tiểu luận tâm lý học phương hướng, biện pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả trong quá trình dạy học ở nhà trường quân sự hiện nay

Quá trình dạy học nói chung và ở nhà trường quân sự nói riêng là một lĩnh vực đã và đang được nhiều cấp, nhiều ngành quan tâm cả trên phương diện lý luận và thực tiễn. Trong đó, phương hướng, biện pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trình dạy học trong nhà trường quân sự là một vấn đề lớn và quan trọng của quá trình đổi mới giáo dục hiện nay. Nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trình dạy học trong nhà trường quân sự có mối quan hệ biện chứng với nâng cao chất lượng hiệu quả của quá trình dạy học trong các nhà trường nói chung và đổi mới quá trình giáo dục của toàn xã hội.

Trước xu thế đổi mới phương pháp dạy học và yêu cầu cấp bách của thựctiễn giáo dục và đào tạo, các trường đại học quân sự đã và đang có nhiều hoạt độngnhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trình dạy học và đã thu được những kếtquả nhất định Tuy nhiên trong những năm qua cùng với những thành tựu đã đạtđược vẫn còn nhiều mâu thuẫn trong quá trình dạy học đại học quân sự, trong đómột trong những mâu thuẫn cơ bản đó là nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trìnhdạy học trong các nhà trường quân sự chưa thực sự dựa chắc trên cơ sở lý luận sưphạm quân sự khoa học, chưa nhất quán cả từ phương hướng, biện pháp, nội dung,chương trình, quá trình nâng cao chất lượng hiệu quả quá trình dạy học còn chưatheo kịp với sự phát triển kinh tế của đất nước…

Sự phát triển của xã hội, của quân đội, của sự nghiệp giáo dục - đào tạotrong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đặt các nhà trường quân đội đứng trướcnhững cơ hội phát triển mới, đồng thời cũng đứng trước những thách thức mới.Trong đó vấn đề nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trình dạy học có tầm quan trọngđặc biệt đối với hiệu quả đào tạo Đây là vấn đề bức thiết đặt ra cho các cơ quanchức năng, những người quan tâm tới công tác giáo dục đào tạo trong các nhà

trường quân sự cần phải giải quyết để đảm bảo tính cơ bản, hệ thống, đồng bộ tronggiáo dục đào tạo của các nhà trường quân sự Thấy được những đòi hỏi đó, trongquá trình nghiên cứu thực tiễn, nhằm tìm ra những cơ sở khoa học, để từ đó đề xuấtnhững phương hướng, biện pháp nâng cao chất lượng hiệu quả quá trình dạy họctrong các nhà trường quân sự hiện nay là vấn đề cần kíp.

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nâng cao chất lượng hiệu

quả quá trình dạy học đã được trình bày ở trên, em chọn tên tiểu luận: “ Phương hướng, biện pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trình dạy học trong nhà trường quân sự hiện nay”.

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG,

HIỆU QUẢ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC

1.1 Quan niệm chung về quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

1.1.1 Khái niệm về quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự: Là một bộ phận của quá trình

sư phạm nhà trường quân sự, quá trình dạy học là một quá trình có mục tiêu, có tổchức, phối hợp thống nhất giữa hoạt động của người dạy và người học nhằm trang

bị kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự, phát triển khả năng tư duy sángtạo, giáo dục những phẩm chất nhân cách cần thiết cho học viên đáp ứng yêu cầucủa xã hội của quân đội

Quá trình ạong nhà trường quân sự trước hết được hiểu là quá trình có mụctiêu rõ ràng, có tổ chức chặt chẽ, có chương trình nội dung xác định, có cơ sở vậchất, thiết bị kỹ thuật bảo đảm kết quả đào tạo theo yêu cầu của xã hội, của quânđội đặt ra Dấu hiệu nổi bật của quá trình này là sự phối hợp thống nhất giữa hoạtđộng dạy và hoạt động học Đây là mối liên hệ sinh thành quá trình dạy học, quyđịnh sự vận động, phát triển của quá trình này

