Tổng hợp chung thực trạng chỉ đạo xây dựng quy trình tổ chức

hoạt động thực hành, thực tập của học sinh 97 3.5 Tổng hợp chung thực trạng tổ chức các điều kiện đảm bảo cho

hoạt động TH,TT của học sinh 100 3.6 Tổng hợp chung thực trạng kiểm tra, đánh giá chất lượng và kết

quả hoạt động thực hành, thực tập của học sinh 103 3.7 So sánh mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố tác động 105 3.8 So sánh thứ bậc các nội dung về thực trạng quản lý hoạt động

3.9 Ý kiến đánh giá của CB,GV về mức độ của từng thực trạng 108 3.10 Ý kiến đánh giá của học sinh về mức độ của từng thực trạng 108 4.1 So sánh tính cần thiết của các biện pháp 153 4.2 So sánh tính khả thi của các biện pháp 155 4.3 So sánh tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 156 4.4 So sánh thái độ của học sinh 2 lớp trong TH,TT 163 4.5 So sánh năng lực phương pháp của học sinh 2 lớp 164 4.6 So sánh năng lực xã hội của học sinh 2 lớp 164 4.7 So sánh năng lực chuyên môn, kỹ thuật của học sinh 2 lớp 165 4.8 So sánh mức độ phát triển năng lực thực hiện của học sinh lớp

thử nghiệm và lớp đối chứng sau khi thử nghiệm 166

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài luận án

Quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp theo hướng phát triển năng lực thực hiện là yêu cầu cấp thiết nhằm thực hiện quan điểm của Đảng về đổi mới giáo dục “Học đi đôi với hành, giáo dục

kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhàtrường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” [18, tr.119] Đó lànguyên lý giáo dục định hướng cho mọi hoạt động đổi mới giáo dục ở tất

cả các nhà trường trong hệ thống giáo dục quốc dân Đối với các trườngđào tạo nghề, việc vận dụng nguyên lý giáo dục nhằm gắn kết nhà trườngvới doanh nghiệp, kết hợp học lý thuyết với rèn luyện tay nghề cho họcsinh đáp ứng yêu cầu thực tiễn đang là vấn đề có tính cấp thiết hiện nay.Nghị quyết số 29/NQ-TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đàotạo đã chỉ ra những bất cập giữa học lý thuyết trong nhà trường với khảnăng thực hành của người học trong thực tiễn Để khắc phục những bấtcập, hạn chế đó, các nhà trường đào tạo nghề đang thực hiện đổi mới theohướng giảm bớt thời lượng học lý thuyết, tăng thời lượng học TH,TT củahọc sinh Vấn đề TH,TT của học sinh theo hướng phát triển năng lực thựchiện đang nổi lên như một xu hướng mới ở các nhà trường đào tạo nghề

Quản lý hoạt động TH,TT theo lý thuyết phát triển năng lực thực hiện

là một vấn đề mới, đang có các khuynh hướng quan điểm khác nhau trong nghiên cứu lý luận đào tạo nghề hiện nay TH,TT của học sinh ở trường trung

cấp là một giai đoạn trong quá trình đào tạo nghề Lý luận về hoạt độngTH,TT luôn vận động, phát triển cùng với sự vận động, phát triển của lý luậnđào tạo nghề nói riêng và lý luận giáo dục, đào tạo nói chung Trong xuhướng đổi mới giáo dục và đào tạo ngày nay, hoạt động TH,TT của học sinh

ở các trường trung cấp đang chuyển từ lý thuyết TH,TT truyền thống nhằm

rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo theo hướng thành thạo tay nghề bằng quy trình,công nghệ cố định của nhà trường sang lý thuyết TH,TT mới theo hướng pháttriển năng lực thực hiện Quá trình chuyển đổi đó đang đặt ra nhiều vấn đềmới về lý luận TH,TT theo hướng phát triển năng lực thực hiện Phạm trù

“năng lực thực hiện” vừa bao gồm năng lực cá nhân, vừa phải thực hiện theoyêu cầu của doanh nghiệp trong bối cảnh cụ thể Để quản lý hoạt động TH,TTtheo hướng phát triển năng lực thực hiện, trước hết cần phải nghiên cứu làm

Quản lý hoạt động TH,TT nghề của học sinh còn nặng về quản lý hànhchính trong nội bộ nhà trường, chưa đi sâu vào quản lý nội dung theo các môhình quản lý năng lực thực hiện trong đào tạo nghề Chưa có các phương thứcquản lý mang tính đặc thù của lĩnh vực đào tạo nghề, chưa có quy chế quyđịnh về sự phối hợp giữa nhà trường với doanh nghiệp trong đào tạo nghề

Thực trạng đó dẫn đến không ít học sinh ra trường chậm thích ứng với

sự biến động của công nghệ sản xuất trong thực tiễn, chưa đáp ứng được yêucầu của các doanh nghiệp và của thị trường lao động hiện nay Đó là vấn đềcấp bách đặt ra cần phải nghiên cứu giải quyết

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang đặt ra những yêu cầu mới về TH,TT và quản lý hoạt động TH,TT của học sinh Những thành tựu

của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Tư đang tấn công vào quá trình đàotạo nghề, làm thay đổi quy trình các bước TH,TT theo phương thức đào tạo

truyền thống Phương pháp và hình thức tổ chức TH,TT với sự hỗ trợ củacông nghệ hiện đại đang dần dần thay thế cho các phương pháp và hình thức

tổ chức TH,TT thủ công theo truyền thống

Mặt khác, thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Tư đangtác động mạnh mẽ đến trang thiết bị, máy móc và quy trình sản xuất của cácdoanh nghiệp Các thiết bị điện tử thông minh đang thay thế cho các máy móccông nghiệp truyền thống Điều đó, đòi hỏi các doanh nghiệp phải liên kết vớicác nhà trường để đào tạo nguồn nhân lực cho các ngành nghề cụ thể Xuhướng gắn kết giữa nhà trường với doanh nghiệp vừa tạo ra thời cơ, vừa đặt rayêu cầu mới trong quản lý hoạt động TH,TT của học sinh

Quá trình đổi mới cơ cấu tổ chức của hệ thống trường đào tạo nghề đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới quy chế quản lý của các nhà trường trung cấp Hệ thống trường trung cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội

đang có những biến động về cơ cấu tổ chức Những năm qua, cùng với sự pháttriển về kinh tế, về khoa học công nghệ, nhiều nhà trường nghề đã được hìnhthành và phát triển Số lượng các trường nghề tăng lên nhanh, hình thức tổ chứccác loại trường khá đa dạng Xu hướng phát triển các mô hình trường nghề gắnvới doanh nghiệp ngày càng tăng Quá trình chuyển đổi từ quản lý của Bộ Giáodục và Đào tạo sang quản lý của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội đang đặt

ra nhiều vấn đề mới về quản lý của các nhà trường Cơ chế quản lý và phươngthức tổ chức thực hiện chưa đồng bộ đã có tác động đến hoạt động TH,TT ởcác nhà trường với những khuynh hướng quan điểm khác nhau

Xuất phát từ những lý do trên đây, tác giả chọn vấn đề “Quản lý hoạt động thực hành, thực tập của học sinh ở các trường trung cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội theo hướng phát triển năng lực thực hiện” làm đề tài luận

án với mong muốn sẽ học hỏi được nhiều nội dung lý luận và thực tiễn phục

vụ cho công việc của bản thân tốt hơn

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu xác định cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của quản lý hoạtđộng TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp theo quan điểm tiếp cậnnăng lực Đề xuất những biện pháp quản lý hoạt động TH,TT theo hướng pháttriển năng lực thực hiện, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý TH,TT trong đàotạo nghề, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường trung cấp đápứng yêu cầu của các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng và

sự nghiệp CNH, HĐH đất nước nói chung

Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu những vấn đề lý luận về hoạt động TH,TT và quản lý hoạtđộng TH,TT của học sinh ở nhà trường trung cấp theo hướng phát triển nănglực thực hiện

Nghiên cứu thực trạng hoạt động TH,TT và thực trạng quản lý hoạtđộng TH,TT của học sinh ở nhà trường trung cấp hiện nay, đánh giá thựctrạng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tác động, rút ra những ưu điểm, hạnchế và rút ra nguyên nhân của ưu điểm, hạn chế đó

Đề xuất hệ thống biện pháp quản lý hoạt động TH,TT của học sinh theohướng phát triển năng lực thực hiện, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo củanhà trường trung cấp

Khảo nghiệm và thử nghiệm các biện pháp đã đề xuất

3 Khách thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu

Quản lý quá trình đào tạo nghề ở trường trung cấp

Đối tượng nghiên cứu

Quản lý hoạt động TH,TT nghề ở các trường trung cấp theo hướng pháttriển năng lực thực hiện

