Giáo trình giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ emphần 2 PGS TS, nguyễn ánh tuyết

Tuy vậy, trong điều kiện hiện nay trước yêu cầu của việc xây dựng một đất nước độc lập, tự do, một xã hội công bằng và văn minh, trước nhu cầu phát triển của trẻ em trong thời hiện đại,

Chương 4 Phương pháp giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ dưới 6 tuổi

Mục đích giáo dục có thật đúng hướng, nội dung giáo dục có thật phong phú, nhưng không có phương pháp giáo dục khoa học thì hiệu quả giáo dục sẽ rất thấp, thậm chí nhiều khi thất bại Điều đó không chỉ là kinh nghiệm mà là khái quát khoa học trong sự nghiệp giáo dục trẻ em Giáo dục cách ứng xử có văn hoá cho trẻ nhỏ cũng không nằm ngoài quy luật đó, do vậy việc tìm kiếm phương pháp giáo dục khoa học để hình thành và phát triển hệ thống hành vi văn hoá ở trẻ là điều mà các nhà tâm lý học, giáo dục học đã dày công nghiên cứu hàng trăm năm trước, đến nay vẫn còn là vấn đề nghiên cứu mang tính thời sự và ngày càng trở thành yêu cầu bức bách của xã hội Do đó việc chưa hoàn hảo của hệ thống phương pháp giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ em, nhất là đối với trẻ nhỏ được trình bày sau đây là

điều có thể chấp nhận Tuy vậy, trong điều kiện hiện nay trước yêu cầu của việc xây dựng một đất nước độc lập, tự do, một xã hội công bằng và văn minh, trước nhu cầu phát triển của trẻ em trong thời hiện đại, chúng ta không thể không nghiên cứu để tìm cho ra các phương pháp giáo dục về nhiều mặt, ở đây là giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ em thích hợp trong tình hình mới

Sau đây là hệ thống phương pháp giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ em còn đang ở tuổi Mầm non (dưới 6 tuổi)

4.1. Phương pháp dùng tình cảm để giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ

Điểm nổi bật trong đời sống tình cảm của trẻ nhỏ là sự phát triển mãnh liệt của những xúc cảm và chính những xúc cảm này lại có sức chi phối lớn lao đối với các hoạt động tâm

lý của trẻ Trẻ nhỏ tiếp nhận tình cảm từ người khác rất nhạy, đồng thời đáp ứng lại bằng tình cảm của mình đối với họ cũng rất nhanh Nói cách khác, trẻ có nhu cầu được yêu thương và cũng dễ yêu thương lại mọi người Chính vì vậy, những tác động giáo dục đến trẻ,

nhất là giáo dục đạo đức, giáo dục hành vi văn hoá trước hết phải bằng con đường tình cảm

Thông qua tình cảm, người lớn có thể gợi lên ở trẻ những suy nghĩ tốt lành, những hành vi

đẹp đẽ đối với xung quanh, nhất là đối với con người Nhiều kinh nghiệm thành công cũng như thất bại trong việc giáo dục trẻ nhỏ đã cho thấy nếu chỉ dùng lý lẽ hay dùng mệnh lệnh

đều không có tác dụng tích cực và hầu hết là thất bại và thất bại cay đắng

Phương pháp dùng tình cảm trong giáo dục đạo đức, giáo dục hành vi văn hoá được diễn

ra theo hai chiều : Chiều thứ nhất là bằng tình yeu thương, gắn bó của mình, người lớn hết lòng chăm sóc, dạy dỗ, bảo ban trẻ em Chiều ngược lại là tạo ra những tình huống để trẻ có cơ hội đáp lại tình cảm của người lớn bằng những hành vi quan tâm, chăm sóc lại người lớn

Như vậy là đứa trẻ vừa được người khác thương yêu lại vừa biết yêu thương người khác, có

nghĩa là vừa biết "nhận" lại vừa biết "cho" Đó mới là thái độ đạo đức tốt đẹp cần có ở mỗi người

Điều cần lưu ý là khi sử dụng phương pháp dùng tình cảm nếu chỉ lệch về một chiều thì

sẽ khó hình thành nên ở trẻ những phẩm chất đạo đức tốt đẹp cũng như những hành vi có văn hoá Hai chiều thuận và ngược của phương pháp dùng tình cảm để giáo dục đạo đức, giáo dục hành vi văn hoá được xem xét như sau :

4.1.1 Trẻ tiếp nhận tình cảm của người xung quanh

Đối với trẻ nhỏ người lớn cần tỏ những cử chỉ gắn bó, sự quan tâm chăm sóc, những lời nói âu yếm với tấm lòng thực sự yêu thương chúng Điều đó sẽ chạm ngay đến sợi dây tình cảm vốn rất nhạy cảm của trẻ làm cho trẻ tin yêu người lớn và dễ nghe theo họ, nghĩa là bằng tình cảm, chúng ta có thể "khiến" được trẻ theo mình Nhiều bậc cha mẹ, nhiều cô giáo bằng tấm lòng thương yêu đã giáo dục trẻ em làm theo những điều hay lẽ phải để thành những người tốt Hơn nữa cũng bằng tấm lòng yêu thương chân thành mà nhiều người đã cảm hoá được những em bé hư hỏng thành người tử tế

Được yêu thương là niềm hạnh phúc không có gì sánh bằng đối với trẻ nhỏ, ngược lại sự ghét bỏ là mỗi bất hạnh lớn lao mà đứa trẻ phải chịu đựng rất nặng nề Nếu trẻ em không

được người lớn thương yêu thì đừng hòng chúng nghe theo lời dạy bảo của họ Một đứa trẻ

bị ghét bỏ thường lạnh lùng với những người xung quanh và trở nên khó dạy rồi dễ biến thành kẻ hư hỏng Thực tế đã cho ta chứng kiến nhiều trường hợp thương tâm như vậy Nhiều em bé bị cha mẹ bỏ rơi hay bị đánh đập tàn nhẫn, mới lên năm, lên sáu, chúng đã trốn khỏi nhà và trở thành những trẻ em lang thang cơ nhỡ, thường có thái độ đối phó với mọi người trong xã hội Chúng mất hết niềm tin ở con người kể cả bản thân và lúc đó chúng hành

động bất chấp cả lẽ phải và tình người Sau này những hành vi trộm cắp, lừa đảo dễ dàng

được chúng tiếp nhận và như vậy không thể hình thành ở chúng những hành vi được gọi là văn hoá, hành vi của chúng chỉ có thể gọi là vô văn hoá cũng là nhẹ, hành vi của chúng là

"phi xã hội", và đó là điều kiện để chúng dễ dàng gia nhập xã hội đen Ngay trong các gia

đình bình thường, sự ghẻ lạnh cùng với sự mắng mỏ, quát tháo với nhiều mệnh lệnh của người lớn cũng làm cho trẻ em trở nên ương bướng, do đó rất khó hình thành ở nó những hành vi mà người lớn mong muốn Có thể nói lòng yêu thương là món quà quý giá nhất đối với trẻ và đó cũng là một điều kiện để dạy trẻ nên người

4.1.2 Trẻ đáp lại tình cảm đối với người xung quanh

Tình yêu thương của người lớn dành cho trẻ được coi là một điều kiện, hơn thế nữa là

điều kiện tiên quyết giúp trẻ trở nên người tử tế với những hành vi đạo đức, những hành vi văn hoá tốt đẹp Nhưng nếu trẻ chỉ biết nhận tình cảm, sự chăm sóc từ phía người lớn mà không đáp lại bằng tình cảm của mình thì vẫn chưa thể hình thành nên ở chúng những điều tốt lành như mong muốn Trong thực tế ở nhiều gia đình thông thường người lớn nhất là các bậc cha mẹ lại chỉ biết thực hiện chiều thứ nhất của phương pháp dùng tình cảm để giáo dục con cái, mà quên đi chiều thứ hai, là sự đáp lại bằng tình cảm của chính trẻ em đối với người

lớn Họ hết lòng thương yêu con cái mà không hề đòi hỏi trẻ quan tâm chăm sóc lại người lớn Một đứa trẻ chỉ biết nhận sự thương yêu, cưng chiều nơi người lớn mà không hề quan tâm đến người khác dễ trở nên ích kỷ và như vậy là vô hình chung chúng ta đã tạo ra ở trẻ một nét đạo đức xấu ư tính ích kỷ, chỉ biết có mình, sống thờ ơ với mọi người Như thế thì làm sao có thể hình thành nên ở chúng những hành vi văn hoá mà thành phần cơ bản bên trong là lòng nhân ái được Do đó trong cuộc sống hằng ngày, người lớn nên khuyến khích những hành vi của trẻ quan tâm chăm sóc đến người lớn, trước hết là người lớn trong gia

đình Cần tạo tình huống để trẻ có cơ hội làm những việc giúp đỡ người lớn như khi đi làm

về muốn trẻ dọn nhà cho gọn gàng hay khi đau bụng yêu cầu trẻ lấy dầu xoa hoặc ăn cơm xong muốn trẻ lấy tăm cho ông bà Những việc đó tuy là nhỏ nhặt, kết quả không là bao, thậm chí trẻ còn làm sai mà người lớn phải làm lại từ đầu, nhưng thành công lớn lao là chúng ta đã giáo dục trẻ biết quan tâm đến người khác bằng những hành vi tuy đơn giản nhưng mang đậm tình người và rất có văn hoá

