Quá trình hình thành, phát triển tâm lý, ý thức và nhân cách ở mỗi cá nhân được trải qua các giai đoạn với trình độ phát triển từ thấp đến cao. Đồng thời chính trong quá trình đó thì tâm lý, ý thức và nhân cách của chủ thể cũng được biểu hiện ra thông qua hoạt động, hành động, hành vi, giao tiếp, lời nói, cử chỉ và cách ứng xử của họ trong cuộc sống và công việc. Ở trẻ em, trong quá trình phát triển được tiếp nhận sự giáo dục trước hết của gia đình, sau đó là tác động giáo dục của nhà trường và xã hội.
Trang 1CHẨN ĐOÁN RỐI NHIỄU HÀNH VI Ở TUỔI
VỊ THÀNH NIÊN HIỆN NAY
MỞ ĐẦU
Quá trình hình thành, phát triển tâm lý, ý thức và nhân cách ở mỗi cánhân được trải qua các giai đoạn với trình độ phát triển từ thấp đến cao Đồngthời chính trong quá trình đó thì tâm lý, ý thức và nhân cách của chủ thể cũngđược biểu hiện ra thông qua hoạt động, hành động, hành vi, giao tiếp, lời nói,
cử chỉ và cách ứng xử của họ trong cuộc sống và công việc Ở trẻ em, trongquá trình phát triển được tiếp nhận sự giáo dục trước hết của gia đình, sau đó
là tác động giáo dục của nhà trường và xã hội Đó là quá trình mà trẻ tiếp thu,lĩnh hội những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và vốn kinh nghiệm sống v.v đểđịnh hướng cho sự hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách Hay nóicách khác là chuẩn bị những điều kiện cần và đủ cho sự phát triển của thế hệnhững chủ nhân tương lai của đất nước
Tuy nhiên, trong quá trình đó vẫn có những trẻ, đặc biệt là những trẻ ởtuổi vị thành niên mà sự phát triển tâm lý, nhân cách của nó bị lệch khỏi chiềuhướng tích cực chung; lệch khỏi những quy định, chuẩn mực và những quytắc của xã hội Sự lệch chuẩn trong phát triển tâm lý nhân cách của trẻ thểhiện ở nhiều phương diện, đặc biệt là thông qua hành vi của trẻ trong cuộcsống Hiện tượng lệch chuẩn về hành vi như vậy trong tâm lý học gọi là rốinhiễu hành vi
Về mặt lý luận: Hiện tượng rối nhiễu hành vi gây ảnh hưởng tiêu cựcrất lớn đến sự phát triển của chính cá nhân nhân trẻ, đồng thời cũng gây ảnhhưởng tiêu cực đến sự phát triển của nhóm, cộng đồng và xã hội Trong xãhội, nếu có nhiều trẻ bị rối nhiễu hành vi sẽ gây ảnh hưởng đến an toàn xãhội, tác động tiêu cực gián tiếp đến sự phát triển nói chung của xã hội
Trang 2Về mặt thực tiễn: Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triểncủa kinh tế xã hội và khoa học công nghệ thì những hiện tượng tiêu cực cũngkhông ngừng gia tăng Trong đó, một tỉ lệ rất lớn là ở trẻ vị thành niên, nhưhiện tượng cờ bạc, rượu chè, ma túy, mại dâm, trộm cắp, cướp của giết người,
tự sát v.v Mà điển hình gần đây nhất là vụ Lê Văn Luyện (hơn 17 tuổi) đãthảm sát dã man cả nhà chủ tiệm vàng Ngọc Bích ở Phố Sàn - huyện LụcNam - tỉnh Bắc Giang rạng sáng ngày 24 tháng 08 năm 2011; vụ DươngPhương Tuấn (học sinh lớp 8, 14 tuổi) trường trung học cơ sở xã TrungChính, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh vì nghiện Game đã giết hại man dợbạn học cùng trường là Nguyễn Đình Đào (12 tuổi) để cướp xe đạp ngày 07tháng 02 năm 2012; hay vụ Vũ Tiến Sơn (16 tuổi) ở xã An Thượng, huyệnHoài Đức, thành phố Hà Nội đã giết hại bà Phạm Thị Nội (cùng thôn) ngày