Mặt khác, quá trình học có chức năng trội của là hình thành hệ thống kiếnthức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự cho người học, trên cơ sở đó phát triểntrí tuệ, giáo dục nhân cách, chuẩn bị tâm lý cho họ bước vào cuộc sống hoạt độngquân sự Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự tiến hành đào tạo các đốitượng là những nhân cách đã trưởng thành nhất định, một bộ phận có kinh nghiệmthực tiễn quản lý, lãnh đạo xây dựng, chiến đấu, giảng dạy trong quân đội Quátrình dạy học không chỉ diễn ra trong trường, lớp, phòng thí nghiệm mà còn ở dãngoại, trên không, trên biển, trong những tình huống gần với chiến đấu Quá trình

dạy học còn được tiến hành trong môi trường hoạt động quân sự, tuân theo nhữngyêu cầu kỷ luật quân sự Mục tiêu đào tạo của nhà trường quân sự không chỉ theomột trình độ học vấn nhất định, một ngành nghề quân sự nhất định mà còn đào tạotheo một chức danh nhất định Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự khôngchỉ góp phần đào tạo một chuyên gia quân sự đơn thuần mà còn nhằm đào tạo họtrở thành nhà tổ chức, nhà sư phạm quân sự, nhà giáo dục, người thầy của cấp dưới.

Đặc điểm nổi bật của các nhà trường quân sự, chi phối đến toàn bộ quátrình đào tạo đó là đặc trưng vể mục tiêu đào tạo Nếu như các nhà trường ngoàiquân đội có mục tiêu đào tạo chủ yếu là theo cấp học vấn thì mục tiêu đào tạo cácnhà trường quân sự là chức danh gắn với học vấn Những năm gần đây học viên tốtnghiệp ra trường có chất lượng tương đối toàn diện cả về phẩm chất chính trị, đạođức cách mạng, kiến thức và năng lực, đáp ứng nhiệm vụ theo chức danh ban đầu

và khả năng phát triển trong tương lai

1.1.2 Cấu trúc hệ thống của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự là một chỉnh thể thống nhất với

sự tham gia của nhiều nhân tố: mục đích dạy học, giáo viên (hoạt động dạy), họcviên (hoạt động học),… Trong đó, mỗi nhân tố có vị trí xác định, có chức năngriêng song chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau, tạo nên sự vận động theonhững quy luật chung của một quá trình dạy học Bên cạnh đó toàn bộ hệ thốngnhân tố dạy học đó nằm trong môi trường kinh tế - xã hội và môi trường hoạt độngquân sự nhất định, chịu sự tác động chi phối của các môi trường ấy và tác động trởlại các môi trường ấy

Mục đích dạy học

Nằm trong hệ thống các trường đại học quốc gia nhưng các nhà trường

quân sự Việt Nam lại có những đặc trưng riêng đó là các đặc trưng về mục tiêu đàotạo, đây là đặc trưng nổi bật nhất, cơ bản nhất; đặc trưng thứ hai là tổ chức quátrình đào tạo ở các nhà trường quân sự theo phương thức quản lý hành chính quân

sự kết hợp với quản lý chất lượng học tập; đặc trưng thứ ba là sự thay đổi của cácđối tượng đào tạo Những đặc trưng này không chỉ quy định sự lựa chọn nội dung

mà còn tác động mạnh đến những phương hướng đổi mới phương pháp dạy học.Quán triệt và thực hiện Nghị quyết 93/ĐUQSTƯ, các nhà trường quân sự đã chútrọng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tăng cường các phương pháp dạyhọc trực quan, các phương pháp mô hình hoá, tăng thời gian tự học bắt buộc…tăngcường việc hiện đại hoá cơ sở vật chất và phương tiện kỹ thuật dạy học Đồng thờităng cường nghiên cứu khoa học tập trung vào cải tiến đổi mới phương pháp dạyhọc…

Mục đích dạy học là nhân tố giữ vị trí hàng đầu trong hệ thống các nhân tố,

có vai trò định hướng cho sự vận động, phát triển của các nhân tố khác và cả quátrình dạy học ở nhà trường quân sự Trên cơ sở mục đích dạy học, xây dựng nhữngnhiệm vụ dạy học cụ thể của các nhà trường quân sự

Mục đích dạy học là nhân tố phản ánh tập trung nhất những yêu cầu của xãhội, quân đội đối với quá trình dạy học Nó là sự cụ thể hoá mục đích giáo dục của

xã hội, mục đích đào tạo cán bộ quân đội nói chung và mục tiêu đào tạo cụ thể củanhà trường quân sự nói riêng trong quá trình dạy học

Giáo viên ( hoạt động dạy)

Đây là đội ngũ cán bộ giảng dạy ở nhà trường quân sự với tư cách vừ lànhà sư phạm, vừa là nhà khoa học và nhà hoạt động chính trị - xã hội Hoạt độngdạy của họ không đơn thuần là người truyền đạt các kiến thức mà còn là người tổchức, điều khiển, kiểm tra quá trình nắm kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng và nghiên cứu

khoa học của học viên

Học viên (hoạt động học)

Người học ở nhà trường quân sự là những học viên, họ vừa là người học,vừa là người tập dượt nghiên cứu khoa học, đồng thời là người cán bộ quân độitương lai đảm nhiệm một chức vụ, chức danh nhất định sau này (người chỉ huy,

người giáo viên, người kỹ sư quân sự,…) Hoạt động của người học là hoạt động tựgiác, tích cực chiếm lĩnh các kiến thức khoa học, rèn luyện các kỹ xảo, kỹ năngnghiệp vụ quân sự và tập dượt nghiên cứu khoa học.