Trong việc giáo dục trẻ em ở lứa tuổi Mầm non, phương pháp dùng tình cảm được coi là phương pháp chủ đạo, xuyên suốt quá trình hình thành hệ thống thái độ và hành vi ứng xử

có văn hoá cho trẻ Vì ngay trong bản thân phương pháp này đã chứa đựng cả một nội dung

sâu sắc của giáo dục đạo đức, đó chính là lòng nhân ái, cốt lõi bên trong của hành vi

thể nói nghệ thuật và tuổi thơ là hai người bạn đồng hành Không thể hình dung được cuộc

sống của trẻ em lại vắng bóng những tác phẩm nghệ thuật cũng như người nghệ sĩ lại thiếu một tâm hồn trong sáng, chân thực, trẻ trung, hồn nhiên Danh hoạ thế giới nổi tiếng Picatxô lúc sinh thời đã nói : "Cần phải tốn rất nhiều thời gian để trở thành trẻ thơ" Đó chính là lý

do khiến trẻ em yêu thích nghệ thuật, chúng đến với nghệ thuật thật tự nhiên như đến với chính mình vậy Quả thật, tác phẩm nghệ thuật có tác động vô cùng mạnh mẽ đến đời sống tinh thần của biết bao em nhỏ Những bài thơ, câu chuyện, điệu nhạc, bức tranh bằng sức truyền cảm mãnh liệt của mình đã để lại những dấu ấn đẹp đẽ, sâu đậm trong tâm hồn trẻ thơ Trong giáo dục đạo đức, giáo dục hành vi văn hoá những lời răn dạy dù được nhắc đi nhắc lại nhiều lần của người có uy tín nhất cũng khó gợi nên những xúc cảm tích cực ở trẻ

em giúp cho nó có thái độ và hành vi ứng xử tốt đẹp đối với con người và cuộc sống xung quanh, nhưng một tác phẩm nghệ thuật thì làm được điều đó một cách dễ dàng

Nghệ thuật tác động đến trẻ thơ thông qua nhiều loại hình, dưới đây là một số loại hình chủ yếu mà trẻ thơ thực sự yêu thích :

4.2.1 Âm nhạc

Âm nhạc là một loại hình nghệ thuật gắn bó hết sức mật thiết với cuộc sống của mỗi người kể từ khi lọt lòng mẹ cho đến khi từ giã cõi đời Theo quan sát của nhiều người thì hầu như đứa trẻ nào cũng ưa thích âm nhạc Quả thật âm nhạc như một món ăn tinh thần đối với trẻ em mà thiếu nó các cháu nhỏ chỉ còn là những bông hoa khô héo Những giai điệu trầm bổng, những tiết tấu nhịp nhàng đưa trẻ em vào thế giới của cái đẹp Nhà văn nổi tiếng Nga

M Gorki đã nhận xét : "Âm nhạc tác động một cách kỳ diệu đến tận đáy lòng Nó khám phá

ra cái phẩm chất cao quý nhất ở con người" Rõ ràng những âm thanh có tổ chức chặt chẽ của âm nhạc cùng những ca từ giàu hình tượng, gợi cảm đã tạo nên những khúc ca hấp dẫn

mà khi hát lên đứa trẻ như muốn vươn tới những gì tươi sáng đáng yêu và muốn trút bỏ những gì xấu xa đáng ghét Đó chính là phương tiện giáo dục tuyệt vời về nhiều mặt cho thế

hệ trẻ

Đối với giáo dục mầm non, những khúc ca nhỏ nhắn, gọn gàng nhưng lại có tác động

mạnh mẽ đến tâm hồn trẻ thơ, như : Bài Mẹ yêu không nào của nhạc sĩ Lê Xuân Thọ, âm

nhạc và lời ca mộc mạc, giản dị, dễ thương mà cũng dễ nhớ, đó là lời nhắc nhở của người

lớn bằng giai điệu âu yếm, nhẹ nhàng đối với một em bé nhỏ : "Con cò bé bé/ Nó đậu cành tre/ Đi không hỏi mẹ/ Biết đi đằng nào ?/ Khi đi em hỏi/ Khi về em chào/ Miệng em chúm chím/ Mẹ yêu không nào!" Bài Con chim vành khuyên của nhạc sĩ Hoàng Vân cho ta hình

dung được những em bé vừa xinh vừa ngoan, biết gọi dạ, bảo vâng, biết chào hỏi niềm nở những người xung quanh Âm nhạc và ca từ hoà quyện với nhau bằng giai điệu hay và lời ca

đẹp : "Có con chim vành khuyên nhỏ dáng trông thật ngoan ngoãn quá/ Gọi dạ bảo vâng, lễ phép ngoan nhất nhà/ Chim gặp bác chào mào, "chào bác"!/ Chim gặp cô sơn ca, "chào cô!"/ Chim gặp anh chích choè, "chào anh"!/ Chim gặp chị sáo nâu, " chào chị" ?" Chùm bài hát Bà Còng đi chợ, gánh gánh gồng gồng, Cái cò đi đón cơn mưa, Bống bình bống bang, Rềnh rềnh ràng ràng là những khúc đồng dao cổ đã được nhạc sĩ Phạm Tuyên phổ nhạc :

"Bà Còng đi chợ trời mưa/ Cái tôm cái tép đi đưa bà Còng/ Đưa bà đến quãng đường cong/

Đưa bà về tận ngõ trong nhà bà/ Tiền bà trong túi rơi ra/ Tép tôm nhặt được trả bà mua rau" hay "Gánh gánh gồng gồng/ Ta chạy cho nhanh/ Về xây nhà bếp/ Nấu nồi cơm nếp/ Chia ra năm phần/ Một phần cho mẹ/ Một phần cho cha/ Một phần cho bà/ Một phần cho chị/ Một phần cho anh", còn bản thân mình thì không có phần nào cả! Nội dung những

khúc đồng dao cổ đã là những bài học về cách ứng xử của trẻ em với mọi người bằng những tấm lòng thơm thảo và những hành vi cao đẹp Nay lại được nhạc sĩ thổi vào đó một luồng gió mới của cuộc sống trẻ em ngày hôm nay với giai điệu vui tươi, tiết tấu sôi nổi dễ lắng sâu vào tâm hồn trẻ em

Nhiều bài hát ca ngợi con người có cử chỉ, hành vi cao thượng vì mọi người, bên cạnh cũng có những bài hát hài hước chế diễu những thói hư tật xấu đều được trẻ em tiếp nhận một cách dễ dàng Nhờ đó trẻ có thể học được cái hay cái đẹp và từ bỏ cái xấu cái hư một cách nhẹ nhàng Thực tiễn giáo dục mầm non đã xác nhận rằng âm nhạc là một phương tiện

kỳ diệu, rất thích hợp đối với việc giáo dục đạo đức ư thẩm mỹ là những thành phần cơ bản hình thành nên hệ thống hành vi văn hoá của các cháu nhỏ

4.2.2 Thơ ca

Thơ ca là tinh hoa của ngôn ngữ, là kết tinh vẻ đẹp của tiếng mẹ đẻ, là sản phẩm trí tuệ

và tình cảm của nhiều thế hệ nối tiếp nhau Biết bao điều của cuộc sống được diễn đạt một cách uyển chuyển, giàu nhạc điệu, vần điệu với những hình tượng lung linh trong những câu

ca dao, những vần thơ hay, làm nảy sinh ở con người những tình cảm đẹp đẽ, những ước mơ trong sáng Riêng đối với trẻ em thì thơ ca là nguồn dinh dưỡng tinh thần hết sức phong phú Thơ ca không chỉ gieo vào lòng con trẻ tiếng nói dân tộc mà còn ánh lên vẻ đẹp của tâm hồn Việt Nam, thiên nhiên Việt Nam

Trong nền thơ ca nói chung có một mảng dành riêng cho trẻ em mà khi sáng tác nhà thơ

đã hoá thân vào trẻ em để có cách nhìn, cách nghĩ, cách cảm của các em về con người và sự vật xung quanh, nên những bài thơ đó đối với trẻ em rất gần gũi, dễ nhớ, dễ thuộc, đó là món quà không thể thiếu được dành cho tuổi thơ

Trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ, phương tiện dễ sử dụng nhất đó là thơ ca Nhiều bài thơ, nhiều câu ca dao nêu lên những gương tốt hoặc chế diễu những hành vi xấu

mà khi đọc lên trẻ em dễ liên hệ với bản thân mình Những bài thơ hay làm rung động tâm

hồn trẻ em, như bài Gió từ tay mẹ (của nhà thơ Vương Trọng) nói lên tấm lòng con trẻ biết

ơn người mẹ đã quạt mát cho mình ngủ ngon giấc trong những đêm hè nóng bức, bài Anh

đom đóm (của nhà thơ Võ Quảng), anh tự nhận mình là người gác đêm cầm đèn đi khắp mọi nơi nâng niu từng giấc ngủ cho mọi người (chim cò ), bài Chú bò tìm bạn (của nhà thơ Phạm Hổ), chú rất quý bạn và rất thích gặp bạn nên khi thấy bóng mình dưới nước thì rất vui mừng, vì cứ ngỡ là bạn đến, bài Chiếc xe lu (của nhà thơ Trần Nguyên Đào) rất cần mẫn lao

động Đặc biệt, những bài thơ của nhà thơ Trần Đăng Khoa viết khi còn ở tuổi ấu thơ, như

bài Đánh thức trầu, hái trầu cho bà nhưng phải xin phép đàng hoàng và sợ trầu đau nên em hái rất nhẹ, bài Khi mẹ vắng nhà em làm mọi việc nào luộc khoai, giã gạo, thổi cơm, nhổ cỏ,

quét sân để khi về mẹ thấy vui lòng, làm được nhiều việc thế mà vẫn thấy mình chưa

ngoan vì nghĩ đến công lao nuôi dưỡng của mẹ, bài Hạt gạo làng ta, nói lên lòng quý trọng

hạt gạo và người làm ra nó vì trong đó có bão tháng bảy, có mưa tháng ba, có giọt mồ hôi sa,

bài Sao không về Vàng ơi! là tiếng khóc của Khoa vì con chó thân yêu của mình bỏ chạy

không về khi nghe bom Mỹ nổ, v.v và v.v Có thể coi đó là phương tiện nhiệm màu giáo dục lòng nhân ái và hành vi văn hoá cho trẻ em đạt hiệu quả cao

Bên cạnh thơ ca còn có đồng dao, là những câu vè ngắn gọn có vần điệu, nhịp điệu rõ

ràng được trẻ em thích và hát trong khi chơi, ru em hay trong sinh hoạt chung với bạn bè

Đồng dao có tác động mạnh mẽ đối với trẻ em, trước hết là nó giáo dục thái độ văn hoá đối với hai mối quan hệ chủ yếu của con người : Con người với thiên nhiên và con người với con người