06 tháng 03 năm 2011 chỉ vì bị bà Phạm Thị Nội đòi nợ 5 nghìn đồng (do Sơn
đã mua quà ăn chịu) v.v Những hiện tượng phạm tội nói chung và phạm tội
ở trẻ vị thành niên như vậy đã gióng lên hồi chuông cảnh báo vô cùng cấpthiết về những tệ nạn, tiêu cực trong xã hội do nhiều nguyên nhân, trong đó córối nhiễu hành vi ở tuổi vị thành niên gây ra
Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn cấp thiết nói trên, tác giả chọnnghiên cứu vấn đề: "Chẩn đoán rối nhiễu hành vi ở tuổi vị thành niên hiệnnay" với mục đích khái quát thực trạng về rối nhiễu hành vi ở trẻ tuổi vị thànhniên hiện nay, chỉ ra nguyên nhân của thực trạng và đề xuất, kiến nghị nhữnggiải pháp nhằm khắc phục thực trạng này, góp phần tạo môi trường tốt nhấtcho sự phát triển lành mạnh của trẻ ở tuổi vị thành niên nói riêng cũng nhưtạo ra môi trường xã hội lành mạnh, tốt đẹp nói chung
Trang 3NỘI DUNG
1 Lược sử vấn đề nghiên cứu.
Rối nhiễu hành vi ở trẻ vị thành niên đã được nghiên cứu và nhắc đếntrong rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học, nhà tâm thầnhọc trong nước và ngoài nước
Trong phạm vi nghiên cứu của một đề tài tiểu luận, tác giả đề cập đếnmột số nghiên cứu:
1.1 Các nghiên cứu ngoài nước
X.N.Miaxisshev đã có công trình nghiên cứu rối nhiễu hành vi và chỉra: rối nhiễu hành vi là một căn bệnh của nhân cách có căn nguyên tâm lý Sựrối loạn các quan hệ đóng vai trò xuất phát điểm và quyết định Từ những rốinhiễu đó dẫn đến rối nhiễu sự tiếp nhận và rối nhiễu các chức năng tâm lý tùytheo cách tiếp nhận và xử lý hiện thực thế nào
Ông nhấn mạnh nguyên nhân chính làm phát sinh rối nhiễu hành vi ởtrẻ em và con người nói chung là do sự mâu thuẫn tâm lý, nghĩa là sự mâuthuẫn nội tâm
Xixon, M.M Model và L.L.Galpêrin (1935) đã chỉ ra rằng: theo sự giatăng theo tuổi, những xung đột nội tâm do phát triển khả năng tự đánh giá,yêu cầu với bản thân và khả năng xử lý nội tâm Các tác giả còn quan sát thấynhững phản ứng rối nhiễu hành vi xuất hiện do sinh con thứ hai trong giađình
Trong tập phân loại bệnh quốc tế 10F do các nhà tâm thần có uy tíntrên thế giới nghiên cứu và phân loại, đã phân loại rối nhiễu hành vi thành 3mục và lưu trong phân mục F91:
F91- 0 : rối nhiễu hành vi khu trú trong môi trường gia đình
F91-1 : rối nhiễu hành vi ở những người kém thích ứng với xã hội
Trang 4F91-2 : rối nhiễu hành vi ở những người còn thích ứng với xã hội Trong DSM 4 - tập phân loại bệnh của các nhà tâm lý học Mỹ, đã đưa
ra 15 tiêu chuẩn chẩn đoán và chia thành 4 nhóm chủ yếu:
Xâm hại người khác hay súc vật
Phá hoại tài sản (hành vi xâm hại gây tổn thất tài sản)
Lừa đảo hay trộm cắp
Vi phạm nghiêm trọng các luật lệ
1.2 Các nghiên cứu trong nước
Năm 1989, Viện tâm thần học Việt Nam đã nghiên cứu 124194 thanhthiếu niên thì có tới 21960 em có biểu hiện rối nhiễu hành vi Và trong đó tỷ