Phạm vi nghiên cứu

Đề tài luận án tập trung nghiên cứu về hoạt động TH,TT và quản lýhoạt động TH,TT; có đề cập đến vấn đề năng lực và phát triển năng lực thựchiện nhưng không đi sâu vào vấn đề này Luận án chỉ bàn đến TH,TT vềchuyên môn nghề nghiệp mà người học được đào tạo ở nhà trường trung cấp.Bao gồm TH,TT ở nhà trường và TH,TT ở các doanh nghiệp

Đề tài nghiên cứu vấn đề quản lý hoạt động TH,TT của học sinh trongquá trình đào tạo nghề ở các trường trung cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội.Khảo sát lấy số liệu từ 6 trường đại diện

Các số liệu khảo sát, thống kê, minh chứng tính từ năm 2017 đến 2020

4 Giả thuyết khoa học

Trước yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo hiện nay, hoạt động TH,TTtheo lý thuyết dạy học truyền thống đang bộc lộ nhiều bất cập Nếu quản lýhoạt động TH,TT của học sinh ở trường trung cấp được thực hiện dựa trên lýthuyết tiếp cận năng lực – hoạt động và vận dụng các mô hình quản lý hoạtđộng trải nghiệm thực tiễn trong đào tạo nghề, đề xuất được hệ thống các biệnpháp quản lý hoạt động TH,TT theo hướng phân quyền tự chịu trách nhiệmcủa các chủ thể hoạt động; tổ chức phối hợp được các lực lượng trong nhàtrường với cơ sở thực tập; đổi mới nội dung, phương thức TH,TT theo hướngtiếp cận năng lực cá nhân thì sẽ điều khiển được các hoạt động TH,TT củahọc sinh ở các trường trung cấp theo hướng phát triển năng lực thực hiện, gópphần nâng cao phẩm chất, năng lực của người học đáp ứng yêu cầu đào tạonguồn nhân lực chất lượng cao, phục vụ cho sự nghiệp CNH, HĐH đất nước

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận

Đề tài luận án được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủnghĩa duy vật biện chứng về vai trò của hoạt động thực tiễn trong nhận thức,

cải tạo thế giới và phát triển bản chất người Các nội dung khoa học trongluận án được quán triệt sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh và nguyên lý giáo dụccủa Đảng Cộng sản Việt Nam về sự thống nhất giữa học với hành, lý luận vớithực tiễn Luận án được thực hiện dựa trên các phương pháp tiếp cận như sau:

Tiếp cận hệ thống – cấu trúc Xem xét hoạt động TH,TT và quản lý

hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp là một giai đoạn trongquá trình đào tạo của nhà trường, có mối quan hệ nhân quả với các giai đoạndạy học, giáo dục trang bị kiến thức lý thuyết, chuẩn bị các phẩm chất nghềnghiệp cho học viên ngay từ khi bắt đầu vào trường

Tiếp cận lịch sử - logic Xem xét mọi vấn đề liên quan đến hoạt động

TH,TT và quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp theoquan điểm lịch sử và logic Tức là các quan điểm và thực tiễn về hoạt độngTH,TT và quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp đã đượchình thành, phát triển trong bối cảnh lịch sử cụ thể nào, đã trải qua các giai đoạnphát triển như thế nào và hiện nay đang ở tình trạng như thế nào Chỉ ra mối quan

hệ, sự chi phối lẫn nhau giữa các giai đoạn phát triển đó

Tiếp cận thực tiễn – phát triển Mọi vấn đề về hoạt động TH,TT và

quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp được luận giảitheo quan điểm tiếp cận thực tiễn và phát triển Nghĩa là phải đặt vấn đề hoạtđộng TH,TT và quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấptrong bối cảnh thực tiễn của nhà trường, thực tiễn của địa phương và đấtnước Phải tổng kết, đánh giá đúng thực trạng hoạt động TH,TT và quản lýhoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp đã đáp ứng yêu cầu vềnguồn nhân lực lao động của các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nộihiện nay hay chưa Các giải pháp quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ởcác trường trung cấp phải hướng vào giải quyết các bất cập trong thực tiễn,cải tạo thực tiễn GDPL hiện nay

Tiếp cận năng lực – hoạt động Dựa trên lý thuyết năng lực trong khoa

học giáo dục để luận giải những vấn đề lý luận về năng lực và xây dựng nănglực thực hiện của học sinh Năng lực là khả năng của con người được biểuhiện ra bằng hoạt động Năng lực được phát triển trong hoạt động Giáo dục,đào tạo ở các nhà trường phải đưa người học vào hoạt động trải nghiệm thựctiễn, đánh giá năng lực thực hiện của người học phải thông qua hoạt động

Phương pháp nghiên cứu

Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Đề tài được sử dụng thường xuyên các phương pháp phân tích, tổng hợp,

hệ thống hóa, khái quát hóa các nguồn tài liệu lý luận Nghiên cứu các tác phẩmkinh điển liên quan về giáo dục, đào tạo; Các lý thuyết về tiếp cận năng lực, tiếpcận hoạt động trong giáo dục; Các tài liệu chuyên ngành về giáo dục và quản lýgiáo dục Đặc biệt là nghiên cứu các tài liệu lý thuyết về đào tạo nghề và quản lýđào tạo nghề, các công trình, tài liệu liên quan đến vấn đề quản lý hoạt độngTH,TT nghề Sử dụng các phương pháp suy luận, phán đoán nhằm xây dựng vàchứng minh giả thuyết khoa học của vấn đề nghiên cứu Sử dụng phương pháp

mô hình hóa trong nghiên cứu các mô hình quản lý giáo dục, đào tạo nghề vàxây dựng mô hình quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở trường trung cấp

Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp quan sát Quan sát thực tiễn các hoạt động đào tạo, các

hoạt động quản lý đào tạo ở trong nhà trường trung cấp; Quan sát hoạt độngTH,TT của học sinh ở các cơ sở thực tập

Phương pháp điều tra bằng phiếu thăm dò ý kiến Điều tra bằng phiếu

hỏi đối với cán bộ, giáo viên, học viên của 6 trường trung cấp Số lượng khảosát 455 người, trong đó 265 học viên, 70 cán bộ quản lý, 120 giáo viên

Phương pháp trò chuyện và phỏng vấn Sử dụng phương pháp tròchuyện để tiếp xúc với các học sinh TH,TT, tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của

họ trong TH,TT Sử dụng phương pháp phỏng vấn các các giáo viên chủnhiệm lớp Mục đích và nội dung trò truyện, phỏng vấn tập trung các vấn đề

về nội dung, phương thức tổ chức TH,TT của học sinh

Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động giáo dục Nghiên cứu hồ

sơ, tài liệu TH,TT của học sinh các khóa để xem những nhận xét đánh giá vềkết quả TH,TT của học sinh Xin ý kiến của các đơn vị cơ sở về việc phối hợpgiữa nhà trường với đơn vị trong tổ chức TH,TT của học sinh Xin ý kiến cáccán bộ quản lý nhà trường và các nhà khoa học về nội dung luận án và về cácbiện pháp đề xuất

Phương pháp khảo nghiệm, thử nghiệm Tiến hành khảo nghiệm

tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp; thử nghiệm một số biệnpháp mà đề tài đã đề xuất Sử dụng các phương pháp toán học để thống

kê, lập biểu bảng, xử lý kết quả số liệu để kiểm chứng kết quả nghiêncứu của đề tài

Nhóm phương pháp sử dụng toán thống kê.