Nội dung dạy học

Nội dung dạy học là toàn bộ hệ thống các kiến thức khoa học, các kỹ xảo,

kỹ năng, nghiệp vụ, kinh nghiệm hoạt động sáng tạo, hệ thống chuẩn mực giá trị

mà người học cần chiếm lĩnh để trở thành một chuyên gia quân sự sáng tạo và hìnhthành, phát triển nhân cách người cán bộ quân đội cách mạng

Phương pháp, hình thức, phương tiện dạy học

Là hệ thống các con đường, cách thức thao tác, cách thức tổ chức các buổihọc và cách thức sử dụng phương tiện kỹ thuật dạy học ở nhà trường quân sự nhằmthực hiện các mục đích, nhiệm vụ dạy học đặt ra Vì vậy, đây là những nhân tố trựctiếp quy định kết quả hoạt động của người dạy và người học

Kết quả dạy học

Kết quả dạy học là nhân tố phản ánh kết quả vận động và phát triển tổnghợp của các nhân tố, đặc biệt là nhân tố người học với hoạt động học (bao gồm sựphát triển về trình độ nhận thức, trình độ phát triển và trình độ được giáo dục củahọ) Kết quả dạy học là xuất phát điểm của các mối liên hệ ngược trong và ngoài ởquá trình dạy dọc

Quá trình dạy học ở các nhà trường quân đội bao gồm hệ thống các nhân

tố cơ bản trên đây Mỗi nhân tố có vị trí, vai trò nhất định nhưng chúng có mốiquan hệ thống nhất biện chứng với nhau và chính mối quan hệ thống nhất biệnchứng giữa các nhân tố đó tạo nên sự vận động, phát triển của quá trình dạy họctheo các quy luật chung Đồng thời, toàn bộ hệ thống các nhân tố đó luôn luôn nằmtrong một môi trường kinh tế - chính trị - xã hội và môi trường hoạt động quân sự

nhất định, chịu sự chi phối của nó cũng như có những tác động trở lại đối với môitrường ấy.

1.1.3 Các nhiệm vụ của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Với vai trò là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể, quá trình dạyhọc ở nhà trường quân sự có nhiều nhiệm vụ cơ bản đồng thời và các nhiệm vụ ấytác động qua lại lẫn nhau

Các nhiệm vụ của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự bao gồm:

Một là, trang bị hệ thống kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng tương ứng với một

nghành nghề, một chức danh quân sự nhất định Đây chính là nhiệm vụ “dạy chữ,dạy nghề”, nhiệm vụ cơ bản, hàng đầu của quá trình dạy học trong nhà trường quânsự

Hai là, phát triển trí tuệ cho người học Hoạt động trí tuệ được thể hiện ở

năng lực vận dụng các thao tác trí tuệ, đặc biệt là các thao tác tư duy Đói với nghệthuật quân sự, cần đặc biệt quan tâm phát triển tư duy lý luận, tư duy nghề nghiệp,bồi dưỡng phương pháp tự học, phương pháp nghiên cứu khoa học cho người học

để họ có thể sử dụng chúng trong hoạt động, trong tự học, tự hoàn thiện phát triểnmình suốt đời

Ba là, hình thành thế giới quan khoa học, lý tưởng, phẩm chất đạo đức cách

mạng Đây chính là nhiệm vụ “dạy người” của quá trình dạy học trong nhà trườngquân sự Nhiệm vụ này được thực hiện thông qua việc “dạy chữ, dạy nghề, dạyphương pháp” nhằm hình thành ở học viên các quan điểm, niềm tin đúng đắn, cácchuẩn mực văn hoá, đạo đức, các nét tính cách, phẩm chất cần thiết của người cán

bộ quân đội cách mạng

Bốn là, chuẩn bị tâm lý cho người học Đây là nhiệm vụ đặc trưng của quá

trình dạy học trong nhà trường quân đội Hoạt động quân sự là hoạt động đặc thù,

nó diễn ra trong những điều kiện hết sức khó khăn, gian khổ, có thể nguy hiểm đến

cả tính mạng Vì vậy, trong quá trình dạy học phải hình thành cho học viên tâm thếsẵn sàng nhận nhiệm vụ và vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ.