Đồng dao giáo dục trẻ em tình yêu đối với thiên nhiên, gợi lên ở các em nhỏ tình yêu hồn nhiên đối với con ong, cái kiến, con cò, cái vạc, con trâu con nghé, cây cỏ, chim muông Đặc biệt đồng dao có tác dụng tích cực trong việc giáo dục lòng nhân ái, gợi nên ở trẻ tình yêu đối với ông bà, cha mẹ, bà con xóm làng, đồng cảm với những người có cảnh

ngộ éo le, sẵn lòng giúp đỡ những người nghèo khổ, tàn tật Có thể coi đồng dao là những bài học đạo đức nhẹ nhàng và hấp dẫn đối với trẻ nhỏ

4.2.3 Tạo hình

Tạo hình là một loại hình nghệ thuật thật sự hấp dẫn đối với trẻ em Có thể nói không có

em bé nào lại không thích những bức tranh, bức tượng đẹp Đó là biểu hiện tập trung vẻ đẹp của cuộc sống quanh ta, được người nghệ sĩ chắt lọc và thể hiện một cách tinh tế trong tác phẩm Xem tranh, tượng đẹp giúp hình thành trong tâm hồn trẻ những tình cảm thiết tha đối với thiên nhiên và con người Ngoài ra còn có những bức tranh biếm hoạ phê phán những thói hư tật xấu (như thói lười biếng, kiêu căng, tham lam, ích kỷ ) mà người xem nhiều khi phải xấu hổ vì "có tật giật mình"

Đặc biệt trẻ rất thích tự vẽ, nặn những thứ mà mình thích : con người, con vật, hoa lá, chim muông Chúng ta thường bắt gặp những "hoạ sĩ" tí hon say sưa ngồi vẽ hằng giờ Chúng vẽ la liệt khắp mọi nơi : trên giấy, trên bảng, trên sân, trên tường và vẽ bằng bất cứ phương tiện nào : bằng phấn, bằng lõi than, bằng bút bi, bút sáp, bút chì, thậm chí bằng mẩu gạch Tranh trẻ vẽ không giống với tranh của người lớn nhưng không kém phần phong phú : con người, động vật, hoa lá, cỏ cây, trăng sao, ô tô, xe máy, tàu thuỷ, máy bay Mỗi bức tranh thường chứa đựng một nội dung, thậm chí là một câu chuyện, như : chị dẫn em đi chơi

; em bé đi chơi không xin phép mẹ nên lạc đường và gặp thú dữ ; bạn thỏ được bác gấu cứu nạn hổ đuổi ; người lái xe ô tô đi ngược đường vì không xem biển báo Đương nhiên xem tranh của bé bao giờ cũng kèm theo lời giải thích của tác giả thì mới hiểu rõ Nhưng thật kỳ lạ, trẻ em lại hiểu rất nhanh tranh của bạn mình, đó là nhận xét của nhiều nhà tâm lý học Do vậy tranh của trẻ cũng có tác dụng ngay đối với bạn bè, chúng nhận ra ngay những hành vi tốt của nhân vật trong tranh, đồng thời cũng nhạy cảm với những hành vi xấu trong đó Tạo hình là một loại hình nghệ thuật được trẻ yêu thích một cách đặc biệt, bởi một lý do không nhỏ là chính trẻ được chủ động tham gia vào hoạt động "sáng tạo" lý thú ấy để thể hiện bản thân và cuộc sống quanh mình

Bằng việc hướng dẫn trẻ cảm thụ những tác phẩm tạo hình có giá trị của các hoạ sĩ, bằng việc hướng dẫn trẻ hoạt động tạo hình sẽ cho chúng ta một phương pháp sư phạm tuyệt vời có tác dụng trực tiếp đối với việc hình thành và phát triển hành vi văn hoá cho trẻ em

4.2.4 Truyện

Truyện, riêng nó cũng bao gồm nhiều thể loại : Truyện cổ tích, truyện đồng thoại, truyện ngụ ngôn, truyện loài vật, truyện ngắn, tiểu thuyết đời xưa, đời nay Đối với trẻ nhỏ, những thể loại sau đây là thích hợp hơn cả :

ư Truyện cổ tích : Trẻ em, nhất là trẻ nhỏ ở tuổi mẫu giáo rất thích nghe truyện cổ tích,

có thể nói đó là món ăn tinh thần không thể thiếu được đối với các cháu Vì nó phù hợp với

đặc điểm tâm lý của trẻ ở lứa tuổi này : sự phát triển mãnh liệt của đời sống tình cảm và trí tưởng tượng, hai chức năng tâm lý đó lại hoà quyện vào nhau tạo ra nét đặc biệt trong tâm lý trẻ, khiến các cháu dễ tin vào những điều không có thật nhưng lại gần với cách nghĩ, cách

cảm của chúng Mặc dầu truyện cổ tích mang tính chất thần thoại, nhiều khi còn hoang

đường, nhưng biết cách sử dụng thì cũng mang lại nhiều lợi ích, nhất là trong việc giáo dục

đạo đức và cách ứng xử cho trẻ em

Những nhân vật trong truyện cổ tích đều có thân phận khác nhau : có kể giàu, người nghèo ; có kẻ ác, người hiền ; có kẻ lười, người chăm ; có kẻ mạnh, người yếu Trong truyện cổ tích thường có các thế lực đấu tranh với nhau, chống chọi nhau, nhiều khi rất căng

thẳng, nhưng kết cục bao giờ cái thiện cũng thắng cái ác ; những tấm lòng cao cả, những

hành vi tốt đẹp bao giờ cũng được đề cao, trái lại những thói tham lam, ích kỷ, những hành

vi đê tiện đều bị coi khinh

Điều quan trọng trong truyện cổ tích là những tình cảm đằm thắm và sâu sắc, đặc biệt là lòng nhân ái, những ước mơ trong sáng đầy tính hướng thiện trong quan hệ giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên có khả năng làm nảy sinh trong lòng trẻ thơ khát vọng

về một cuộc sống tốt lành cho mọi người và cho muôn loài trên thế gian Đó là điều hữu ích cho việc giáo dục đạo đức và cách ứng xử có văn hoá cho trẻ em ngay cả ở ngày hôm nay

ư Truyện loài vật : là một thể loại được viết một các nghiêm túc dưới cái nhìn khoa học

về đời sống của động vật Đó là những câu chuyện sinh động về thế giới loài vật Nhân vật trong truyện là những con chim, con thú được miêu tả rất thật và chính xác về dáng vẻ và tập tính của chúng Các nhân vật muông thú trong truyện rất sống động, cũng thông minh khôn khéo trong cuộc đấu tranh sinh tồn, nhưng cũng tràn đầy xúc cảm chẳng khác gì con người Qua truyện loài vật trẻ hiểu khá sâu sắc tập tính của nhiều loài, những mối quan hệ qua lại giữa chúng, giữa chúng với thiên nhiên đồng thời gợi lên ở trẻ những xúc cảm không kém phần mạnh mẽ đối với những con vật đáng yêu cũng như những con vật đáng sợ, kích thích lòng ham mê khám phá thế giới loài vật của trẻ em

ư Truyện đồng thoại : là một thể loại đặc biệt của văn học, có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực và tưởng tượng Nhân vật chính thường là những động vật, thực vật và những vật vô tri vô giác được nhân cách hoá để tạo nên một thế giới thần kỳ, phù hợp với trí tưởng tượng của trẻ nhỏ Thông qua thế giới hư hư thực thực đó tác giả muốn phản ánh những sự kiện xảy ra trong xã hội loài người

Truyện đồng thoại được dùng nhiều để giáo dục trẻ em, thông qua các "nhân vật" không phải là người để nói chuyện về con người, về tính tình, về khả năng, đặc biệt là về cách ứng

xử giữa "họ" với nhau, giúp trẻ liên hệ đến bản thân và mối quan hệ giữa mình với người

xung quanh mà rút ra những kinh nghiệm sống bổ ích Những chuyện như Mèo đi câu cá, có

hai anh em nhà mèo cùng xách giỏ và cần câu đi câu cá Mèo anh nghĩ là đã có mèo em câu rồi nên mình có thể nghỉ ngơi, đánh một giấc ngủ ngon lành Còn mefo em lại nghĩ rằng việc câu cá đã có anh lo nên mình có thể gác cần câu để đi chơi với các bạn Chiều về cả hai giỏ của mèo anh và mèo em đều trống không, lo bị bố mẹ mắng, hai anh em nhà mèo đã ôm

nhau khóc thật thảm thương Rồi chuyện Hai chú dê qua cầu, hai chú dê ở hai đầu cầu đều

muốn đi qua cầu, nhưng không ai nhường ai cả nên đều bị lăn tòm xuống sông, cho các em thấy rằng nếu lười biếng, sống ỷ lại thì cuối cùng không được gì hoặc không chịu nhường

nhịn cho nhau thì cuối cùng đều bị thiệt hại Những bài học về cách ứng xử được rút ra từ đó thật giá trị

ư Truyện hiện đại : là loại truyện được viết cho trẻ em thời nay ở nước ta cũng như ở nhiều nước trên thế giới, nhiều nhà văn đã để tâm huyết và công sức viết truyện hướng tới

đối tượng là trẻ em Cùng với thơ ca, truyện viết cho trẻ em tạo thành một bộ phận của văn

học được gọi là văn học trẻ em Mấy chục năm gần đây văn học trẻ em được nhiều nhà văn

hưởng ứng nên sách cho trẻ em ngày càng phong phú Trong những tác phẩm đó, nhà văn khai thác nhiều đề tài : chiến tranh, hoà bình, xây dựng, sinh hoạt trong gia đình, trong trường học, ngoài xã hội, về lịch sử và thường nhân vật chính là trẻ em Riêng đối với trẻ

em mẫu giáo, truyện viết về tình cảm giữa những người trong gia đình, về tình cảm cô cháu, bạn bè trong lớp, về tình cảm đối với những con vật đáng yêu chiếm tỷ lệ cao hơn hết

Qua các truyện hiện đại ngắn, giàu hình tượng, đơn giản và dễ hiểu (chủ yếu là nghe người lớn đọc) trẻ cảm nhận được nhiều điều hay, đặc biệt là về cách ứng xử trong gia đình, ngoài xã hội, với đồ vật, với thiên nhiên Có thể nói những cuốn sách hay, hấp dẫn đối với trẻ nhỏ là những bài học đầu đời lý thú và bổ ích, qua đó trẻ học làm người