Thu thập và xử lý số liệu thực trạng và thực nghiệm bằng phương phápthống kê toán học Số liệu thu thập bằng phiếu điều tra được nhập vào bảngtính excel, thống kê số lượng trả lời từng phương án theo từng câu theo từngđối tượng khảo sát, cuối cùng sử dụng công thức tính điểm trung bình và tỷ lệphần trăm như sau:

Khảo sát về các mức độ quan trọng/ thường xuyên/ ảnh hưởng trongluận án quy định điểm như sau:

Điểm 4: Rất quan trọng/ Tốt/ Rất ảnh hưởng

Điểm 3: Quan trọng/ Khá/ ảnh hưởng

Điểm 2: Ít quan trọng / TB/ Ít ảnh hưởng

Điểm 1: Không quan trọng/ Yếu/ Ít ảnh hưởng

Tính điểm theo mỗi mức độ:

Xử lý số liệu bằng công thức tính giá trị trung bình: X =

ƒi: Số người tham gia đánh giá ở mức độ Xi

n: Số người tham gia đánh giá

Các nhận định mức độ được xác định như sau:

Loại Tốt: 3,25X 4,0; Loại Khá: 2,5X  3,25;

Loại Trung bình: 1,75 X  2,5; Loại Yếu: 1,0X  1,75

6 Những đóng góp mới của luận án

Về lý luận

Luận án xây dựng các khái niệm mới về TH,TT và quản lý hoạt độngTH,TT của học sinh theo hướng phát triển năng lực thực hiện Xác định mốiquan hệ giữa hoạt động TH,TT với phát triển năng lực của học sinh Xác định

mô hình và nội dung, phương thức quản lý hoạt động TH,TT của học sinhtheo lý thuyết giáo dục hiện đại

Về thực tiễn

Cung cấp thông tin chân thực về thực trạng hoạt động TH,TT và thựctrạng quản lý hoạt đồng TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp trên địabàn thành phố Hà Nội Chỉ ra nguyên nhân cơ bản của những hạn chế là chưacập nhật các lý thuyết quản lý đào tạo nghề theo tiếp cận năng lực thực hiệntrong quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấp Đề xuất

hệ thống biện pháp quản lý có thể vận dụng vào thực tiễn góp phần nâng caochất lượng hoạt động TH,TT và phát triển năng lực thực hiện của học sinh

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thựctiễn quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở trường trung cấp theo hướngphát triển năng lực thực hiện; cung cấp những luận cứ khoa học, giúp choĐảng uỷ, Ban Giám hiệu nhà trường và chỉ huy các cơ quan, khoa chuyênngành trong lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý hoạt động TH,TT của học sinh, gópphần nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường, giúp học sinh ra trường cónăng lực thực hành vững chắc đáp ứng được các yêu cầu nhiệm vụ của xã hội

Sản phẩm của đề tài có thể làm tài liệu tham khảo có giá trị cho cán bộ,giáo viên, học sinh các nhà trường trung cấp, các doanh nghiệp,các nhànghiên cứu, nhà quản lý giáo dục và những ai quan tâm đến hoạt động thựchành thực tập của học sinh

8 Kết cấu của luận án

Luận án được kết cấu gồm: Mở đầu; 4 chương; Kết luận, kiến nghị;Danh mục các công trình khoa học đã công bố của tác giả, danh mục tài liệutham khảo và các bản phụ lục

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến hoạt động thực hành, thực tập của người học ở các trường đào tạo nghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện

1.1.1 Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

William E.Blank (1982): Handbook for Developing Competency-Based Training Programs, (Sổ tay phát triển chương trình đào tạo dựa trên năng lực

thực hiện) [130] Cuốn sách đã đề cập đến những vấn đề như: Phân tích nghề,xây dựng hồ sơ năng lực, phát triển công cụ đánh giá, phát triển các gói họctập, cải tiến chương trình đào tạo Tác giả đã lập luận mối quan hệ giữa nănglực thực hiện với thực hành, thực tập của người học

John W Burke (1995), Competency Based Education and Training, (Giáo dục và đào tạo dựa trên năng lực thực hiện) [109] Tác giả đã trình bày

nguồn gốc của giáo dục và đào tạo dựa trên năng lực thực hiện, quan niệm

về năng lực thực hiện và tiêu chuẩn về năng lực thực hiện, về vấn đề đánhgiá dựa trên năng lực thực hiện và cải tiến chương trình đào tạo dựa trênnăng lực thực hiện Tác giả chỉ ra con đường, biện pháp hình thành, pháttriển năng lực thực hiện là đưa người học vào thực hành trong thực tiễn

Shirley Fletcher (1995), Competence - Based Assessment Techniques,

(Các kỹ thuật đánh giá dựa trên năng lực thực hiện) [121] Trong đó phân tích sựkhác biệt về đào tạo theo NLTH ở Anh và Mỹ, các nguyên tắc và thực hành đánhgiá theo tiêu chuẩn, mục tiêu và sử dụng đánh giá dựa trên NLTH, việc thiết lậpcác tiêu chí cho sự thực hiện, thu thập bằng chứng cho đánh giá NLTH Tác giảcho rằng năng lực thực hiện phải được thể hiện ra bằng các hoạt động thực hànhcủa người học Tuy nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu đánh giá dựatrên NLTH, một khâu của quá trình dạy học

Shirley Fletcher (1997), Designing Competence - Based Training,

(Thiết kế đào tạo dựa trên năng lực thực hiện) [122] Tác giả đề cập các cơ

sở khoa học của việc thiết lập các tiêu chuẩn đào tạo, các kỹ thuật phân tíchnhu cầu người học và phân tích công việc, xây dựng mô dun dạy học vàkhung chương trình Trong đó, chú trọng các nội dung dạy học thực hànhtrong thực tiễn

Kerka, Sandra (1997), Competency-based education and training: Myths and Realities (GD&ĐT dựa trên năng lực thực hiện: Huyền thoại và

thực tiễn) [111] Tác giả đã tổng kết về đào tạo dựa trên NLTH vốn phát triểnmạnh mẽ trong những năm 1990 với hàng loạt các tổ chức có tầm cỡ ở Mỹ,Anh, Úc, New Zealand, xứ Wales v.v Tác giả cho rằng, giáo dục, đào tạo ởcác nhà trường phải hướng vào hình thành năng lực thực hiện cho người học.Chính năng lực thực hiện đó sẽ làm cho khả năng thực hành nghề nghiệptrong thực tiễn được phát triển

Thomas D., Slilke H (2011), Structures and functions of based education and training (CBET) [124] (cấu trúc và chức năng của giáo

competency-dục và đào tạo trên cơ sở năng lực: Một quan điểm so sánh) Tác giả đã dựatrên những kinh nghiệm ĐTN mà mình đang trực tiếp tiến hành để đưa raquan điểm về cấu trúc và chức năng của CTĐT dựa trên NLTH Việc xâydựng cấu trúc và chức năng của CTĐT theo NLTH cần phải được thảo luận rõbao gồm cả kế hoạch xây dựng chương trình, phát triển chương trình và kiểmđịnh chương trình trước khi thực thi Ngoài ra, cũng cần xem xét sự khác biệt,

ưu điểm, nhược điểm của việc xây dựng cấu trúc, chức năng CTĐT theoNLTH với các lý thuyết xây dựng CTĐT nghề khác Một điều nữa là nhữngchương trình xây dựng theo NLTH cần có sự đối sánh với hệ thống GD&ĐT ở

Úc, Anh, xứ Wales, Bắc Ireland và Scotland, như vậy mới bảo đảm chất lượngđào tạo và được công nhận ở quốc tế

Leesa Wheelahan (2012), The problem with competency-based training, Educating for the knowledge economy: critical perspectives?

[112] (Vấn đề với đào tạo dựa trên năng lực, Giáo dục cho nền kinh tế trithức: Quan điểm phê phán?) Tác giả đã phát triển và mở ra một góc nhìnthực tế khác về đào tạo theo NLTH Tác giả phê phán cách tiếp cận đặt sựthực hiện công việc nghề nghiệp của người học vào vị trí trung tâm thaycho việc phải bắt đầu từ việc tiếp nhận hệ thống tri thức khoa học chuyênsâu Tác giả đã chỉ ra hạn chế của phương pháp xây dựng CTĐT theoNLTH và đề xuất cần phải có những nghiên cứu sâu hơn trong các lýthuyết xây dựng CTĐT

Schenk, John P (2013), The Life and Times of Victor Karlovich Della- Vos, (Cuộc đời và thời đại của Victor Karlovich Della- Vos) [120].

Tác giả đã giới thiệu những nghiên cứu của Victor Karlovich Della-Vos,Giám đốc Học viện Kỹ thuật Hoàng Gia Matxcơva (Nga) về đào tạo nghề.Ông chủ trương, muốn dạy nghề cho có hiệu quả thì phải phân tích nghề, tổchức xưởng theo nghề chuyên môn và dạy nghề “phải có phương pháp thiếtthực” Về chương trình học, Della Vos cho rằng chương trình học đượcthiết lập dựa trên cơ sở của sự phân tích nghề, phải phân tích mỗi nghề rathành các động tác cơ bản, xếp đặt những động tác đó theo thứ tự từ dễ đếnkhó và tổ chức cho người học học theo thứ tự đó Về phương pháp dạynghề, Della Vos khuyến cáo người học thực tập theo mẫu nào thì phải vẽmẫu đó Hoàn tất mẫu trước cho thật hoàn hảo rồi mới bắt đầu mẫu kế tiếp.Người học chỉ được phép làm việc trong các xưởng sau khi đã hoàn thànhcác khóa học lý thuyết theo yêu cầu Kết quả đạt được của phương phápnày là người học nắm vững những nguyên tắc thiết yếu, cơ bản của ngànhnghề họ học Sáng kiến của Della Vos đặt nền tảng khoa học về phươngpháp dạy nghề và phát triển CTĐT theo NLTH