Để thực hiện thành công quá trình sư phạm tổng thể, thực hiện có hiệu quả

và chất lượng quá trình dạy học trong nhà trường quân sự thì quá trình dạy họctrong nhà trường quân sự phải nhằm thực hiện thống nhất các nhiệm vụ trên Cácnhiệm vụ đó có mối quan hệ nhân quả với nhau, gắn bó chặt chẽ với nhau, nhiệm

vụ này là tiền đề cho nhiệm vụ kia và là hệ quả của các nhiệm vụ khác Trong đó,trang bị kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng là nhiệm vụ cơ bản đầu tiên Các nhiệm vụ pháttriển, giáo dục, chuẩn bị tâm lý chính là những nhiệm vụ cơ bản, có ý nghĩa lớn đốivới công cuộc xây dựng nhân cách người cán bộ, sĩ quan Quân đội trước tình hìnhmới

1.2 Bản chất, quy luật của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

1.2.1 Bản chất của quá trình dạy học

Bản chất của quá trình dạy học ở nhà trường quân sự là quá trình nhận thức

có tính chất nghiên cứu của học viên được tổ chức trong điều kiện sư phạm nhấtđịnh, dưới sự chỉ đạo của người dạy

Hoạt động nhận thức đó của người học (học viên) chính là quá trình phảnánh thế giới khách quan vào trong ý thức người học, là quá trình hoạt động tíchcực, sáng tạo, có tính chất tìm tòi, nghiên cứu từ thấp đến cao, song về cơ bản vẫntuân theo quy luật nhận thức chung của loài người mà V.I Lênin đã khái quát trongcông thức nổi tiếng: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duytrừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý”.Hoạt động nhận thức của người học tuân theo quy luật nhận thức chung của loàingười nhưng không đồng nhất với quy luật nhận thức chung của loài người mà nó

có nét đặc thù riêng Trong quá trình dạy học, người học không phát hiện ra nhữngchân lý mới cho nhân loại mà chỉ khám phá lại và lĩnh hội các kiến thức đã được

khoa học khám phá ra Ở các trường đại học, hoạt động nhận thức của người học cótính chất nghiên cứu, đưa người học tiếp cận gần với hoạt động nhận thức khoahọc Nét nổi bật của quá trình dạy học là hoạt động nhận thức của người học đượcdiễn ra trong những điều kiện sư phạm thuận lợi, có sự chỉ đạo, hướng dẫn củangười dạy, có giáo trình, tài liệu học tập và các phương tiện kỹ thuật hỗ trợ Vềlôgíc hoạt động nhận thức của người học phải trải qua các khâu, các bước: chuẩn bịtâm lý; tri giác; hình thành khái niệm; vận dụng; ôn tập, củng cố; thi, kiểm tra.Ngoài ra, quá trình nhận thức của người học còn mang tính giáo dục sâu sắc, thểhiện sự thống nhất biện chứng giữa kiến thức và tư tưởng.

Qua nghiên cứu về bản chất về bản chất của quá trình dạy học, quán triệtnhận thức về bản chất của quá trình dạy học như trên cần phải định hướng hoạtđộng dạy học ở nhà trường quân sự phát huy cao độ tính tích cực, độc lập nhậnthức của học viên, đề cao vai trò chỉ đạo, tổ chức của giáo viên, tạo ra các điều kiện

sư phạm thuận lợi giúp học viên tránh khỏi những sai lầm, vấp váp trong nhận thức

và cuộc sống

1.2.2 Quy luật của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Từ việc xem xét những mối lien hệ cơ bản, tất yếu quy định sự tồn tại, vậnđộng, phát triển của quá trình dạy học giúp chúng ta phát hiện, xác định những quyluật của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Quy luật về tính quy định của chế độ kinh tế - xã hội đối với quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Trình độ phát triển, tính chất, điều kiện kinh tế - xã hội quy định trình độ,tính chất, hiệu quả dạy học ở nhà trường quân sự Mục đích phát triển xã hội – kinh

tế quy định mục đích dạy học, ngược lại mục đích dạy học phải phục vụ cho chiếnlược phát triển xã hội – kinh tế, phát triển con người Chính vì vậy mà quá trình dạyhọc một mặt phản ánh trình độ phát triển cả chế độ kinh tế - xã hội, mặt khác tác

động tích cực trở lại đới với xã hội, góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực vàbồi dưỡng nhân tài cho xã hội.