lệ trẻ nam mắc bệnh thì cao hơn ở trẻ nữ
Giáo sư Nguyễn Việt đã nghiên cứu và đưa ra một số phương phápchuẩn đoán và điều trị rối nhiễu hành vi Trong đó, ông cũng đã nghiên cứuthuyết tập nhiễm của Watson, Skiner, Wolop và phát biểu nó như sau: tất cảnhững rối loạn hành vi đều là những hành vi đã bắt chước, tiêm nhiễm trongquá trình hành động ở các môi trường gia đình và xã hội
Giáo sư Đặng Phương Kiệt cũng đã nghiên cứu nhiều về rối loạn hành
vi, từ các nghiên cứu của mình, ông đã chỉ ra rằng: nguyên nhân dẫn đến rốiloạn hành vi là stress gia đình, được hiểu là những căng thẳng trong gia đình
do cha mẹ ly dị, mất người thân, do bố mẹ trộm cắp, nghiện hút, cờ bạc, traigái v.v
Bác sĩ Nguyễn Văn Siêm hiện đang tham gia giảng dạy bộ môn Tâm
lý học lâm sàng của khoa Tâm lý học trường ĐH Khoa học xã hội và nhânvăn, cũng là một trong những người đã nghiên cứu rất nhiều về rối nhiễu hành
vi ở trẻ vị thành niên Từ những công trình nghiên cứu của mình và qua thamkhảo những công trình nghiên cứu khác, ông đã đưa ra những lý luận chung
về rối nhiễu hành vi ở trẻ em và thanh thiếu niên, những lý luận này hiện đang
Trang 5sử dụng làm giáo trình học tập cho sinh viên khối tâm lý học lâm sàng trongkhoa.
Qua các nghiên cứu có thể thấy: nguyên nhân chủ yếu dẫn đến rối loạn hành vi của trẻ vị thành niên là do các nhân tố từ bên ngoài như các mối quan hệ trong gia đình và các mối quan hệ xã hội tác động đến trẻ.
2 Các khái niệm cơ bản.
2.1 Khái niệm “hành vi”.
Có nhiều quan điểm khác nhau về hành vi, quan điểm của các nhà sinhvật luận thì cho rằng: hành vi là cách sống và hoạt động của cá nhân trongmôi trường nhất định, dựa trên sự cần thiết thích nghi tối thiểu của cơ thể đốivới môi trường Quan niệm như thế đã khiến cho hành vi của con người hoàntoàn bị sinh vật hóa, không có “tính người”, hành vi đối với họ chỉ là nhữnghành động bản năng nhằm đáp ứng với môi trường sống
Đối với phân tâm học thì coi hành vi là cái hợp lực, cái thỏa hiệp bắtnguồn từ sự xung đột giữa nguyên tắc khoái cảm và nguyên lý thực tế, lànhững xung lực của “cái nó” và những cấm kỵ của cái “siêu tôi” được thốnghợp trong bản thân cái tôi Song chủ yếu thì những hành vi đều có khởi nguồn
từ vô thức và do vô thức điều khiển Các nhà phân tâm đã quá nhấn mạnh tính
vô thức của hành vi
Theo quan điểm của tâm lý học Mác-xít, cả ý thức và hành vi đều tồntại khách quan, tham gia một cách tích cực vào quá trình tác động của conngười đối với thế giới xung quanh, với người khác và với chính bản thânmình Khái niệm hành vi trong tâm lý học Mác-xít không tách rời khái niệmhoạt động mà hành vi là sự biểu hiện cụ thể ra bên ngoài của hoạt động
Trong từ điển Tâm lý học của Nguyễn Khắc Viện chủ biên có viết:hành vi - trong tiếng Anh là “behaviour” Trong tiếng Pháp có có hai từ tương
Trang 6đương là “comportement” và “conduit”, song hai từ này còn mang nghĩa làứng xử Từ ứng xử chỉ, mọi phản ứng của một cá nhân khi bị một yếu tố nào