1.1.2 Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước

Từ cuối thế kỷ XX đã có một số công trình nghiên cứu cơ bản về đàotạo nghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện được xuất bản thành sách:

Nguyễn Minh Đường, Nguyễn Tiến Dũng, Vũ Hữu Bài (1994), Phương pháp đào tạo nghề theo Mô đun kỹ năng hành nghề [23] Cuốn sách được

biên soạn cùng cho bồi dưỡng giáo viên Trung học chuyên nghiệp và Dạynghề Trên cơ sở đó, Vụ Trung học chuyên nghiệp – Dạy nghề đã tổ chứcbiên soạn 20 bộ chương trình đào tạo nghề theo modun kỹ năng hành nghềđược chia thành các đơn nguyên học tập tích hợp cả lý thuyết và thực hànhcho các Trung tâm dạy nghề Tuy nhiên, những chương trình này chỉ ápdụng cho đào tạo nghề ngắn hạn

Nguyễn Minh Đường (2006), Đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế [25] Cuốn sách đã giới thiệu cơ sở lý luận và thực trạng về đào

tạo nhân lực, đồng thời đề xuất các giải pháp về đào tạo nhân lực trongbối cảnh mới Tác giả đã phân tích vai trò của phương thức đào tạo theohướng phát triển năng lực thực hiện đối với việc đào tạo nguồn nhân lựcchất lượng cao Theo đó, đào tạo nghề đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa,hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường, toàn cầu hóa và hội nhậpquốc tế phải coi trọng các nội dung thực hành nghề, phải nâng cao taynghề cho người lao động

Tổ chức Lao động Quốc tế, Tổng cục Dạy nghề (2011), Kỹ năng dạy học, Tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm cho giáo viên và người dạy nghề,

[61] Đây là tài liệu dùng cho bồi dưỡng giáo viên các trường đào tạo nghềđáp ứng yêu cầu phát triển mới của lý luận và thực tiễn dạy nghề Nội dungcuốn sách chủ yếu hướng dẫn các kỹ năng nghiệp vụ sư phạm trong dạy nghề.Trong đó, nhấn mạnh kỹ năng dạy thực hành nghề

Bên cạnh những công trình nghiên cứu cơ bản đã được xuất bản thànhsách, đã xuất hiện nhiều đề tài nghiên cứu khoa học về vấn đề này:

Nguyễn Đức Trí (1996), Tiếp cận đào tạo nghề dựa trên năng lực thực hiện và xây dựng tiêu chuẩn nghề [72] Đây là công trình đầu tiên nghiên

cứu khá toàn diện về hệ thống ĐTN theo NLTH ở Việt Nam Đề tài đãgóp phần làm sáng tỏ lý luận của phương thức đào tạo dựa trên NLTH,đồng thời chỉ ra các bước phát triển chương trình đào tạo theo năng lựcthực hiện và xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật năng lực nghề quốc gia Tácgiả cho rằng, TH,TT vừa là con đường hình thành năng lực thực hiện, vừa

là tiêu chí đánh giá mức độ phát triển năng lực thực hiện của người học

Nguyễn Đức Trí (2000), Xây dựng mô hình đào tạo giáo viên kỹ thuật

ở trình độ đại học cho các trường trung học chuyên nghiệp, dạy nghề [73].

Tác giả đã đề xuất các mô hình đào tạo giáo viên dạy kỹ thuật, trong đó đề cậpđến triết lý, các đặc điểm cơ bản, ưu nhược điểm của phương thức đào tạo theohướng phát triển năng lực thực hiện thực hiện Tác giả cho rằng, giáo viên ởcác trường trung học chuyên nghiệp, dạy nghề không chỉ giỏi thực hành nghề

mà phải nắm được lý thuyết về thực hành, không chỉ thành thạo quy trình côngnghệ thực hành mà phải hiểu bản chất của các hành động và quy trình đó

Đỗ Mạnh Cường (2011), Năng lực thực hiện và dạy học tích hợp trong đào tạo nghề [16] Tác giả cho rằng, trong đào tạo nghề người ta quan tâm đến

năng lực thực hiện hoạt động chuyên môn (Professional Action Competency).Năng lực này được coi là tích hợp của bốn loại năng lực sau: Năng lực cá nhân(Individual competency) Năng lực chuyên môn, kỹ thuật (Professional/Technicalcompetency) Năng lực phương pháp luận (Methodical competency) và năng lực

xã hội (Social competency) Con đường hình thành năng lực thực hiện là phảidạy học tích hợp cả lý thuyết với thực hành, kết hợp thực hành trong nhà trườngvới thực tập trong thực tiễn ở các doanh nghiệp

Nguyễn Ngọc Hiếu (2013), Quy trình hình thành kỹ năng thực hành sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện [33] Tác giả đã xác định cơ sở lý luận

của vấn đề tổ chức thực hành sư phạm cho sinh viên theo hướng phát triểnnăng lực thực hiện Trong đó đã tổng quan những công trình nghiên cứu ngoàinước, những nghiên cứu trong nước và xây dựng các khái niệm công cụ của

đề tài như: Hoạt động học tập, rèn luyện của sinh viên tại các cơ sở đào tạo sưphạm; Hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên của sinh viên;TH,TT sư phạm; Quy trình thực hành sư phạm; Năng lực thực hiện Tác giả

đã phân tích làm rõ những vấn đề lý luận về quá trình tổ chức thực hành sưphạm cho sinh viên theo hướng phát triển năng lực thực hiện

Những năm gần đây, đã xuất hiện ngày càng nhiều đề tài luận án tiến sĩnghiên cứu về đào tạo nghề dưới những góc độ tiếp cận khác nhau Hoàng

Ngọc Trí (2005), Nghiên cứu giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo công nhân kỹ thuật xây dựng ở Thủ đô Hà Nội [71] Tác giả đã đề xuất những giải

pháp nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, trong đó đã tập trung phântích lý luận và đề xuất giải pháp đổi mới phương thức đào tạo theo hướngphát triển năng lực thực hiện thực hiện Tác giả đề xuất giảm bớt các nội dungdạy học lý thuyết, tăng các nội dung TH,TT

Dương Thị Nga (2012), Phát triển năng lực thích ứng nghề cho sinh viên cao đẳng sư phạm [47] Tác giả xác định cấu trúc của năng lực nghề gồm

các thành tố cơ bản: Tri thức về nghề; Kỹ năng nghề; Thái độ với nghề; Mức

độ (kết quả) thực hiện các hành động nghề (hành nghề) Đồng thời, tác giảxác định cấu trúc của năng lực thích ứng nghề bao gồm các thành tố: Tri thức

để thích ứng (đáp ứng yêu cầu) của nghề; Mức độ vận dụng các kĩ năng nghềlinh hoạt trong các tình huống; Mức độ tích cực trong rèn luyện nghề; Sự linhhoạt trong biểu hiện các phẩm chất và năng lực nghề Con đường cơ bản đểphát triển năng lực thích ứng nghề cho sinh viên là tổ chức cho sinh viên thamgia các hoạt động TH,TT nghề trong các tình huống khác nhau

Nguyễn Quang Việt (2015), Đánh giá kết quả học tập theo năng lực trong đào tạo nghề [87] Tác giả đã phát triển các luận điểm cơ bản về dạy

học theo hướng phát triển năng lực thực hiện Tác giả đã xây dựng khái niệmnăng lực thực hiện và phác thảo cấu trúc năng lực thực hiện trong đào tạonghề Đặc biệt, đã phân tích làm rõ đặc điểm dạy học theo hướng phát triểnnăng lực thực hiện, nội dung, phương pháp và nguyên tắc đánh giá năng lựcthực hiện; đồng thời chỉ ra quy trình và các công cụ đánh giá trong dạy họcthực hành nghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện

Phạm Thị Hồng Hạnh (2016), Dạy học xác suất và thống kê cho sinh viên ngành kế toán của các trường cao đẳng công nghiệp theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp [31] Tác giả đã xây dựng mô hình cấu trúc

NLNN bao gồm bốn thành phần là: Năng lực chuyên môn, năng lực phươngpháp, năng lực xã hội và năng lực riêng Bốn thành phần năng lực này giaonhau tạo thành NLNN Tác giả đồng tình với Nguyễn Đức Trí, cho rằng, kháiniệm NLNN được hầu hết mọi người tương đối thống nhất định nghĩa là khảnăng thực hiện các hoạt động trong nghề theo tiêu chuẩn đặt ra Bất cứ NLNNnào cũng điểu tích hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ Trong đó, các thành tố

kỹ năng thực hành là biểu hiện cao nhất của NLNN

Trên các tạp chí khoa học có nhiều bài viết liên quan đến vấn đề TH,TTcủa học viên Tiêu biểu như: Nguyễn Thị Minh Phương, Lê Thị Thu Hương,Trần Đình Tuấn (2012), “Nâng cao năng lực đào tạo nghề tại trường Caođẳng nghề Cơ điện – Luyện kim Thái Nguyên” [49] Bài báo đã đề cập đếnvấn đề lý luận về năng lực trong đào tạo nghề Bùi Văn Hồng (2015), “Dạyhọc tích hợp trong giáo dục nghề nghiệp theo lý thuyết học tập trải nghiệmcủa Davida A Kolb” Nguyễn Hồng Minh (2016), “Phát triển dạy nghề đáp