ư Truyện tranh : là loại truyện có ưu thế hơn cả đối với trẻ nhỏ còn chưa biết chữ trong việc giáo dục hành vi văn hoá ở đây giọng đọc và hình ảnh bổ sung cho nhau, hoà quyện vào nhau tạo nên một thế giới nhiều hình nhiều vẻ, màu sắc lung linh, kỳ ảo hấp dẫn đưa trẻ

đến trạng thái say mê tột độ Bằng những nét vẽ tài tình của người hoạ sĩ, tất cả những cảnh vật, con người cùng nhiều biến đổi theo tạo hoá đều có thể hiện lên rõ ràng, chân thực trước

đôi mắt của trẻ thơ ; cũng có thể hiện lên như những phép biến hoá thần thông giữa đất trời cuốn hút trí tưởng tượng của trẻ nhỏ để chúng hình dung ta cuộc sống con người và vạn vật trong vũ trụ Tranh đã đẹp lại được kết hợp với lời kể hay, khúc chiết, rõ ràng đã dẫn dắt đứa trẻ vào một thế giới, nơi đó con người và muôn loài sống hoà hợp với nhau, thân thiện với nhau Những tranh chấp xảy ra dù khốc liệt đến đâu rồi cũng được giải quyết theo "quy luật của lòng người" ư Cái tốt thắng cái xấu, cái thiện thắng cái ác

Kể chuyện bằng tranh có thể coi là một phương pháp hữu hiệu giúp trẻ tìm hiểu thế giới xung quanh, hun đúc lòng nhân ái, xác lập thái độ thân thiện với thiên nhiên và làm nảy sinh hành vi chăm sóc con người và bảo vệ thiên nhiên

Dùng nghệ thuật là một phương pháp có hiệu quả to lớn đối với việc giáo dục trẻ em, nhất là trong việc giáo dục đạo đức, hình thành và phát triển hệ thống hành vi văn hoá Khi

sử dụng phương pháp này cần chú ý mấy điểm sau đây :

ư Cần chọn những tác phẩm phù hợp với đặc điểm phát triển tâm lý của các cháu nhỏ chưa đến trường phổ thông (dưới 6 tuổi)

ư Cần chọn những tác phẩm có nội dung lành mạnh, phân biệt rõ cái gì tốt, cái gì xấu ;

đâu là thiện, đâu là ác để trẻ dễ hiểu, dễ nhớ và dễ thực hiện những điều học được trong tác phẩm

ư Cần chọn những tác phẩm giàu hình tượng, có giá trị nghệ thuật cao, tránh những tác phẩm sơ lược, thô thiển gây cho trẻ thị hiếu xấu sau này

ư Khi truyền đạt (đọc, kể, ngâm, hát, giới thiệu ) tác phẩm nghệ thuật đến trẻ cần dùng ngôn ngữ giản dị, dễ hiểu, trong sáng, mang sắc thái biểu cảm một cách tự nhiên nhằm giúp trẻ tiếp nhận tác phẩm dễ dàng và hứng thú

biệt trò chơi đóng vai theo chủ đề là có hiệu quả nhất

4.3.1 Trò chơi đóng vai theo chủ đề là loại trò chơi mô phỏng lại cuộc sống của người

lớn, là hình thức độc đáo giúp trẻ tiếp xúc với xã hội, nổi bật hơn cả là sự "tham gia " của trẻ vào những mối quan hệ biểu hiện các chuẩn mực đạo đức giữa người với người Khi tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề, đứa trẻ trải nghiệm được những thái độ đạo đức và tập dượt những hành vi ứng xử đối với những người xung quanh bằng việc nhập vào các vai để thực hiện chức năng xã hội trong các mối quan hệ đó (mẹ ư con, cô ư cháu, bác sĩ ư bệnh nhân, người mua ư kẻ bán ), qua đó mà trẻ học làm người

Khi sử dụng phương pháp dùng trò chơi để giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ cần chú ý mấy điểm sau đây :

ư Trò chơi đóng vai theo chủ đề có thể mô phỏng bất cứ hiện tượng nào, quan hệ nào trong xã hội, có cả tốt lẫn xấu, có cả tích cực lẫn tiêu cực Do đó khi tổ chức trò chơi này

cần chọn trò chơi có nội dung lành mạnh, bổ ích, phản ánh những mối quan hệ tích cực giữa người với người Tránh những trò chơi bạo lực hung hãn hoặc những trò chơi phản ánh hiện

tượng tiêu cực trong xã hội Vì khi tham gia vào những trò chơi này trẻ sẽ nhiễm phải những thói hư tật xấu một cách tự nhiên, mà đối với trẻ nhỏ, bắt chước cái xấu còn dễ hơn là học tập cái tốt rất nhiều

ư Trẻ tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề là gia nhập vào hai mối quan hệ : Quan hệ thực là quan hệ giữa những đứa trẻ cùng chơi với nhau, chúng cùng chọn chủ đề chơi, cách chơi, thoả thuận với nhau về việc phân vai, tìm kiếm đồ chơi Quan hệ chơi là

quan hệ giữa các vai mà trẻ nhập vào để mô phỏng hành động của các nhân vật trong xã hội

Đó là những mối quan hệ giữa trẻ em với nhau tạo nên một "xã hội trẻ em", tuy không phức tạp như xã hội người lớn nhưng chẳng đơn giản chút nào Nên khi tổ chức cho trẻ chơi cần

giúp trẻ hình thành và điều chỉnh những mối quan hệ đó sao cho êm thấm, tạo được bầu

không khí đoàn kết thân ái, hợp tác giúp đỡ lẫn nhau trong nhóm chơi Đây là một "xã hội

trẻ em", trong đó những mối quan hệ xã hội đầu tiên của trẻ được hình thành, nếu lành mạnh

sẽ là điều kiện thuận lợi để thiết lập những mối quan hệ ứng xử tốt đẹp với người xung quanh sau này

ư Trò chơi đóng vai theo chủ đề bao gồm nhiều vai, ít là vài vai, nhiều là dăm bảy vai,

có khi trên chục vai ; có vai quan trọng (vai chính), có vai không quan trọng bằng (vai phụ) Thông thường đứa trẻ nào cũng thích đóng vai chính, trong trò chơi gia đình thì thích đóng vai mẹ hay bố, trong trò chơi bệnh viện thì thích đóng vai bác sĩ, trong trò chơi mua bán thì thích đóng vai cô bán hàng, trong trò chơi du lịch thì thích đóng vai người hướng dẫn nhưng vai chính lại rất ít nên nhiều khi trẻ em tranh giành lẫn nhau dẫn đến xung đột và trò chơi tan rã Vì vậy khi có "sự cố" người lớn nên có mặt để tham gia giải quyết Thường thì người lớn chỉ nên gợi ý để trẻ tự giải quyết, nếu không xong, người lớn mới "bắt tay" giải

quyết sao cho công bằng, hợp lý, hợp tình Tốt nhất là luân phiên để cháu nào cũng được

đóng vai chính và cả vai phụ Điều này là cần thiết không chỉ lập lại sự công bằng cho trẻ

em mà còn có lợi khi chúng được tham gia vào nhiều vai trong trò chơi Những hành vi của nhiều vai khác nhau mà trẻ đảm nhiệm lại rất cần cho cuộc sống thực Nếu đứa trẻ thực hiện những hành vi của những vai khác nhau một cách tử tế thì sẽ thuận lợi cho việc hình thành

và phát triển hệ thống hành vi văn hoá của trẻ trong cuộc sống thực vốn rất phong phú

ư Cuộc sống xã hội luôn biến đổi nên sự mô phỏng nó vào trò chơi đòi hỏi phải được

đổi mới Một trò chơi quá quen thuộc được trẻ chơi đi chơi lại ngày này qua ngày khác sẽ bị nhàm chán và do đó ít có tác dụng giáo dục Người lớn cần thường xuyên giúp trẻ mở rộng chủ đề chơi, từ chủ đề riêng lẻ như sinh hoạt gia đình, khám bệnh, mua hàng cần được mở

rộng để trẻ có thể gia nhập vào nhiều mối quan hệ bằng cách liên kết các trò chơi đơn lẻ lại với nhau Chẳng hạn, người mẹ có thể đưa con đến bệnh viện để chữa bệnh, ở đây ngoài

quan hệ mẹ con còn có thêm quan hệ với bác sĩ ; người mẹ dẫn con đến trường học, ở đây lại

có thêm quan hệ với cô giáo ; vẫn người mẹ ấy lại dẫn con đến cửa hàng để mua những thứ cần thiết, ở đây còn có thêm quan hệ với cô bán hàng Cứ như vậy có thể tạo nên một xã hội thu nhỏ, bao gồm trong đó nhiều mối quan hệ khá phức tạp với các kiểu hành vi muôn màu muôn vẻ mà trẻ phải mô phỏng, tập dượt Từ những trò chơi gần gũi, quen thuộc cần

"nâng cấp" đến những trò chơi có chủ đề rộng hơn, mới hơn, như đi du lịch, xây dựng nhà

cao tầng, mua hàng trong siêu thị giúp trẻ tiếp xúc với cuộc sống hiện đại và thực hiện những hành vi phù hợp với cuộc sống đó

ư Người lớn cần thường xuyên tạo ra các tình huống trong trò chơi để gợi lên ở trẻ thái

độ đạo đức và hành vi ứng xử với người xung quanh Nói chung trò chơi nào cũng xảy ra tình huống buộc trẻ phải giải quyết, nhưng nếu chúng ta chủ động tạo ra các tình huống mang tính đạo đức và hướng dẫn trẻ giải quyết nhằm bộc lộ những hành vi văn hoá mong muốn Chẳng hạn trong trò chơi chủ đề gia đình, người bà đến chơi nhà và bị ốm, trong tình huống đó đứa cháu phải đón bà và chăm sóc bà như thế nào, hay như trong trò chơi giao thông người đi đường phạm luật thì "đồng chí cảnh sát" xử lý như thế nào và người phạm luật cần ứng xử ra sao những tình huống thường xảy ra trong cuộc sống đòi hỏi trẻ phải giải quyết trong trò chơi với sự hướng dẫn của người lớn, qua đó mà hình thành nên những

hành vi văn hoá cần thiết Hơn nữa, một trò chơi nếu không có tình huống thì sẽ rất nhạt khiến trẻ chóng nhàm chán