đó trong môi trường kích thích, các yếu tố bên ngoài và tình trạng bên tronggộp thành một tình huống và tiến trình của ứng xử để thích ứng có địnhhướng nhằm giúp chủ thể thích nghi với hoàn cảnh Khi nhấn mạnh tínhkhách quan tức là các yếu tố bên ngoài kích thích cũng như phản ứng đều lànhững hiện tượng có thể quan sát được chứ không như tình ý bên trong thì nói
là ứng xử, khi nhấn mạnh mặt định hướng, mục tiêu thì gọi là hành vi
Từ những quan điểm về hành vi như trên thì có thể hiểu hành vi nhưsau: hành vi là những cử chỉ, ứng xử của con người và môi trường xungquanh do bị kích thích nhằm thích nghi với hoàn cảnh Hành vi bao gồm cácyếu tố bên ngoài và tình trạng cơ thể bên trong hợp thành một tình huống củaứng xử để thích ứng có định hướng nhằm giúp cho chủ thể thích nghi vớihoàn cảnh
2.2 Khái niệm “rối nhiễu hành vi”
* Trong tập phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10, “rối nhiễu hành vi” được định nghĩa như sau:
“Rối nhiễu hành vi có đặc trưng là toàn bộ các hành vi chống đối xãhội, xâm phạm hay khiêu khích được lặp lại và kéo dài Một hành vi như vậytrong hình thái cực độ nó sẽ đưa đối tượng đến chỗ vi phạm các quy tắc xã hộichủ yếu tương ứng với lứa tuổi của đứa trẻ, điều này vượt quá hành vi ranhmãnh thông thường và các thái độ nổi loạn của thanh thiếu niên.”
Trong tập phân loại bệnh DSM – IV - tập phân loại bệnh của Hoa kỳcũng có định nghĩa rối nhiễu hành vi như sau:
“Rối nhiễu hành vi là kiểu hành vi lặp đi lặp lại và kéo dài trong đócác quyền cơ bản của người khác hay các chuẩn mực xã hội hoặc luật lệ lớnphù hợp với lứa tuổi bị vi phạm”
Trang 7Như vậy có thể thấy rối nhiễu hành vi có một số đặc điểm như:
Những hành vi rối nhiễu là những hành vi vi phạm các chuẩn mực,quy tắc của xã hội
Những hành vi đó lặp đi lặp lại trong một thời gian dài
Hậu quả của những hành vi này có những tác động nhất định đối vớigia đình, xã hội, và cộng đồng
Những hành vi rối nhiễu mang tính chất lứa tuổi Ví dụ như hành vilấy trộm đồ ở trẻ trước 6 tuổi là không đáng kể vì trẻ chưa nhận thức đượcgiá trị của đồ vật, nhưng nếu trẻ vẫn tiếp diễn hành vi đó sau 10 - 12 tuổi thìđược coi là hành vi trộm cắp
* Phân loại rối nhiễu hành vi: Có nhiều tiêu chí để phân loại rối nhiễu
hành vi:
- Theo tuổi khởi phát chia ra hai thể:
Khởi phát ở tuổi trẻ em: ít nhất có một rối loạn đặc trưng khởi pháttrước 10 tuổi
Khởi phát ở tuổi thanh thiếu niên: không có tiêu chuẩn đặc trưng nàoxuất hiện trước 10 tuổi
- Theo mức độ chia ra 3 loại:
Mức độ nhẹ: có vài hành vi quá mức, gây thiệt hại nhẹ cho người khácMức độ trung bình: hành vi gây hậu quả mức giữa “nhẹ” và “nặng”Mức độ nặng: có nhiều vấn đề hành vi gây hại đáng kể cho ngườikhác
3 Một số đặc điểm tâm lý của trẻ vị thành niên
Ở nước ta, trẻ được xác định là tuổi vị thành niên là những trẻ trong độtuổi từ 11 đến 17 tuổi
Trang 8Đây là giai đoạn quan trọng trong quá trình trưởng thành và phát triểncủa trẻ, với nhiều những “biến cố” đặc biệt và được đặc trưng bởi những dấuhiệu của tuổi dậy thì ở cả trẻ nam và trẻ nữ.