ứng yêu cầu của thị trường lao động và hội nhập quốc tế” Đây là các bài báo

khoa học đã đề xuất nhiều giải pháp mới, nhiều ý tưởng hay về đào tạo nghề

trong giai đoạn hiện nay Các ý tưởng mới về tạo nguồn cho đào tạo nghề, vềchương trình, nội dung đào tạo nghề, về phương pháp tổ chức đào tạo nghề,

về thực tập nghề và đánh giá kết quả thực tập nghề của học sinh

Tóm lại, vấn đề đào tạo nghề theo hướng phát triển năng lực của ngườihọc đã được nhiều nhà khoa học ở các quốc gia trên thế giới và trong nướcquan tâm nghiên cứu Mỗi khu vực khác nhau, mỗi quốc gia khác nhau cónhững đặc điểm phát triển khác nhau về kinh tế, văn hóa, giáo dục, do đó cáccông trình nghiên cứu cũng có những đặc điểm riêng Nhìn chung, các côngtrình nghiên cứu của tác giả có những cách tiếp cận khác nhau, trong đó có cảcác công trình nghiên cứu cơ bản, có các công trình nghiên cứu ứng dụngtrong thực tiễn khá phong phú Mặc dù các góc độ tiếp cận khác nhau nhưngcác công trình nghiên cứu đều có xu hướng chung là đào tạo nghề theo hướngphát triển năng lực thực hành của người học

1.2 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến quản lý hoạt động thực hành, thực tập của người học ở các trường đào tạo nghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện

1.2.1 Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Frederick Winslow Taylor được coi là cha đẻ của khoa học quản lý

và là người đầu tiên trong lịch sử nghiên cứu có hệ thống về côngviệc Ông là tác giả của nhiều công trình nghiên cứu về đào tạo nghề vàquản lý đào tạo nghề Năm 1903 ông viết cuốn Shop management (Quản lý cửa hàng) Năm 1906, ông viết cuốn On the Art of Cutting Metals ( Về nghệ thuật cắt kim loại ) Đây là các tài liệu giao dịch của Hiệp hội kỹ sư cơ khí

Hoa Kỳ Đặc biệt, năm 1911, ông đã viết cuốn The Principles of Scientific Management [114] Trong đó ông đưa ra bốn nguyên tắc quản lý nổi tiếng:Nguyên tắc 1: Thay thế các phương pháp làm việc theo quy tắc của ngóntay cái bằng các phương pháp dựa trên một nghiên cứu khoa học về các

nhiệm vụ Nguyên tắc 2: Chọn khoa học, đào tạo và phát triển từng nhânviên thay vì thụ động để họ tự rèn luyện mình Nguyên tắc 3: Cung cấp,hướng dẫn chi tiết và giám sát của từng nhân viên trong việc thực hiệnnhiệm vụ rời rạc của nhân viên đó Nguyên tắc 4: Chia công việc gần nhưbằng nhau giữa các nhà quản lý và công nhân, để các nhà quản lý áp dụngcác nguyên tắc quản lý khoa học để lập kế hoạch công việc và công nhânthực sự thực hiện các nhiệm vụ

Các công trình của Frederick Winslow Taylor đã nghiên cứu vấn đềhợp lý hóa thao tác lao động Theo Taylor, phải phân tích xem trong một côngviệc đó có bao nhiêu thành tố cơ bản, có bao nhiêu thao tác và dạy nhữngcông việc đó trong một thời gian nhất định, không dạy hết các công việc màchỉ dạy những công việc nào thường xuất hiện nhiều nhất, tần suất công việccao nhất, công việc nào ít sử dụng thì không dạy Có ý kiến cho rằng, các tàiliệu của Frederick Winslow Taylor là những công trình nghiên cứu xuất sắcnhất về quản lý dạy nghề trong thế kỷ XX

Heinz Weihrich, Kai-Uwe Seidenfuss, Volker Goebel (1996), Managing vocational training as a joint venture - can the German approach of cooperative education serve as a model for the United States and other countries? (Quản lý

đào tạo nghề như một công ty liên doanh - cách tiếp cận hợp tác đào tạo củaĐức như một mô hình cho Mỹ và các nước khác?) [104] Tác giả đã giới thiệucác phương pháp ĐTN truyền thống của Đức và mô hình QLĐT nghề cầnphải được bổ sung hướng tới một mức độ cao hơn, đào tạo theo hệ thống képđược tích hợp lý thuyết và thực hành, lấy năng lực người học làm trung tâmcủa hoạt động QLĐT Tác giả cho rằng đổi mới mô hình ĐTN là một nhu cầuquan trọng và một cách tiếp cận QLĐT mới là mô hình đào tạo kiểu liêndoanh, không chỉ ở Mỹ mà còn ở các nước khác, bằng cách làm cho các tổchức kinh doanh và chính phủ cạnh tranh hơn trên thị trường toàn cầu

Vladimir Gasskov (2000), Managing vocational training systems,

(Quản lý hệ thống đào tạo nghề) [127] Tác giả đã trình bày một hệ thốngkhoa học và nghệ thuật về quản lý và tổ chức ĐTN trong cơ sở công lập, baogồm: Quản lý cơ cấu tổ chức, thiết lập mục tiêu, kế hoạch, tài chính, QLĐT;Đồng thời đưa ra biện pháp phát triển năng lực quản lý của các quản trị viêncao cấp; Khuyến khích họ xem xét, phản biện các thủ tục hành chính của cơ

sở mình để tiến tới mức độ chuyên nghiệp cao

Như vậy, các công trình nêu trên đều khẳng định cần có sự cải tiếntrong QLĐT nghề hướng đến tính chuyên nghiệp cao và khả năng thực hànhnghề đáp ứng thị trường lao động

1.2.2 Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước

Nguyễn Ngọc Hùng (2004), Các giải pháp đổi mới quản lý dạy học thực hành nghề theo tiếp cận năng lực thực hiện cho sinh viên sư phạm kỹ thuật [37] Tác giả đã xác định đối tượng nghiên cứu là các giải pháp quản

lý dạy học thực hành nghề sư phạm kỹ thuật Tác giả đã phát triển lý luậndạy học thực hành nghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện như đặcđiểm của phương thức đào tạo theo hướng phát triển năng lực thực hiện, sựkhác biệt giữa đào tạo theo hướng phát triển năng lực thực hiện với đào tạotruyền thống Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, tác giả đã đề xuất hệthống giải pháp quản lý dạy học thực hành nghề Trong đó bao gồm giảipháp quản lý hoạt động dạy và quản lý hoạt động học

Nguyễn Viết Sự (2005), Giáo dục nghề nghiệp, những vấn đề và giải pháp [54] Đây là các cuốn chuyên khảo tập hợp các bài viết của các tác giả

về cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn, phương pháp luận quản lý và phát triển hệthống giáo dục nghề nghiệp, kinh nghiệm trong và ngoài nước về phát triểngiáo dục nghề nghiệp… trong đó đã bàn luận tới những giải pháp QLĐT nghề

và phát triển nguồn nhân lực

Đào Thị Thanh Thuỷ (2012), Quản lý đào tạo nhân lực kỹ thuật đáp ứng nhu cầu phát triển các khu công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm miền Trung [58] Tác giả đã đưa ra mô hình quản lý đào tạo theo chu trình Bao

gồm bốn bước như sau: Xác định nhu cầu đào tạo Lập kế hoạch và thiết kếđào tạo Triển khai đào tạo Đánh giá kết quả đào tạo Tác giả đã minh họacông tác quản lý đào tạo theo chu trình thành mô hình Xác định các nộidung quản lý đào tạo theo mô hình chu trình nhằm đáp ứng nhu cầu NLKTcho khu công nghiệp