Quy luật về tính quy định của thực tiễn hoạt động quân sự đối với quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Sự phát triển của quân đội, thực tiễn xây dựng và chiến đấu của quân độithường xuyên đặt ra những yêu cầu mới cho dạy học ở nhà trường quân sự, tạo ranhững điều kiện vật chất cho dạy học phát triển Mục đích, nội dung, phương pháp,

…dạy học ở nhà trường quân sự phản ánh trình độ, tính chất phát triển của các hoạtđộng quân sự và tác động tích cực đối với sự phát triển của quân đội, góp phần xâydựng bản lĩnh chính trị, bản lĩnh và trình độ chiến đấu của đội ngũ cán bộ quân đội

Quy luật về sự thống nhất giữa dạy học và giáo dục nhân cách

Dạy học phải thực hiện một nhiệm vụ to lớn, phải hướng tới một cái đíchquan trọng là giáo dục nhân cách Ngược lại, giáo dục nhân cách học viên trongnhà trường quân sự được thực hiện chủ yếu bằng con đường dạy học Dạy học vàgiao dục nhân cách trong nhà trường quân sự không tách rời nhau, thống nhất vớinhau trong việc thực hiện mục tiêu, chương trình đào tạo học viên

Quy luật về sự thống nhất giữa mục đích, nội dung, phương pháp dạy học

Quy luật này chỉ ra tính tất yếu của sự thống nhất, tương tác, hpuj thuộc lẫnnhau giữa mục đích, nội dung và phương pháp dạy học Mục đích dạy quy định nộidung, phương pháp dạy học Song mục đích dạy học chỉ đạt được khi quá trình dạyhọc được tổ chức một các khoa học, có nội dung dạy học hiện đại và với mộtphương pháp dạy học mang tính tích cực Nói cách khác , tổ chức dạy học trongnhà trường quân sự về thực chất là xác định chính xác mục đích cùng với việc hoànthiện, phát triển không ngừng

Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy và hoạt động học

Đây chính là quy luật cơ bản của quá trình dạy trong nhà trường quân sự.Quy luật này đề cập đến mới liên hệ giữa hai nhân tố trung tâm, năng động nhấtcủa quá trình dạy học, quy định sự tồn tại, phát triển của hai quá trình này là dạy vàhọc Mặt khác, quy luật thống nhất biệ chứng giữa hoạt động dạy và hoạt động họcbao trùm, chi phối các quy luật khác của quá trình dạy học trong nhà trường quân

sự Các quy luật khác chỉ phát huy được tác dụng tích cực trong sự tăng cường mốiliên hệ biện chứng giữa dạy và học

1.3 Động lực, lôgíc của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

1.3.1 Động lực của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Xuất phát từ quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng: Sự thống nhất

và đấu tranh giữa các mặt đối lập là quy luật phát triển của các sự vật, hiện tượngtrong hiện thực khách quan Nói cách khác, sự nảy sinh và giải quyết các mâuthuẫn làm cho sự vật, hiện tượng vận động, phát triển không ngừng

Động lực thúc đẩy sự phát triển của quá trình dạy học trong nhà trườngquân sự chính là việc phát hiện và giải quyết đúng đắn những mâu thuẫn của quátrình này Quá trình dạy học luôn gặp phải những mâu thuẫn bên ngoài và bêntrong của quá trình này Việc giải quyết những mâu thuẫnbên ngoài sẽ tạo nênnhững lực bên ngoài, thúc đẩy quá trình dạy học phát triển Nhưng động lực thực

sự thúc đẩy quá trình dạy học phát triển chính là việc giải quyết những mâu thuẫnbên trong của quá trình này Đó là những mâu thuẫn giữa các nhân tố cơ bản củaquá trình dạy học và giữa các yếu tố của từng nhân tố

Giữa các mâu thuẫn bên trong đa dạng ấy có một mâu thuẫn cơ bản, chủyếu tồn tại xuyên suốt quá trình dạy học, gắn chặt với hoạt động của người dạy vàngười học, ảnh hưởng trực tiếp đến sự vận động và phát triển của quá trình này, đó

là mâu thuẫn giữa một bên là yêu cầu nắm vững lý thuyết và thành thạo nghềnghiệp, chức trách với một bên là trình độ kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng còn hạn chế