4.3.2 Trò chơi đóng kịch hay còn gọi là trò chơi đóng vai theo tác phẩm văn học là một

hình thức đặc biệt giúp trẻ nhập vai thành nhân vật trong tác phẩm văn học Trò chơi này gần với trò chơi đóng vai theo chủ đề nên được trẻ đón nhận một cách thích thú Nếu ở trò chơi

đóng vai theo chủ đề trẻ mô phỏng lại đời sống xã hội của người lớn có thực xung quanh thì

ở trò chơi đóng kịch trẻ tiếp nhận tác phẩm văn học qua việc nhập vai vào các nhân vật trong

đó

Trẻ em rất thích tác phẩm văn học, các cháu thích được nghe truyện cổ tích, thích đọc những câu ca có vần có điệu, yêu những màu sắc lấp lánh trong thơ Tuy vậy khả năng tiếp nhận tác phẩm văn học còn nhiều hạn chế, vì vậy vai trò hướng dẫn của ngưòi lớn là rất quan

trọng Một hình thức đặc biệt hiệu quả là giúp trẻ nhập vai thành nhân vật trong tác phẩm qua trò chơi đóng kịch

Trò chơi đóng kịch không đơn thuần là trò chơi mà còn là một hoạt động nghệ thuật Nó cũng không chỉ là hoạt động nghệ thuật mà là hoạt động vui chơi Hai yếu tố vui chơi và

nghệ thuật kết hợp chặt chẽ trong nội dung cũng như trong quá trình tổ chức chơi

Khi tham gia vào trò chơi đóng kịch trẻ nhập vào các vai của chính nhân vật trong tác phẩm Lúc đó trẻ phải thể hiện cho được suy nghĩ, tình cảm của nhân vật bằng những hành

động, cử chỉ, lời nói, tức là thể hiện cách ứng xử với xung quanh mà trước hết là với nhân vật khác trong truyện kịch Qua đó không những trẻ lột tả phong cách bên ngoài của nhân vật

mà còn trải nghiệm ý thức đạo đức bên trong của họ Chính nhập vai là một sự tập dượt cách sống trong những hoàn cảnh nhất định và điều đó lại rất cần cho việc hình thành ở trẻ những hành vi văn hoá

Khi sử dụng trò chơi đóng kịch để giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ cần lưu ý mấy điểm sau đây :

ư Cần chọn tác phẩm văn học phù hợp với trình độ phát triển của trẻ em từ 3 đến 6 tuổi

Đầu tuổi mẫu giáo thì chọn tác phẩm thật đơn giản, ngắn, ít nhân vật (chỉ vài ba người), về cuối tuổi thì có thể chọn tác phẩm phức tạp hơn một chút, câu chuyện có thể dài hơn, số lượng nhân vật có thể tăng hơn, khoảng 5ư6 người, nhưng nói chung là những tác phẩm đơn giản, dễ hiểu, dễ hành động

ư Cần chọn tác phẩm văn học hay, chuyện kịch phải thực sự hấp dẫn trẻ em, đặc biệt là gần gũi cuộc sống của trẻ, trẻ thấy được mình trong đó

ư Khi chuyển tác phẩm văn học thành kịch bản cần làm sao cho hình tượng nhân vật rõ nét, ngôn ngữ giàu vần điệu, nhạc điệu để dễ nhớ, nên có những điệp khúc để dễ thuộc

ư Vì đây là một hoạt động nghệ thuật nên cần hướng dẫn công phu để trẻ cảm thụ được tác phẩm văn học, đồng thời đây lại là trò chơi nên cần huy động nhiều trẻ tham gia, càng

đông càng vui Không nên chuyên môn hoá một số cháu gọi là có năng khiếu để đóng vai, vai diễn có thể luân phiên cho nhiều cháu đóng, còn số đông nữa có thể tham gia vào các việc như trang trí sân khấu, bán vé và khán giả cùng giao lưu với vai diễn

ư Nghệ thuật kịch, ngoài kịch bản ra còn có sự hỗ trợ của nhiều loại hình nghệ thuật khác như âm nhạc, tạo hình, múa Trong trò chơi đóng kịch, sự hoá trộn, phối hợp của nhiều loại hình nghệ thuật đối với trẻ em lại rất cần thiết Do đó khi tổ chức trò chơi đóng kịch, ngoài việc có được một kịch bản văn học hay còn phải hỗ trợ thêm những bài hát, điệu múa, cảnh vật được trang trí, hoá trang, đạo cụ do các loại hình nghệ thuật khác tạo nên,

đặc biệt múa, hát là yếu tố hết sức cần thiết không thể thiếu được Những bài hát, điệu múa giúp cho không khí kịch thêm linh hoạt, lúc thì sôi động, lúc thì lắng sâu, giúp trẻ thể hiện

rõ tính cách và tâm trạng của nhân vật

ư Khi hướng dẫn trẻ nhập vai, cố giữ cho trẻ nét hồn nhiên ngây thơ trong trang phục, hoá trang, nhất là trong lời thoại, đừng biến trẻ thành những "ông cụ non", "bà cụ non" mặc dầu trẻ có thể đóng vai ông già, bà cả, nhưng phải là "ông già, bà cả trẻ con" Một vấn đề có tính chất tế nhị khi cho trẻ đóng vai phản diện (nếu có) ở nhiều vở kịch thường có hai tuyến nhân vật : chính diện và phản diện để tạo nên kịch tính rõ nét, vai chính diện bao giờ cũng

được thể hiện bằng những hành vi tử tế, có văn hoá, còn vai phản diện lại được thể hiện bằng những hành vi xấu xa, nhiều khi đê tiện Nhiều người lo rằng nếu trẻ nhập vai phản diện thì những hành vi xấu đó sẽ vận vào tính cách của trẻ Vậy có nên cho trẻ đóng vai phản diện không ? Nếu trong vở kịch có vai phản diện thì người lớn nên nhận đóng vai đó để cùng chơi với trẻ, nếu để cho một đứa trẻ đóng thì cần giải thích rằng đây chỉ là kịch và ngoài đời lại càng phải tránh xa

Do trò chơi đóng kịch mang tính tích hợp cao, bao gồm trong đó vừa có hoạt động vui chơi vừa có hoạt động nghệ thuật (vừa có âm nhạc,vừa có tạo hình, vừa có múa ) nên rất gần gũi với trẻ thơ, được các cháu yêu thích

4.3.3 Trò chơi điện tử

Ngoài hai loại trò chơi trên còn có khá nhiều loại trò chơi khác, nói chung loại trò chơi nào cũng đều bổ ích đối với trẻ em nếu có tổ chức hướng dẫn của người lớn Đáng lưu ý hơn

là trò chơi điện tử

Những năm gần đây trò chơi điện tử đã hấp dẫn nhiều trẻ em, kể cả trẻ dưới 6 tuổi và

chiếm khá nhiều thời gian của chúng Lợi ích của trò chơi điện tử thì ai cũng dễ nhận thấy,

nó giúp trẻ sớm tiếp xúc với khoa học kỹ thuật hiện đại mà thế hệ cha ông nằm mơ cũng không thấy Nhưng tác hại của nó cũng không nhỏ mà ai cũng có thể dễ dàng nhận ra Đặc biệt đối với trẻ mẫu giáo, thần kinh còn yếu, thị lực còn non, dễ mắc bệnh béo phì, nên chơi trò chơi điện tử nhiều sẽ có hại cho sức khoẻ của các cháu Điều đáng nói ở đây là nếu người lớn không quan tâm đến nội dung của những trò chơi đó thì chúng sẽ ảnh hưởng khôn lường

đến đạo đức và hành vi của trẻ Nhiều trò chơi điện tử mang tính bạo lực và khiêu dâm làm tổn hại đến tâm hồn non trẻ của các cháu nhỏ

Bên cạnh trò chơi điện tử còn có một khối lượng khổng lồ băng, đĩa hình ở các cửa hàng nay đã xâm nhập nhanh chóng vào từng gia đình với nhiều nội dung không lành mạnh, làm cho hành vi của trẻ nhỏ trở nên hung dữ và láo lếu Hình ảnh đứa trẻ cầm dao, gậy, súng (tất nhiên là đồ giả) để bắt nạn bạn bè hay tự xưng là "siêu nhân" để hăm doạ cả người lớn thường được chúng ta bắt gặp ở trong các gia đình và cả ở ngoài đường phố Do đó điều

đáng quan tâm là cần chọn nội dung lành mạnh, thích hợp với đặc điểm phát triển của trẻ nhỏ Đối với loại trò chơi điện tử chỉ cần cho trẻ chơi khoảng chừng dưới một tiếng trong ngày và phân ra thành vài đợt, sau mỗi lần chơi cần cho trẻ tiếp xúc với thiên nhiên Làm

được như vậy, chúng ta sẽ không phải lo lắng về ảnh hướng xấu của trò chơi điện tử đến tâm hồn và hành vi của trẻ em

4.4 Phương pháp luyện tập thường xuyên

Trong sinh hoạt hằng ngày, gần như bất cứ lúc nào trẻ cũng đều phải thể hiện thái độ của mình đối với xung quanh bằng những hành vi ứng xử Việc ứng xử đó có lúc đúng nhưng cũng nhiều lúc sai, người lớn không nên bỏ qua mà cần kiên trì theo dõi, uốn nắn, bảo ban và luyện tập cho trẻ để có hành vi đẹp

4.4.1 Luyện tập hằng ngày

Hình thức luyện tập hành vi văn hoá cho trẻ có hiệu quả nhất là luyện tập mọi nơi, mọi lúc trong sinh hoạt hằng ngày Hình thức luyện tập này dễ hình thành động hình và thói quen hành vi cho trẻ, lại dễ thực hiện chỉ cần người lớn luôn quan tâm đến trẻ Khi luyện tập không cần phải "lên gân lên cốt" rao giảng đạo đức, cũng không nên la mắng, mà chỉ cần bảo ban, nhắc nhở nhẹ nhàng, không làm cho trẻ thấy xấu hổ vì chạm đến lòng tự trọng Người lớn cũng không nên sốt ruột mà nên kiên nhẫn thực hiện như vậy ngày một ngày hai rồi sẽ có kết quả trông thấy