Nguyễn Thị Hằng (2013), Quản lý đào tạo nghề ở các trường dạy nghề theo hướng đáp ứng nhu cầu xã hội [32] Luận án đã phát triển khái

niệm nghề xã hội và nghề đào tạo; Đào tạo nghề; Nhu cầu xã hội về đào tạo;Đào tạo nghề theo hướng đáp ứng nhu cầu xã hội, đã hệ thống hóa đượckhung lý luận về quản lý đào tạo nghề ở các trường dạy nghề theo hướngđáp ứng nhu cầu xã hội gồm: “Quản lý việc xác định nhu cầu đào tạo; Quản

lý việc lập kế hoạch và thiết kế đào tạo; Quản lý việc triển khai đào tạo;Quản lý việc đánh giá đào tạo; Mối liên kết giữa trường dạy nghề và doanhnghiệp –tiền đề quan trọng để đào tạo nghề đáp ứng nhu cầu xã hội trong cơchế thị trường” Tác giả đã chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến đào tạo nghềtheo hướng đáp ứng nhu cầu xã hội Luận án đã làm rõ thực trạng công tácđào tạo ở các trường dạy nghề; Thực trạng quản lý đào tạo nghề theo hướngđáp ứng nhu cầu xã hội, từ đó đề xuất được năm giải pháp quản lý đào tạonghề ở các trường dạy nghề theo hướng đáp ứng nhu cầu xã hội

Đào Việt Hà (2014), Quản lý đào tạo theo năng lực thực hiện nghề kỹ thuật xây dựng ở các trường cao đẳng xây dựng [29] Tác giả đã tổng quan

nghiên cứu vấn đề về đào tạo theo năng lực thực hiện và quản lý đào tạonghề Qua nghiên cứu lý luận về đào tạo theo năng lực thực hiện và các môhình quản lý đào tạo nghề, tác giả đã xây dựng khung lý thuyết về quản lý đào

tạo nghề theo năng lực thực hiện trên cơ sở mô hình CIPO với các nội dungquản lý chủ yếu là: Quản lý đầu vào, quản lý quá trình và quản lý đầu ra củaquá trình đào tạo có quan tâm đến những yếu tố tác động của bối cảnh Tácgiả đã đề xuất một hệ thống 6 giải phải quản lý nhằm quản lý đào tạo theonăng lực thực hiện nghề kỹ thuật xây dựng

Nguyễn Mỹ Loan (2014), Quản lý phát triển đội ngũ giảng viên trường cao đẳng nghề đáp ứng nhu cầu đào tạo nhân lực vùng đồng bằng sông Cửu Long [44] Luận án đã hệ thống hóa và xây dựng cơ sở lý luận về quản lý phát

triển đội ngũ giảng viên trường cao đẳng nghề theo hướng chuẩn hóa, đáp ứngnhu cầu đào tạo nhân lực Tác giả đã chỉ ra mối quan hệ giữa các cơ sở đàotạo nghề với nhu cầu xã hội Bao gồm: quan hệ giữa đào tạo với nhu cầu cungcấp nguồn nhân lực đảm bảo cho thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế, xã hộicủa Nhà nước; mối quan hệ hợp tác giữa cơ sở đào tạo với cơ sở sử dụngnguồn nhân lực; mối quan hệ giữa đào tạo với nhu cầu cá nhân của bản thânngười học Nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của các cơ sở đào tạo nghề hiệnnay là đào tạo nhân lực có chất lượng và khả năng cạnh tranh cao trong bốicảnh hội nhập, hợp tác quốc tế Tác giả luận án xây dựng và đề xuất 7 giảipháp quản lý phát triển đội ngũ giảng viên các trường cao đẳng nghề vùngđồng bằng sông Cửu Long

Nguyễn Hồng Tây (2014), Quản lý phát triển các trường cao đẳng nghề nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực vùng kinh tế trọng điểm miền Trung

[56] Qua nghiên cứu lý luận về nhân lực, tiếp cận cung - cầu nhân lực trongquản lý phát triển nhà trường, tiếp cận hiện đại về quản lý phát triển như: Quản

lý theo mục tiêu; Quản lý dựa vào nhà trường Luận án xây dựng khung lýthuyết về quản lý phát triển các Trường cao đẳng nghề đáp ứng nhu cầu nhânlực Vùng kinh tế trọng điểm, bao gồm 12 vấn đề quan trọng của quản lý pháttriển các Trường cao đẳng nghề, tập trung vào quản lý tổng thể các yếu tố

làm nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực, mở rộng quy mô dạy nghề đồng

thời với nâng cao chất lượng dạy nghề phù hợp với nhu cầu lực của Vùng kinh

tế trọng điểm Tác giả luận án đề xuất và kiến nghị 08 giải pháp quản lý

Đoàn Như Hùng (2018), Quản lý liên kết đào tạo giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp với doanh nghiệp đáp ứng nhu cầu nhân lực các khu công nghiệp tỉnh Đồng Nai [36] Nội dung luận án đã luận chứng được sự cần thiết

quản lý liên kết đào tạo giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp với doanh nghiệpđáp ứng nhu cầu nhân lực các khu công nghiệp tỉnh Đồng Nai Xác định đượckhung lý luận về quản lý liên kết đào tạo giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp vớidoanh nghiệp đáp ứng nhu cầu nhân lực các khu công nghiệp theo hướng tiếpcận chức năng quản lý và mô hình CIPO Trên cơ sở lý luận và thực tiễn quản

lý liên kết đào tạo giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp khu côngnghiệp Đồng Nai, luận án đề xuất 5 giải pháp cụ thể trên nguyên tắc hệ thống,đồng bộ và khoa học Các giải pháp đề xuất phù hợp với đặc thù của nhàtrường và doanh nghiệp tỉnh Đồng Nai và bước đầu thể hiện giá trị thực tiễnthông qua kết quả khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi của các cán bộ quản

lý các cấp, giáo viên, chuyên gia và các nhà khoa học

Vũ Tuấn (2020), Quản lý đào tạo nghề ở các trường trung cấp ngành giao thông vận tải đáp ứng nhu cầu xã hội [86] Tác giả đã luận giải các vấn

đề lý luận về đào tạo nghề và quản lý đào tạo nghề ở các trường trung cấp.Trên cơ sở đó, tác giả đã xây dựng được bộ tiêu chí đánh giá mức độ đáp ứngnhu cầu xã hội trong đào tạo nghề ở các trường trung cấp giao thông vận tải

Tóm lại, đào tạo theo NLTH là một phương thức đào tạo mới Nhữngnăm gần đây đã xuất hiện các công trình nghiên cứu về đào tạo nghề theo NLTH

và QLĐT nghề theo NLTH với những góc độ tiếp cận khác nhau Đó là mộthướng đi mới góp phần triển khai có hiệu quả đào tạo theo NLTH trong ĐTN.Trong quá trình thực hiện luận án, tác giả đã nghiên cứu, kế thừa, đối chiếunhiều luận điểm, số liệu từ các công trình nghiên cứu kể trên

1.3 Khái quát các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết

1.3.1 Khái quát các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án

Thực hành, thực tập của học sinh là một vấn đề vừa có tính lý luận, vừa

có tính thực tiễn Từ trước tới nay đã có nhiều công trình, nhiều tác giả nghiêncứu về vấn đề này dưới những góc độ tiếp cận khác nhau Có thể khái quátthành hai hướng nghiên cứu với các cách tiếp cận khác nhao như sau:

Hướng thứ nhất, những công trình nghiên cứu có liên quan đến hoạt động TH,TT của người học ở các cơ sở đào tạo nghề theo hướng phát triển năng lực thực hiện Theo hướng này có các cách tiếp cận khác nhau Cách

tiếp cận cơ bản, bao gồm các công trình nghiên cứu lý luận chung về đào tạonghề Các tác giả đã đặt ra vấn đề về tầm quan trọng của đào tạo nghề trongchuẩn bị nguồn nhân lực lao động kỹ thuật đáp ứng chu nhu cầu của nền kinh

tế công nghiệp trong xã hội hiện đại Những vấn đề lý luận về đào tạo nghềdược gắn với lý luận phát triển nguồn nhân lực lao động Có những công trình

đã vạch ra mô hình phẩm chất, năng lực của người lao động chuyên môn kỹthuật đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế công nghiệp trong xã hội hiện đại Trên

cơ sở đó, đề xuất các giải pháp đào tạo của các trường đào tạo nghề Một sốcông trình của các tác giả nước ngoài đã phân chia hoạt động của người laođộng theo từng công việc cụ thể, các ngành nghề cụ thể, thành các phân đoạnkhác nhau để có biện pháp rèn luyện và tác động phù hợp Các công trình củacác tác giả trong nước thường nghiên cứu làm rõ cấu trúc chương trình, nộidung đào tạo nguồn nhân lực lao động kỹ thuật Nhìn chung, các công trìnhnghiên cứu đều hướng tới mong muốn đưa ra quy trình hoạt động của người laođộng sao cho có hiệu quả cao nhất