Trẻ vị thành niên có một vị trí xã hội mới, nó không hoàn toàn là trẻcon nhưng cũng chưa phải là người lớn Trẻ cảm thấy mình “người lớn” mộtcách có căn cứ do nhận thức được những chuyển biến trong sự phát triển thểchất và trong sự phát dục của mình Và mặt khác, chính người lớn cũngkhông hoàn toàn coi trẻ như trẻ con trước đây: cho trẻ tham gia các công việccủa gia đình nhiều hơn, có trẻ còn tham gia lao động góp phần giải quyết vấn
đề kinh tế trong gia đình, nhiều người lớn nhìn nhận và tự trẻ cũng nhận thấymình có trình độ học vấn cao hơn bố mẹ Do đó, trẻ có nguyện vọng mongmuốn được làm người lớn và được đối xử như người lớn
Hoạt động chủ đạo của trẻ là hoạt động học tập, vì thế nhận thức và trítuệ của trẻ được phát triển và dần hoàn thiện trong quá trình học tập
“Cái tôi” ở trẻ dần hình thành và phát triển mạnh Sự tự đánh giá, tựnhận thức ngày càng phát triển cao hơn, trẻ nhận thức về mình một cách tỉ mỉ
và nghiêm khắc Điều này khiến cho hành động của trẻ chủ yếu đi theo 2 xuhướng: một là, nhận nhiệm vụ khó khăn và cố gắng hoàn thành nó; hai là, sosánh ngầm mình với những người xung quanh Do vậy mà lòng tự trọng củatrẻ cũng phát triển theo hai hướng: đánh giá mình không thấp hơn người khác(đánh giá tích cực) hoặc không hài lòng, xem thường mình (đánh giá tiêucực) Nhưng nhìn chung, trẻ chưa đạt được tính tự trọng cao do hạn chế về độtuổi
Trong giai đoạn này, trẻ có nhu cầu giao tiếp cao với gia đình, bạnbè Các quan hệ giao tiếp của trẻ được mở rộng, vượt ra ngoài phạm vi giađình, bạn bè cùng lớp, những người thân, hàng xóm
Trẻ bắt đầu bộc lộ rõ những tình cảm đạo đức như sự khâm phục, kínhtrọng những người dũng cảm, coi trọng những giá trị đạo đức, mong muốn
Trang 9làm được điều gì đó mang lại lợi ích cho nhiều người Những tình cảm caođẹp khác về trí tuệ, thẩm mỹ cũng được hình thành một cách sâu sắc.
Ở trẻ vị thành niên cũng bắt đầu xuất hiện những tình cảm mới lạ vớibạn khác giới được gọi là các rung cảm đầu đời Song không phải ở trẻ nàocũng có những tình cảm này
Trong các quan hệ, đặc biệt là những quan hệ với người lớn, nếu nhưngười lớn vẫn coi vị thành niên như đứa trẻ thì trẻ sẽ chuyển mối quan hệ đósang quan hệ đối lập dưới dạng chống đối, bướng bỉnh, thậm chí là xung đột.Trẻ thường có tâm lý “phóng đại” các năng lực mình, đánh giá chúng cao hơnhiện thực, tỏ ra ngang bướng, “bất cần” trong những công việc hàng ngàycũng như những trải nghiệm thất bại mà trẻ gặp phải Nhiều nhà tâm lý đãdùng thuật ngữ “tuổi khủng hoảng”, "tuổi phi chính phủ" “tuổi bất trị”, “tuổikhông thể giáo dục” để gọi tên độ tuổi này
Tuy nhiên, những khó khăn này có thể được giải quyết bằng nhữngphương thức giáo dục đúng đắn, đòi hỏi gia đình cũng như những nhà giáodục phải hiểu rõ đặc điểm tâm lý của trẻ cùng các điều kiện cũng như nhữnghoàn cảnh tác động vào trẻ để có những phương pháp giáo dục thích hợp
4 Rối nhiễu hành vi ở trẻ vị thành niên.
4.1 Định nghĩa rối nhiễu hành vi ở trẻ vị thành niên.