4.4.2 Luyện tập theo mẫu

Xen kẽ với việc luyện tập mọi nơi mọi lúc trong sinh hoạt hằng ngày, thỉnh thoảng cũng cần cho trẻ nhìn thấy những hành vi đẹp mà người lớn hay bạn bè có thể làm mẫu Việc luyện tập theo mẫu có thể tiến hành ở gia đình, nhưng hiệu quả hơn là ở lớp mẫu giáo, nơi có

đông bạn bè cùng nhau thực hiện theo mẫu của cô giáo hay của bạn cùng tuổi, như vậy sẽ vui và kết quả hơn nhiều Mẫu hành vi không nên cầu kỳ mà phải giản dị như đã từng thấy trong cuộc sống xung quanh Việc làm mẫu cũng không cần phải chờ đến "tiết học" mà phải thật linh hoạt, có khi làm mẫu chỉ cho một cháu đúng lúc cháu phạm sai lầm hoặc tình cờ gặp một bạn nhỏ hay một người lớn có hành vi đẹp thì kịp thời chỉ cho trẻ để học theo

4.4.3 Nâng dần yêu cầu luyện tập

Việc luyện tập hành vi văn hoá cho trẻ không đạt tới kết quả mong muốn ngay một lúc

mà cần có thời gian, có khi là hàng tuần hay hàng tháng Điều quan trọng là người lớn cần nâng dần yêu cầu đối với trẻ, nay một tí, mai một tí, lâu dần mới có thể hoàn thiện một kiểu

hành vi, đồng thời cần chỉ cho trẻ thấy được nó đã tiến bộ như thế nào, còn điều gì phải khắc phục

Luyện tập hành vi văn hoá cho trẻ thường xuyên là một phương pháp thông dụng, ai cũng làm được, kết quả tuy chưa thấy ngay được rõ ràng, nhưng hiệu quả lại rất lớn Bởi nếu

được tập luyện thường xuyên nhiều kiểu hành vi văn hoá trở nên quen thuộc đối với trẻ, không những tạo ra kiểu ứng xử đẹp ở hình thái bên ngoài của hành vi mà quan trọng hơn là

chính những hình thái bên ngoài đó sẽ nhập tâm (theo cơ chế chuyển vào trong mà các nhà tâm lý học đã phát hiện trong lý thuyết hoạt động) để hình thành nên những phẩm chất đạo

đức tốt đẹp ư hình thái bên trong của hành vi văn hoá

4.5 Phương pháp tạo dựng môi trường

4.5.1 Người lớn tạo dựng môi trường an toàn, phong phú, tươi đẹp cho trẻ

Môi trường sống ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển trẻ em, trong đó ảnh hưởng của nó

đến hành vi văn hoá của trẻ không phải là nhỏ Vì thế cần phải tạo dựng môi trường sống cho trẻ để tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và phát triển hành vi văn hoá ở trẻ em

Tạo dựng cho trẻ môi trường sống phù hợp với sự phát triển của trẻ vừa là nhiệm vụ vừa

là phương pháp giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ một cách hiệu nghiệm

Môi trường nuôi dạy trẻ trước hết là nhà ở, trường, lớp ư những môi trường vi mô ư môi trường sinh hoạt hằng ngày của trẻ, phải là môi trường an toàn, trong sạch và lành mạnh để giúp cho hành vi của trẻ luôn phát triển theo hướng tích cực, không có điều kiện để nghịch bẩn, xảy ra tai nạn Tuy nhiên như thế vẫn chưa đủ, người lớn cần phải tạo dựng cho trẻ

một môi trường được sắp xếp trật tự ngăn nắp, gọn gàng, có quang cảnh đẹp đẽ nhằm khơi dậy ở trẻ những xúc cảm thẩm mĩ lành mạnh là cơ sở cho sự hình thành và phát triển hành vi

đẹp ư hành vi văn hoá Vẻ đẹp của môi trường không những thể hiện ở cách trang trí chỗ chơi, chỗ sinh hoạt mà còn toát lên trong cử chỉ, hành vi, nói năng của cô giáo, trong các mối quan hệ giữa cô và trẻ, giữa những đồng nghiệp, giữa cô với cha mẹ các cháu Một môi trường như vậy sẽ không có "đất" cho những thói hư tật xấu nảy sinh và đó chính là một môi trường giáo dục lành mạnh để hình thành và phát triển hành vi văn hóa cho trẻ

4.5.2 Khuyến khích, hướng dẫn trẻ cùng người lớn tham gia tạo dựng môi trường

Trong khi người lớn tạo dựng cho trẻ một môi trường sống tốt thì đồng thời đừng quên

khuyến khích, hướng dẫn trẻ cùng tham gia với người lớn làm cho môi trường ngày càng thêm tốt hơn Những việc trẻ làm đẹp môi trường kết quả thường chẳng được là bao, nhưng

lại rất quan trọng đối với việc rèn luyện hành vi văn hoá Chính điều đó đã để lại những ấn tượng tốt đẹp trong tâm hồn trẻ và hun đúc nên lòng tự hào ở các cháu vì sự đóng góp của mình cho nơi ăn chốn ở Từ đó trẻ thấy càng phải chăm lo cho hành vi của mình ngày càng

đẹp hơn, bởi chính trẻ em cũng là một bộ phận của môi trường

4.6 Phương pháp làm gương cho trẻ noi theo

Hơn bất cứ lĩnh vực giáo dục nào hết, trong lĩnh vực giáo dục đạo đức, giáo dục hành vi văn hoá, người lớn cần luôn luôn làm gương cho trẻ noi theo ứng xử tốt với mọi người xung quanh là phẩm chất nhân cách của một người, không chỉ qua hình thái bên ngoài của hành vi

mà còn ở ý thức đạo đức bên trong của họ, đó mới chính là tấm gương cho con trẻ noi theo

ở đây phẩm chất nhân cách và phương pháp giáo dục đã hoà quyện làm một mà tác động

đến trẻ em Trẻ em rất dễ bắt chước những cử chỉ, điệu bộ, lời ăn tiếng nói của người lớn,

nhưng lại rất nhạy cảm với tấm lòng của họ Sự giả dối không thể đánh lừa trẻ nhỏ, bằng trực giác các cháu có thể phát hiện được cái chân thật và cái dối trá ở một con người, nhất là ở người thân Bởi vậy tấm gương của cha mẹ, ông bà đối với trẻ thơ không chỉ là hình thái bên ngoài mà còn là hình thái bên trong của hành vi Sự bắt chước những hình thái bên ngoài của hành vi không thể là mục tiêu giáo dục cao đẹp của chúng ta mà đòi hỏi tấm gương đó phải phản ánh được cả tâm hồn bên trong của con người

Đặc biệt cần chú ý đến hành vi của người lớn đối với trẻ em, chính qua hành vi của họ trẻ dễ cảm nhận thái độ đạo đức bên trong Một cử chỉ thể hiện lòng thương yêu tôn trọng trẻ

em sẽ được chúng ghi nhận và cảm động khiến cho lời dạy bảo của họ trở nên có trọng lượng Trái lại, một cử chỉ thể hiện sự ghét bỏ hay khinh rẻ sẽ bị chúng coi thường và căm

ghét khiến cho mọi tác động giáo dục của họ đều thành ra "nước đổ đầu vịt" Đừng tưởng trẻ

còn bé không biết gì mà muốn đối xử thế nào cũng được Nhiều khi chỉ một sơ suất nhỏ trong thái độ cũng làm cho trẻ chạnh lòng và nghi ngờ sự quan tâm của họ

Thực chất của việc nêu gương là phơi bày bản chất nhân cách của mình cho trẻ thấy mà bắt chước và học tập, không phải chỉ ở lớp vỏ bên ngoài mà cả đức độ bên trong của con người Vậy nên cái đáng quan tâm nhất ở phương pháp nêu gương là ở phẩm chất nhân cách của mỗi người

4.7 Phương pháp khen chê

Trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ người lớn cần biết khen chê đúng lúc và

đúng mức Khi trẻ thể hiện được một hành vi văn hoá đẹp cần phải khen ngay bằng những lời biểu dương, hay món quà nhỏ mang ý nghĩ tinh thần hơn là vật chất nhằm khuyến khích

và củng cố những hành vi văn hoá đó Ngược lại khi trẻ tỏ ra những cái chưa tốt trong hành

vi, người lớn cần tỏ thái độ chê trách, không đồng tình, làm cho trẻ biết như vậy là hư, không ai yêu mà từ bỏ hành vi xấu đó

Đối với trẻ nhỏ khen, chê đều phải đúng lúc và đúng mức mới có tác dụng Đừng nên để

sự việc qua đi rồi mới khen hay chê, cũng không nên "nống" thành tích lên cao quá hay quan trọng hoá lỗi lầm của trẻ Điều quan trọng trong khen, chê là người lớn cần thể hiện thái độ công bằng, tránh thái độ thiên vị và càng phải tránh xa thái độ định kiến

Trong một số trường hợp khi đã dùng đủ các biện pháp rồi mà trẻ vẫn tỏ ra ương bướng, hỗn láo thì có thể dùng hình thức trách phạt Tuy vậy khi dùng hình thức này chúng ta cần nhận thức rằng đây chỉ là biện pháp bất đắc dĩ và không bao giờ để trẻ cảm thấy bị xúc phạm Không nên lạm dụng biện pháp cấm đoán, vì càng cấm đoán trẻ càng "làm tới", có khi là do tính tò mò, có khi lại là để trêu tức người lớn

Trẻ nhỏ rất thích được khen và không muốn bị chê, nên người lớn cần biết khêu gợi lòng

tự hào và tính xấu hổ đúng lúc, đúng chỗ để hình thành những hành vi văn hoá cho trẻ