Cách tiếp cận năng lực, bao gồm các công trình nghiên cứu về đào tạonghề theo hướng phát triển năng lực Các tác giả đã phân tích đưa ra kháiniệm năng lực, năng lực thực hành, hay còn gọi là năng lực thực hiện trongđào tạo nghề Các tác giả đã dựa trên những thành tựu của lý thuyết về giáodục phát triển năng lực để xác định các loại hình năng lực và phân chia cấutrúc năng lực thực hành trong đào tạo nghề thành các nhóm năng lực với các

kỹ năng cụ thể Trên cơ sở đó đề xuất các quy trình hình thành, phát triểnnăng lực thực hành cho học viên Các công trình nghiên cứu của các tác giảngoài nước và trong nước đã đi vào nghiên cứu các mặt, các khía cạnh khácnhau của thực hành nghề nghiệp Các công trình đã tìm kiếm và đề xuất một

số kiến nghị, biện pháp, kinh nghiệm khắc phục các nhược điểm trong dạyhọc thực hành ở các nhà trường

Cách tiếp cận chất lượng, bao gồm các công trình nghiên cứu về chất

lượng đào tạo nghề Có nhiều ý kiến khác nhau về chất lượng đào tạo nghề,

chất lượng TH,TT của học viên, song tập trung nhất là kiến nghị phải đổi mớimột cách cơ bản hoạt động dạy học TH,TT, chuyển từ TH,TT nhằm rèn luyện

kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp sang dạy học TH,TT theo hướng phát triển nănglực cá nhân của người học Trong đó các khâu quan trọng nhất là khâu chuẩn

bị, cách tiến hành TH,TT, cách đánh giá kết quả TH,TT theo hướng phát triểnnăng lực thực hiện

Đối với các nhà trường đào tạo nghề, vấn đề chất lượng đào tạo vàchất lượng TH,TT có ý nghĩa rất quan trọng Một số công trình nghiên cứu

đã đề xuất giải pháp đánh giá chất lượng đào tạo nghề theo chuẩn đầu ra Cótác giả cho rằng, nhiều ngành nghề phải lấy kết quả TH,TT của học viên làmkết quả đánh giá chất lượng đào tạo của nhà trường Cũng có tác giả đề xuấtđánh giá chất lượng đào tạo nghề trên tất cả các khâu, các bước, các giaiđoạn của quá trình đào tạo nghề Những năm gần đây, đã xuất hiện một số

công trình nghiên cứu về đánh giá chất lượng đào tạo nghề theo mức độ pháttriển năng lực của người học Quan điểm này được gắn với lý thuyết về đàotạo theo hướng phát triển năng lực người học Tuy nhiên, trong thực tếnghiên cứu lý thuyết về vấn đề này vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau.

Hướng thứ hai, các công trình nghiên cứu về quản lý đào tạo nghề.

Theo hướng này, có các công trình nghiên cứu về quản lý ở cấp vĩ mô, củaNhà nước, của Bộ Lao động, thương binh, Xã hội, của các cơ quan chứcnăng về quản lý đào tạo nghề Cách tiếp cận quản lý ở cấp vi mô, bao gồmcác công trình nghiên cứu về quản lý các khâu, các bước trong đào tạonghề ở các nhà trường và các cơ sở đào tạo nghề

Hiện nay, trong hệ thống các trường đào tạo nghề đang có nhiều biếnđổi về cơ cấu, tổ chức Theo đó, tất cả các trường đào tạo nghề và trườngchuyên nghiệp (trừ một số trường đặc thù) đều gộp chung vào một loại hìnhtrường là trường trung cấp và trường cao đẳng do Bộ Lao động, Thươngbinh và Xã hội quản lý Theo Thông tư Số: 47/2016/TT-BLĐTBXH, ngày

28 tháng 12 năm 2016 của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội về Quyđịnh điều lệ trường trung cấp thì các trường trung cấp nghề và trường trungcấp chuyên nghiệp đều gọi chung là trường trung cấp, có chương trình đàotạo chung theo khung quy định Vì vậy, các công trình đề tài nghiên cứu vềdạy học, đào tạo nghề ở các trường nghề và các trường chuyên nghiệp đềuđược sử dụng thống nhất chung Tuy nhiên, thực tiễn này đang đặt ra nhiềuvấn đề về quản lý đào tạo nghề cả ở cấp vĩ mô là quản lý nhà nước và cấp vi

mô là quản lý nhà trường Đặc biệt, vấn đề quản lý đào tạo nghề cho họcsinh chưa có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông ở các trường trung cấphiện nay đang đặt ra như một yêu cầu cấp thiết Trong quá trình học nghề,học sinh phải học chương trình văn hóa trung học phổ thông do Sở Giáo dục

và Đào tạo quản lý Phương thức phối hợp giữa Sở Lao động, Thương binh

và Xã hội với Sở Giáo dục và Đào tạo trong quản lý nhà trường như thế nào

là câu hỏi đang đặt ra cần phải giải quyết

Mặc dù đã có nhiều đề tài, công trình nghiên cứu về đào tạo nghềliên quan đến đề tài luận án, nhưng trong bối cảnh đổi mới, sắp xếp lại hệthống trường chuyên nghiệp và trường nghề hiện nay, nhiều vấn đề quản

lý vĩ mô ở cấp nhà nước và quản lý cấp vi mô ở cấp nhà trường với nhữngmâu thuẫn mới nảy sinh, đòi hỏi cần phải giải quyết trên cơ sở lý luậnquản lý giáo dục

Mặt khác, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Tư đang có tác độngtrực tiếp đến các ngành nghề Điều này sẽ làm thay đổi nhu cầu về nguồnnhân lực lao động Vì vậy, quy trình đào tạo nghề sẽ có những thay đổi đáng

kể Đó là một mâu thuẫn đặt ra đòi hỏi phải nghiên cứu giải quyết trên cơ sở

lý luận khoa học

Các công trình đề tài của các tác giả nghiên cứu về đào tạo nghề vàquản lý đào tạo nghề đã xác định được tầm quan trọng của TH,TT, xác địnhđược nội dung TH,TT trong chương trình đào tạo và các khía cạnh khác nhau

về quản lý đào tạo nghề, song chưa có đề tài nào nghiên cứu đầy đủ, hệ thống,chuyên sâu về quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở các trường trung cấptheo hướng phát triển năng lực thực hiện trong bối cảnh hiện nay

1.3.2 Những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết

Từ kết quả nghiên cứu tổng quan các công trình, đề tài nghiên cứu trênthế giới và trong nước liên quan đến đề tài luận án, tác giả luận án sẽ tiếp tụcnghiên cứu làm rõ các vấn đề cơ bản như sau:

Một là, nghiên cứu xây dựng lý thuyết về hoạt động TH,TT và quản lý

hoạt động TH,TT của học sinh các trường trung cấp theo hướng phát triểnnăng lực thực hiện Xác định cấu trúc năng lực và hệ thống tiêu chí về nănglực của học sinh trong TH,TT Xác định nội dung, phương pháp, hình thức tổ

chức hoạt động TH,TT của học sinh theo hướng phát triển năng lực thực hiện.Đây là vấn đề nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa mục tiêu dạy học truyền thốngvới mục tiêu dạy học hiện đại Xây dựng mô hình quản lý hoạt động TH,TT củahọc sinh ở các trường trung cấp theo lý thuyết tiếp cận năng lực thực hiện.Xác định nội dung, phương thức quản lý hoạt động TH,TT của học sinh ở cáctrường trung cấp theo mô hình quản lý mới.

Hai là, nghiên cứu thực trạng hoạt động TH,TT và thực trạng quản lý hoạt

động TH,TT trong đào tạo nghề ở các trường trung cấp hiện nay Đánh giá thựctrạng, rút ra những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân để có biện pháp xử lý

Ba là, đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động TH,TT của học sinh theo

hướng phát triển năng lực thực hiện Các biện pháp đề xuất phải cập nhật trình độphát triển mới của khoa học và công nghệ nói chung, của khoa học giáo dục nóiriêng, đồng thời phải phù hợp với thực tiễn phát triển của các trường trung cấptrên địa bàn thành phố Hà Nội

Kết luận chương 1

Các công trình, đề tài nghiên cứu về TH,TT trong đào tạo nghề luôngắn với quá trình phát triển của các trường nghề, của ngành nghề sản xuất củacác quốc gia khác nhau Mỗi nền kinh tế của mỗi quốc gia trong những giaiđoạn phát triển khác nhau có những yêu cầu khác nhau về nhân lực lao động

Do đó, các công trình nghiên cứu về đào tạo nghề cũng phát triển khác nhau

Ở các nước phát triển, những công trình nghiên cứu về TH,TT nghề đãxuất hiện từ những ngày đầu của thời kỳ hình thành nền sản xuất công nghiệp.Ban đầu là những công trình nghiên cứu cơ bản về đào tạo nghề, càng về saucác công trình nghiên cứu có tính chất ứng dụng càng trở nên phổ biến