Rối nhiễu hành vi ở trẻ vị thành niên là rối loạn của giai đoạn pháttriển của trẻ vị thành niên, một số trường hợp có thể tiếp diễn sang tuổi trưởngthành Trường hợp này gọi là rối loạn nhân cách và hành vi của người lớn
Rối loạn hành vi loại này không phải là thứ phát sau một bệnh củanão, một chấn thương não hay một số rối loạn tâm thần khác
Phân loại mục bệnh này dựa vào nét nhân cách và rối loạn hành vi nổibật nhất, thường gặp nhất
Trang 10Việc thu thập thông tin về các trường hợp này phải dựa vào nhiềunguồn thông tin và thăm dò nhiều chiều (mô tả các hành vi rối loạn hành vinổi bật, thăm dò các đặc điểm tâm lý và thể chất của mẹ trong khi có thai, thời
kỳ chu sinh và sức khỏe của trẻ em từ lúc lọt lòng mẹ đến thời điểm thămkhám, các tình huống gây stress trong quá khứ và năng lực hoạt động của trẻ
em trong một năm trước đó)
4.2 Phân biệt rối nhiễu hành vi ở trẻ vị thành niên và các thuật ngữ liên quan đến mục bệnh này.
Trong hệ thống các khái niệm về rối nhiễu tâm lý thì rối nhiễu hành vi
ở trẻ vị thành niên rất dễ nhầm lẫn với hai thuật ngữ: biến đổi nhân cách, rốiloạn nhân cách và hành vi của người lớn
Biến đổi nhân cách là rối loạn các đặc điểm tâm lý của một người, thứphát sau một bệnh hay một tổn thương não, ví dụ như: trẻ đã qua viêm nhiễmhay chấn thương não có thể có biểu hiện tăng động với các cơn xung độnghung hãn (viêm não, chấn thương sọ não ); do sang chấn của một stress trầmtrọng gây khủng hoảng tâm thần do một thảm họa tự nhiên hay do con ngườigây ra (bão lụt, chiến tranh, khủng bố; do bị đảo lộn môi trường sống (bị bắtcóc, bị hãm hiếp )
Trẻ vị thành niên là giai đoạn đang hình thành và phát triển nhân cáchmột cách mạnh mẽ, nếu gặp những biến cố này thì sẽ gây những hậu quảnghiêm trọng đến sự phát triển nhân cách sau này
Rối loạn nhân cách và hành vi của người lớn là các kiểu hành vi có ýnghĩa về mặt lâm sàng, kéo dài, tương đổi ổn định, biểu hiện đặc trưng cáchsống cá nhân, cách quan niệm về bản thân và cách thiết lập mối quan hệ vớingười khác Các kiểu trạng thái này bao gồm các phương thức hành vi bắt rễsâu và kéo dài, là các phản ứng mất uyển chuyển với các tình huống cá nhân
Trang 11và xã hội rất đa dạng, phản ánh các lệch lạc cực đoan về nhận thức, tư duy,cảm giác và đặc biệt là trong các mối quan hệ với người khác
4.3 Các biểu hiện chính của rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên.
Theo DSM-IV (Hội tâm thần học Hoa Kỳ, 1994) rối loạn hành vi ở trẻ
vị thành niên gồm có 15 biểu hiện cơ bản và được tập hợp thành 4 nhóm nhưsau:
* Nhóm biểu hiện thứ nhất là xâm hại hay uy hiếp người khác:
Hay bắt nạt, đe dọa hay uy hiếp người khác
Hay gây sự đánh nhau
Dùng vũ khí có thể gây hại nghiêm trọng thân thể người khác
Hành vi độc ác về thân thể với người khác
Hành vi độc ác về thân thể với súc vật
Ăn cắp đối mặt với nạn nhân (cướp đoạt, giật đồ, tống tiền, ăn cướp có
vũ khí)
Cưỡng dâm
* Nhóm biểu hiện thứ hai: Phá hoại tài sản
Cố ý gây cháy với ý định gây hại nghiêm trọng
Cố ý phá hoại tài sản người khác (khác với gây cháy)
* Nhóm biểu hiện thứ ba: Lừa đảo hay trộm cắp
Đập phá xông vào nhà hay ô tô của ai đó
Thường xuyên nói dối để nhận được đồ vật, ân huệ hay để tránh cácnghĩa vụ (nghĩa là lừa gạt người khác)
Ăn cắp các vật có giá trị lớn không đối mặt với nạn nhân (lấy cắptrong cửa hàng, giả mạo giấy tờ)
* Nhóm biểu hiện thứ tư: Vi phạm nghiêm trọng các luật lệ