4.8 Phương pháp thống nhất tác động giáo dục

Trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ nhỏ, khi mà mọi cái đang ở thời điểm ban

đầu của sự hình thành thì những tác động giáo dục cần được tập trung về một hướng Không nên để cái này chống đối cái kia, cái kia kìm hãm cái nọ dẫn đến tình trạng "trống đánh xuôi kèn thổi ngược", khiến cho trẻ hoang mang không biết nên nghe ai, khó có thể hình thành

nên những hành vi văn hoá cho tử tế ở đây cần một sự thống nhất giữa những tác động giáo dục mới bảo đảm thành công

Việc thống nhất những tác động giáo dục không thể thực hiện chỉ riêng trong trường Mầm non hay trong mỗi gia đình mà phải thống nhất tư tưởng và hành động giáo dục giữa trường Mầm non với gia đình, giữa cô giáo với cha mẹ các cháu Điều đó rất cần cho sự hình thành và phát triển hệ thống hành vi văn hoá ở mỗi cháu bé đối với cuộc sống xung quanh

Việc kết hợp này đòi hỏi phải có sự chủ động về cả hai phía : trường Mầm non và gia

đình các cháu Trong đó cô giáo Mầm non là người được trang bị những tri thức khoa học về nuôi dạy trẻ, lại là người gần gũi trẻ trong suốt cả ngày nên có thể phát hiện nét đẹp và chưa

đẹp trong hành vi của các cháu và có khả năng tìm ra nguyên nhân và biện pháp giáo dục phù hợp với quy luật phát triển của trẻ Mặt khác vai trò của cha mẹ các cháu cũng rất quan trọng, bởi khi ở bên bố mẹ trẻ thường bộc lộ tính tình một cách tự nhiên nên họ dễ nhận ra những hành vi tốt hay xấu của con mình và tìm cách dạy dỗ, uốn nắn Nếu hai lực lượng đó

mà kết hợp được với nhau trên tinh thần tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau sẽ tạo ra một kết quả gấp bội trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ nhỏ

Sự kết hợp giữa giáo viên với cha mẹ các cháu trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ có thể tiến hành nhiều lúc, nhiều nơi, nhưng ở thời điểm nhận trẻ và trả trẻ là thích hợp nhất Trong thời gian ít ỏi đó, cô giáo có thể tranh thủ trao đổi với cha mẹ các cháu về những biểu hiện tốt và chưa tốt của từng cháu một với những biện pháp giáo dục để các bậc cha mẹ biết mà phối hợp giáo dục Ngược lại, cha mẹ các cháu cũng nên tranh thủ dịp này để phản

ánh cho cô giáo biết tính nết của con mình, nhằm dìu dắt các cháu nhỏ từng bước hình thành

và phát triển những phẩm chất đạo đức, những hành vi văn hoá tốt đẹp

Phương pháp thống nhất tác động giáo dục còn được thực hiện ngay trong mỗi gia đình Không thể để tình trạng ông bà thì muốn giáo dục cháu kiểu này mà cha mẹ lại muốn giáo dục con kiểu nọ, tạo ra những bất đồng làm cho đứa trẻ không biết nên nghe theo lời ai Nhiều hành vi sai trái của trẻ thường được nảy ra từ những mâu thuẫn đó

Thống nhất tác động giáo dục là một bảo đảm bằng vàng cho việc hình thành và phát

triển hệ thống hành vi văn hoá ở trẻ, hun đúc nên những nhân cách tử tế không những ở giai

đoạn đầu tiên mới được hình thành mà cả những bước phát triển sau này nữa

4.9 Phương pháp lấy trẻ làm trung tâm

Phương pháp lấy trẻ làm trung tâm không chỉ là phương pháp giáo dục cụ thể mà còn

mang tính chất của phương pháp luận Sử dụng phương pháp này đòi hỏi người lớn khi giáo

dục đạo đức, cũng như hình thành hệ thống hành vi văn hoá cho trẻ cần phải theo phương châm : vì trẻ em, do trẻ em và dựa vào trẻ em

đeo dây chuyền vàng, hết sức gò bó gây khó khăn cho các cháu khi hoạt động, vui chơi hoặc bắt trẻ nói những lời lẽ già nua như cụ non, thậm chí có bậc cha mẹ còn xúi con tham gia vào những cuộc xung đột với hàng xóm Làm sao để khi thực hiện những hành vi văn hoá trẻ vẫn cảm thấy tự nhiên như hành vi của chính mình, vẫn cảm thấy hồn nhiên vui tươi thoải mái

Phương châm vì trẻ em cũng đòi hỏi khi xây dựng cuộc sống cho trẻ, từ trang trí nơi ăn chốn ở, mua sắm đồ dùng đồ chơi đến việc tổ chức cho trẻ sinh hoạt hằng ngày đều phải xuất phát từ nhu cầu phát triển bền vững của chính trẻ em

4.9.2 Do trẻ em

Phương châm do trẻ em trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ đòi hỏi người lớn

luôn coi trẻ em là chủ thể tích cực trong mọi hoạt động Cần khuyến khích trẻ chủ động thể hiện cách ứng xử của mình đối với xung quanh, đặc biệt là chấp nhận những kiểu hành vi theo ý riêng của trẻ, có khi ngây ngô nhưng thật dễ thương, miễn sao không sai phạm gì về

đạo đức Cần khêu gợi ở trẻ nhu cầu gắn bó thân thiện với mọi người và nguyện vọng làm cho mình trở nên tốt hơn để tự giác làm những điều tốt lành đem lại niềm vui cho mọi người Trong cuộc sống thường có nhiều tình huống xảy ra đối với trẻ, trước mỗi tình huống người lớn không nên giục trẻ giải quyết theo ý của mình mà cần hướng dẫn để trẻ tự tìm ra cách ứng xử theo cách nghĩ, cách cảm, cách làm của chúng, tạo cho trẻ một cách sống chủ

động

4.9.3 Dựa vào trẻ em

Phương châm giáo dục dựa vào trẻ em trước hết là dựa vào vốn kinh nghiệm (nói rộng

ra là đời sống tâm lý với những đặc điểm hiện có) của trẻ Mỗi đứa trẻ dù thời gian hiện diện trong cuộc đời còn đang ngắn ngủi, nhưng không vì thế mà vốn kinh nghiệm của nó chỉ là con số không Em bé nào cũng đều có một vốn sống nhất định Vốn kinh nghiệm đó là chỗ dựa cho những bước phát triển tiếp theo, mở rộng thêm hiểu biết mới, hun đúc thêm tình cảm sâu sắc, có tác dụng làm nảy sinh những hành vi văn hoá đối với con người và cuộc

sống Tuỳ theo chất lượng, số lượng và xu hướng phát triển của vốn kinh nghiệm ở mỗi đứa trẻ mà định ra cách thức, nội dung giáo dục hành vi văn hoá thích hợp cho mỗi cháu bé Hơn nữa, mỗi trẻ em đều có những đặc điểm tâm lý riêng nên việc tiếp nhận tác động giáo dục của mỗi cháu một khác Điều đó nhắc nhở người lớn chúng ta khi hình thành và phát triển hệ thống hành vi văn hoá cho trẻ cần phải dựa vào cá tính của mỗi cháu Làm sao

để bức tranh hành vi của trẻ em chúng ta được thể hiện thật muôn màu muôn vẻ, tránh rập khuôn như đúc các cháu từ một lò ra

Hướng dẫn cách học

I hướng dẫn cách đọc tài liệu

A Cách đọc giáo trình

Đọc toàn bộ chương 4 Cần đào sâu suy nghĩ những vấn đề sau đây :

1 Hiểu nội dung của các phương pháp giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ dưới 6 tuổi (9 phương pháp trong chương 4) như thế nào Nhận xét tính hiệu quả của từng phương pháp

* Gợi ý cách làm : Cần nêu các vấn đề sau :

ư Nêu nội dung của mỗi phương pháp

ư Cách thức tiến hành như thế nào

ư Dự đoán hiệu quả của các phương pháp đó, phân tích lý do ?

2 Dự đoán những khó khăn và thuận lợi khi dùng các phương pháp trên trong thực tiễn giáo dục trẻ dưới 6 tuổi hiện nay

* Gợi ý cách làm :

ư Phân tích nội dung của từng phương pháp

ư Quan sát cách giáo dục trẻ trong các gia đình và trường mầm non

ư Vạch ra cách tiến hành

ư Vận động một vài giáo viên mầm non và cha mẹ các cháu thực hiện

ư Rút ra những khó khăn và thuận lợi trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ dưới

6 tuổi

B Tài liệu cần đọc thêm

1 Ngưu Lê ư Lý Chính Mai ư Phạm Thuý Anh, Phương pháp nuôi dạy con (từ 0 đến 3

tuổi), Tập I, NXB Phụ nữ, 2000

2 Ngưu Lê ư Lý Chính Mai ư Phạm Thuý Anh, Phương pháp nuôi dạy con (từ 3 đến 6

tuổi), tậpII, NXB Phụ nữ, 2000

3 Đào Thanh Âm (chủ biên) ư Trịnh Dân ư Nguyễn Thị Hoà, Giáo dục học Mầm non, NXB Đại học Sư phạm HN, 1994 Chương Phương pháp giáo dục

ư Sự phát triển tình cảm của trẻ dưới 6 tuổi (chủ yếu là từ 3 đến 6 tuổi) và vai trò của

nó đối với đời sống tâm lý của trẻ nói chung và đối với sự hình thành và phát triển hành vi văn hoá của trẻ dưới 6 tuổi

ư Các phương pháp giáo dục hình vi văn hoá cho trẻ đã nêu ở chương 4, thực chất cũng là tác động vào tình cảm của trẻ là chủ yếu

2 Phân tích phương pháp lấy trẻ làm trung tâm trong việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ

em

* Gợi ý cách làm : Phân tích từng vế một :

ư Vì trẻ em

ư Do trẻ em

ư Dựa vào trẻ em

ư Nếu thiếu một trong 3 vế thì kết quả của việc giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ sẽ như thế nào ?