Ở Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đặt ranhững nhu cầu mới về nguồn nhân lực lao động kỹ thuật có tay nghề cao.Trong bối cảnh đó, các nhà trường đào tạo nghề được phát triển tăng vọt vềquy mô Các đề tài nghiên cứu về đào tạo nghề được đặt ra cấp thiết Nộidung nghiên của ở giai đoạn này chủ yếu mang tính ứng dụng

Những năm gần đây, các công trình nghiên cứu về đào tạo nghề đang

có xu hướng gắn với quá trình đổi mới giáo dục và đào tạo Các đề tài nghiêncứu, các luận án tiến sĩ, các bài viết trên các tạp chí khoa học, các hội thảokhoa học đang hướng vào nghiên cứu các giải pháp chuyển quá trình đào tạonghề theo lý thuyết tiếp cận nội dung và tiếp cận mục tiêu sang lý thuyết tiếpcận năng lực Đặc biệt, một số tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu dạy học TH,TTcủa học sinh theo hướng phát triển năng lực thực hiện

Tuy nhiên, quá trình sắp xếp lại hệ thống các trường chuyên nghiệp vàcác trường nghề trong toàn quốc, nhiều vấn đề mới nảy sinh cần phải đượcnghiên cứu giải quyết Đặc biệt, trước yêu cầu của cuộc cách mạng côngnghiệp 4.0, lĩnh vực đào tạo nghề đang là đối tượng bị tác động mạnh mẽnhất Điều đó đang đặt ra áp lực cho các nhà nghiên cứu cần phải tập trungnhiều hơn trong lĩnh vực đào tạo nghề

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG THỰC HÀNH, THỰC TẬP CỦA HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP

THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HIỆN

2.1 Những vấn đề lý luận về hoạt động thực hành, thực tập của học sinh ở các trường trung cấp theo hướng phát triển năng lực thực hiện

2.1.1 Các khái niệm có liên quan đến thực hành, thực tập và hoạt động thực hành, thực tập của học sinh ở các trường trung cấp theo hướng phát triển năng lực thực hiện

2.1.1.1 Khái niệm thực hành

Theo từ điển Tiếng Việt "thực hành" là "Làm để áp dụng lý thuyết vàothực tế”[48, tr.973] Trong khoa học giáo dục, “thực hành” là một hình thức

tổ chức dạy học cơ bản ở các nhà trường, được thực hiện theo nguyên lý “Học

đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn” Bất kỳ bậc học nào, bất kỳmôn học nào cũng phải tổ chức thực hành, nhằm gắn lý luận với thực tiễn.Quá trình dạy học có thể tổ chức nhiều loại hình thực hành theo những mônhọc khác nhau Tuy nhiên, mỗi loại hình nhà trường có mục tiêu đào tạo khácnhau, do đó có quy trình và những hình thức tổ chức thực hành khác nhau.Trong đào tạo nghề ở các trường trung cấp, thực hành là một hình thức tổchức dạy học cơ bản, chiếm tỷ trọng thời gian lớn nhất trong chương trình đàotạo Thực hành ở nhà trường trung cấp là thực hành nghề theo mục tiêu đàotạo Khái niệm thực hành được hiểu như sau:

Thực hành của học sinh ở nhà trường trung cấp là hình thức tổ chức dạy học được thực hiện bằng cách tổ chức cho học sinh vận dụng những kiến thức lý thuyết vào giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn, nhằm rèn luyện kỹ năng,

kỹ xảo, củng cố, mở rộng kiến thức lý thuyết, hình thành và phát triển khả năng cá nhân của học sinh về chuyên môn nghiệp vụ được đào tạo.

Thực hành là hình thức tổ chức dạy học giữ vai trò rất quan trọng, không

thể thiếu được trong chương trình đào tạo của nhà trường trung cấp Thực hànhchuyên môn nghiệp vụ sẽ giúp cho các học sinh biết gắn lý thuyết với thực tiễn,hình thành kiến thức, kinh nghiệm và kỹ năng nghề nghiệp, làm cơ sở cho sựphát triển tư duy và các khả năng cá nhân về lĩnh vực được đào tạo

Hình thức thực hành ở các trường trung cấp là tổ chức cho học sinhthực hành ngay trong trường và trong các trung tâm thực hành, ta quen gọi làrèn luyện nghiệp vụ chuyên môn thường xuyên do giáo viên bộ môn phụtrách Thực hành rèn luyện nghiệp vụ chuyên môn cho học sinh được coi làmột hình thức tổ chức tập luyện các hoạt động thực hành cơ bản ở nhàtrường trung cấp Ở đây ta có thể bóc tách các loại kỹ năng để tổ chức chohọc sinh tập luyện theo từng động tác, thao tác Trước hết tập trung vào các

kỹ năng cơ bản, rồi sau đó tập các kỹ năng chuyên sâu Các hoạt động này

có thể tiến hành trong một thời gian dài, với một chương trình chủ động, dễkiểm soát, khi cần có thể lặp lại các bài luyện tập cho đến khi thuần thục

2.1.1.2 Khái niệm thực tập

Theo Từ điển Tiếng Việt, thực tập là "tập làm trong thực tế để vậndụng và củng cố kiến thức lý thuyết, trau dồi thêm về nghiệp vụ, chuyênmôn” [48, tr.974] Trong lĩnh vực giáo dục, thực hành và thực tập của họcsinh là những hình thức tổ chức dạy học cùng nằm trong quá trình đào tạonghề ở nhà trường Tuy nhiên, thực hành và thực tập là những giai đoạnkhác nhau trong quá trình đào tạo, có những yêu cầu cụ thể khác nhau.Theo Từ điển Giáo dục học, thực tập là sự vận dụng tổng hợp kiến thức, kỹnăng, kỹ xảo được lĩnh hội trong quá trình học tập vào giải quyết cácnhiệm vụ đặt ra theo chức trách mà sau khi ra trường người học sẽ đảmnhiệm Thực tập được tiến hành theo kiểu “nhập vai, tập làm” trên cáccương vị Thực tập được diễn ra trong cả nhà trường và các doanh nghiệpngoài nhà trường Thực tập chỉ được tiến hành trong một thời gian nhất

định khi người học đã được trang bị một lượng tri thức cần thiết, phù hợp,

đáp ứng với “vai” được phân công Theo quan niệm này, thực tập của học

sinh ở các nhà trường trung cấp được hiểu như sau:

Thực tập của học sinh các nhà trường trung cấp là hình thức tổ chức dạy học được thực hiện trong thực tiễn ở các doanh nghiệp, bằng cách tổ chức cho học sinh đóng vai để thực hiện các nhiệm vụ đặt ra theo chức trách

mà sau khi ra trường người học sẽ đảm nhiệm.

Thực tập là tập làm trong thực tế để áp dụng và củng cố kiến thức lýthuyết, trau dồi thêm về nghiệp vụ chuyên môn Thực tập là dạng hoạt độngthực tiễn sau phần học lý thuyết nhằm mục đích cụ thể hóa và củng cố kiếnthức, phát triển khả năng quan sát, nhận thức, hình thành các kỹ năng kỹ xảocần thiết cho cuộc sống tự lập trong tương lai của học sinh Thực tập là cáchrèn luyện có hệ thống, thường xuyên, là phương thức quan trọng nhất đảm bảonguyên tắc giáo dục “lý luận liên hệ với thực tiễn” Nội dung và hình thức thựctập thay đổi theo đặc thù của mỗi chuyên ngành đào tạo trong nhà trường

Thực tập là tổ chức cho học sinh tập làm theo đúng cương vị và chứctrách mà họ được đào tạo trong nhà trường Ở các trường trung cấp, thực tập

là tổ chức cho học sinh đi về các doanh nghiệp, các cơ sở sản xuất, sắp xếpcho họ được làm đúng những nhiệm vụ mà họ được đào tạo trong nhà trường.Đây là giai đoạn học trong thực tiễn Học sinh được quan sát hoạt độngchuyên môn nghề nghiệp của những chuyên gia thực hành, được trực tiếpthực hiện các nhiệm vụ, được xử lý các tình huống nảy sinh

Ở các nhà trường trung cấp, thường phân chia thành thực tập sản xuất vàthực tập tốt nghiệp Thực tập sản xuất là loại hình thực tập thường xuyên, được

tổ chức thành những đợt khác nhau trong quá trình đào tạo nhằm bổ sung, pháttriển phẩm chất, năng lực cho học sinh theo mục tiêu đào tạo đã xác định Thựctập tốt nghiệp là thực tập cuối khóa học nhằm hoàn thiện và kiểm tra, đánh giámức độ phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh theo chuẩn đầu ra