B Bài tập thực hành

1 Sử dụng phương pháp dùng tình cảm để hình thành một loại hành vi văn hoá cho một cháu mẫu giáo (tuỳ chọn) Ghi chép lại cách làm và kết quả đạt được Nêu rõ mặt được

và mặt chưa được, tìm nguyên nhân

2 Cũng như bài1, nhưng đối với phương pháp dùng nghệ thuật

3 Cũng như bài 1, nhưng đối với phương pháp dùng trò chơi

4 Cũng như bài 1, nhưng đối với phương pháp luyện tập thường xuyên

5 Cũng như bài 1, nhưng đối với phương pháp tạo dựng môi trường

6 Sử dụng tất cả các phương pháp 1,2,3,4,5 để hình thành một loại hành vi văn hoá (tuỳ chọn) cho một cháu mẫu giáo (tuỳ chọn)

Gợi ý cách làm :

ư Chọn một cháu mẫu giáo

ư Tìm hiểu thực trạng hành vi văn hoá ở cháu đó (mặt được và chưa được)

ư Dùng lần lượt từng phương pháp trên và sau đó dùng đồng bộ các phương pháp đó

để hình thành một loại hành vi văn hoá mà cháu yếu nhất

ư Xem xét kết quả sau 1 tuần, 1 tháng

Chương 5 Giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ đặc biệt

Trong việc giáo dục trẻ nhỏ, phát hiện sớm những mặt mạnh, mặt yếu và những điều bất bình thường trong sự phát triển của chúng là vấn đề hết sức quan trọng nhằm phát huy hoặc kịp thời uốn nắn, chữa chạy, giúp trẻ phát triển một cách thuận lợi

Trẻ em đặc biệt có rất nhiều loại, đối với mỗi loại đòi hỏi có cách giáo dục riêng Hiện nay ở nhiều nước trên thế giới và ngay ở nước ta, giáo dục trẻ đặc biệt được nhiều nhà tâm lý học giáo dục học, thầy thuốc, các nhà chuyên môn khác quan tâm, nhất là đối với trẻ em khuyết tật ở cuốn sách này chỉ xin lưu ý đến một số vấn đề của trẻ đặc biệt, giúp cho việc hình thành hành vi văn hoá ở các cháu trong gia đình cũng như trong trường Mầm non và ngoài xã hội được thuận lợi

5.1 Đối với trẻ Khuyết tật

Vấn đề trẻ khuyết tật, từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học (tâm lý học, giáo dục học, y học, xã hội học ) Ngày nay ở nước ta đã thành lập các cơ sở giáo dục trẻ khuyết tật Nhưng với con đường hoà nhập, các giáo viên Mầm non cũng cần nắm một số vấn đề về việc giáo dục trẻ khuyết tật Trẻ khuyết tật biểu hiện rất khác nhau ở nhiều loại khác nhau, do đó giáo dục hành vi văn hoá cho các cháu cũng đòi hỏi có

sự khác nhau về mục tiêu, nội dung và phương pháp ;

5.1.1 Đối với trẻ thiểu năng

Trẻ thiểu năng hay còn gọi là trẻ chậm phát triển, trí tuệ bị huỷ hoại cản trở hoạt động nhận thức nặng nề Trẻ ít có khả năng hiểu biết, khó giao tiếp với mọi người và dường như không tự phục vụ bản thân, ở nhiều mức độ khác nhau

Giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ thiểu năng cần chú ý :

ư Yêu cầu thực hiện hành vi văn hoá ở mức thật đơn giản, từ từ từng bước một

ư Cho trẻ thực hiện hành vi theo mẫu thật rõ ràng, nhất là hành vi tự phục vụ

ư Lặp đi lặp lại nhiều lần một hành vi mới được hình thành

ư Theo dõi tỷ mỉ từng cháu trong ngày để kịp thời uốn nắn những sai lệch trong hành vi

ư Tạo điều kiện cho trẻ thường xuyên được gần gũi và giao tiếp với trẻ bình thường để trẻ dễ bắt chước hành vi đúng

5.1.2 Đối với trẻ khiếm thính

Trẻ khiếm thính bao gồm trẻ bị điếc toàn bộ hay điếc một phần (còn gọi là trẻ nghễnh ngãng) ở những trẻ này cơ quan thính giác bị phá huỷ dẫn tới không nghe được hoặc nghe kém âm thanh, nhất là tiếng nói của con người, nên trở thành câm Tuy vậy không phải vì thế mà trẻ không thể hình thành và phát triển hành vi văn hoá

Giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ khiếm thính cần chú ý :

ư Giáo dục bằng mẫu hành vi mang tính trực quan rõ nét để trẻ dễ nhìn thấy và bắt chước

ư Tận dụng phần thính năng còn lại để giúp trẻ điều khiển hành vi bằng lời nói kết hợp với cử chỉ điệu bộ

ư Bằng cử chỉ, điệu bộ cùng với lời nói hay ký hiệu giúp trẻ hình thành phần nào hình thái bên trong của hành vi văn hoá

ư Tạo điều kiện giúp trẻ hòa nhập với bạn cùng tuổi và người lớn xung quanh để trẻ dễ bắt chước hành vi văn hoá của họ, tất nhiên là cần giúp trẻ phân biệt cái tốt và cái xấu trong những hành vi đó

ư Thường xuyên khuyến khích động viên mỗi khi trẻ làm được một hành vi văn hoá

5.1.3 Đối với trẻ khiếm thị

Trẻ khiếm thị thường phát triển tốt về thính giác, bằng lời nói người lớn có thể miêu tả, giảng giải những hành vi văn hoá cần hình thành ở các cháu, đặc biệt là hình thành hình thái bên trong (ý thức đạo đức) của hành vi văn hoá, từ đó trẻ sẽ hình dung ra hình thái bên ngoài của hành vi sao cho phù hợp

Khi giáo dục hành vi văn hoá cho trẻ khiếm thị cần chú ý :

ư Miêu tả bằng lời nói thật chi tiết những hành vi văn hoá cần hình thành ở trẻ để trẻ dễ hình dung

ư Dùng chuyện kể, bài hát, bài thơ khen ngợi những hành vi văn hoá đẹp nhằm hình thành động cơ bên trong của hình vi văn hoá cho trẻ

ư Chú ý nhận xét và khen ngợi trẻ mỗi khi thực hiện hành vi văn hoá tốt giúp trẻ tăng thêm lòng tự tin

5.2 Đối với trẻ gặp hoàn cảnh đặc biệt

5.2.1 Đối với trẻ gặp hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn

Những hoàn cảnh khó khăn mà trẻ thường gặp là mồ côi hay cuộc sống quá nghèo khổ Thường các cháu này rất thiếu thốn không những về mặt vật chất mà quan trọng hơn là về mặt tình cảm, nên các cháu hay mặc cảm tự ti và luôn bi quan, thụ động Từ đó nảy sinh những hành vi khác lạ như cục cằn, hung hăng, bối rối, ít tập trung, hay khóc nhè

Giáo dục hành vi văn hoá đối với trẻ gặp hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn cần chú ý :

ư Người lớn cần thông cảm và thể hiện tình yêu thương thực sự đối với các cháu, vì mỗi khi được thương yêu thì trẻ dễ nghe lời và dễ làm điều tốt

ư Khuyến khích trẻ hoà nhập với các bạn và cố gắng thực hiện những hành vi văn hoá trước các bạn để được các bạn tôn trọng và trở nên tự tin hơn

ư Luôn kết hợp với cha mẹ hay người thân của các cháu để nhắc nhở họ nâng cao trách nhiệm đối với việc nuôi dạy các cháu, tạo điều kiện cho chúng yên tâm và xử sự tốt đối với mọi người, không còn mặc cảm mình là người chịu nhiều thiệt thòi

5.2.2 Đối với trẻ gặp hoàn cảnh biến động

Một cuộc sống êm đềm, không có xáo trộn lớn là điều kiện thuận lợi cho việc hình thành và củng cố những hành vi văn hoá ở trẻ Nhưng trên thực tế, một số trẻ đã gặp phải khá nhiều biến động mà thân phận nhỏ nhoi khó có thể chịu đựng được Đó là những trường hợp trẻ mới nhập nhóm hay lớp, chuyển trường, dời nhà, có em bé mới, nhập viện, cha mẹ ly

dị, người thân qua đời Những em bé này thường hay bị hẫng hụt, rơi vào tình trạng khủng hoảng nên không làm chủ hành vi Có cháu bình thường rất ngoan, nay do hoàn cảnh thay

đổi đột ngột mà sinh ra trái tính trái nết và nảy sinh những hành vi sai trái như : hay nổi cáu, tiểu tiện, đại tiện bừa bãi

Giáo dục trẻ gặp phải hoàn cảnh biến động cần chú ý :

ư Giúp trẻ tìm mối liên quan giữa hoàn cảnh mới với hoàn cảnh trước đây để trẻ cảm thấy con người và cảnh vật bây giờ vẫn thân quen, giúp cho trẻ bình tĩnh trở lại và thể hiện

được hành vi như bình thường

ư Tổ chức nhiều trò chơi thể hiện các nhân vật gần giống với những người thân trước

đây Qua trò chơi đó mà rèn luyện những hành vi tốt đẹp

ư Kể các câu chuyện về những đứa trẻ cũng trong tình trạng có cảnh ngộ bị thay đổi đột ngột nhưng đã thích ứng với hoàn cảnh mới

ư Giúp trẻ hoà nhập với các bạn cùng tuổi để có nhiều niềm vui mới và lại cùng các bạn thể hiện những hành vi đẹp với mọi người xung quanh

5.3 Đối với trẻ có hành vi lệch lạc

Do hoàn cảnh sống và giáo dục không thuận lợi đã hình thành nên ở một số trẻ em những hành vi lệch lạc so với trẻ bình thường Biểu hiện của hành vi lệch lạc thật nhiều hình nhiều vẻ : hung dữ, nhút nhát, quá khích

5.3.1 Đối với những trẻ hung dữ, thô bạo

Đó là những trẻ hay gây gổ đánh nhau, hay giành đồ chơi của các bạn, hay chửi tục nói bậy, gan lì, khó bảo, thường làm cho những người xung quanh ác cảm, không muốn gần gũi Giáo dục hành vi văn hoá cho những cháu hung dữ, thô bạo cần chú ý những điểm sau

đây :