Thiết kế trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10

LỜI CAM ĐOAN Khóa luận tốt nghiệp này là quá trình học tập, nghiên cứu và nỗ lực của bản thân em dưới sự chỉ bảo, hướng dẫn tận tình của cô giáo Đào Thị Hoa, em đã hoàn thành đề tài khóa

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA TOÁN

====

CAO THỊ KIM CHI

THIẾT KẾ TRÕ CHƠI TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG CHO HỌC SINH LỚP 10

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Toán

HÀ NỘI – 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA TOÁN

====

CAO THỊ KIM CHI

THIẾT KẾ TRÕ CHƠI TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG CHO HỌC SINH LỚP 10

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Toán

Người hướng dẫn khoa học:

TS ĐÀO THỊ HOA

HÀ NỘI – 2019

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận này, bên cạnh sự nỗ lực của bản thân, em

đã nhận được sự giúp đỡ và động viên nhiệt tình của gia đình, thầy cô, bạn bè

- Đầu tiên, em xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong khoa Toán

và các bạn sinh viên trong khoa đã tạo điều kiện giúp em học tập và đạt kết quả như ngày hôm nay

- Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo hướng dẫn: TS Đào Thị Hoa – Tổ phương pháp dạy học môn Toán đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, động viên và tạo điều kiện giúp em hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

- Cuối cùng, em xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn lắng nghe, chia sẻ và ủng hộ em trong suốt thời gian học tập cũng như làm khóa luận

Dù đã cố gắng hết sức nhưng khóa luận vẫn không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Kính mong nhận được sự góp ý, nhận xét từ phía thầy cô và các bạn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Sinh viên

Cao Thị Kim Chi

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này là quá trình học tập, nghiên cứu và nỗ lực của bản thân em dưới sự chỉ bảo, hướng dẫn tận tình của cô giáo Đào Thị Hoa, em đã hoàn thành đề tài khóa luận tốt nghiệp: “Thiết kế trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10”

Em xin cam đoan khóa luận này là kết quả của sự nỗ lực của bản thân em, không có sự trùng lặp với kết quả của các tác giả khác và kết quả thu được trong đề tài này là hoàn toàn xác thực

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Sinh viên

Cao Thị Kim Chi

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 4

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 4

1.1 Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm trong dạy học 4

1.2 Trò chơi học tập 5

1.3 Quy trình thiết kế và tổ chức các trò chơi học tập 11

1.4 Thực trạng sử dụng các trò chơi trong dạy học Toán 17

Kết luận chương 1 19

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG CHO HỌC SINH LỚP 10 21

2.1 Mục tiêu, nội dung của chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng 21

2.2 Mục tiêu thiết kế các trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng 26

2.3 Thiết kế các trò chơi 27

2.4 Một số chú ý khi sử dụng trò chơi 74

Kết luận chương 2 75

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 76

3.1 Mục tiêu thực nghiệm 76

3.2 Thời gian thực nghiệm 76

3.3 Nội dung thực nghiệm 76

3.4 Phương pháp thực nghiệm 77

3.5 Kết quả thực nghiệm 77

Kết luận chương 3 79

KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Kết quả điểm số bài kiểm tra của học sinh 78Bảng 3.2 Mức độ hứng thú học tập của học sinh trong tiết học 78Bảng 3.3: Mức độ chú ý của học sinh trong tiết học 79

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết 29 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo của Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 8 khóa XI Nghị quyết đã nêu: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang

tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động trải nghiệm sáng tạo,…”[4]

Do đó, trong giáo dục nói chung và dạy học nói riêng, nhà trường và nhà giáo dục luôn chú trọng tới việc tích cực hóa học sinh, tạo ra những cơ hội và điều kiện học tập thuận lợi cho học sinh, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo Hơn nữa, cùng với đà phát triển không ngừng của nền kinh tế tri thức, việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo càng cần phải đi vào chiều sâu

Hoạt động trải nghiệm là các hoạt động giáo dục bắt buộc, trong đó học sinh dựa trên sự huy động tổng hợp kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải nghiệm thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội,… Hoạt động trải nghiệm được tổ chức trong và ngoài lớp học, trong và ngoài trường học,… Hầu hết học sinh khi được học tập dưới các hoạt động trải nghiệm này đều tỏ ra thích thú hứng khởi Rất nhiều học sinh thể hiện rõ năng lực của mình qua các hoạt động trải nghiệm trong các môn học

Toán học là môn khoa học tự nhiên có tính logic và tính chính xác cao, nó là chìa khóa mở ra sự phát triển của các môn học khác Vì vậy, phải gây được hứng thú học tập cho học sinh bằng cách lôi cuốn học sinh tham gia vào các hoạt động trải nghiệm Phương pháp trò chơi là một hình thức tổ chức của hoạt động trải nghiệm Việc tổ chức các trò chơi trong dạy học môn Toán giúp học sinh hứng thú hơn “Học mà chơi – Chơi mà học” là một phương châm được đề cao trong hoạt động dạy học do có tác dụng khơi dậy nhiều hứng thú cho giáo viên lẫn học sinh đồng thời tạo ấn tượng sâu sắc về bài học, giúp việc học nhẹ nhàng mà hiệu quả Trò chơi trong dạy học có nhiều cấp độ từ việc chơi cho vui trước khi học hay học tập từ trò chơi

Trong chương trình Hình học lớp 10, chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng là một nội dung quan trọng nhằm rèn luyện trí tuệ cho học sinh Tuy nhiên, nếu đi sâu vào chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cũng là một nội dung khó, cần có phương pháp dạy học thích hợp để đem lại hiệu quả cao Vận dụng tổ chức trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng có thể giúp học sinh tích cực hóa việc học của mình Tuy nhiên, trên thực tế ở các trường phổ thông hiện nay, việc tổ chức các trò chơi trong dạy học Toán còn hạn chế

Từ những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài khóa luận tốt nghiệp đại học của mình là: “Thiết kế trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10”

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế các trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10 và định hướng sử dụng hệ thống trò chơi này để đổi mới phương pháp dạy cho giáo viên, đồng thời giúp học sinh học tập hứng thú và hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học chủ đề này nói riêng và nâng cao

chất lượng dạy học môn Toán nói chung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Trò chơi và phương pháp tọa độ trong mặt phẳng

- Phạm vi nghiên cứu: Chương trình Hình học 10 Nâng cao

4 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và sử dụng được các trò chơi trong dạy học về chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng phù hợp với học sinh lớp 10 thì sẽ tạo được hứng thú học tập, góp phần nâng cao chất lượng dạy học chủ đề này ở trường phổ thông

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về trò chơi trong dạy học

5.2 Tìm hiểu thực trạng việc thiết kế và sử dụng các trò chơi trong dạy học về chủ

đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10

5.3 Thiết kế các trò chơi trong dạy học về chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10

5.4 Thực nghiệm sư phạm

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp dạy học môn Toán có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu các văn bản, nghị quyết của Đảng, nhà nước về chương trình giáo dục

và đào tạo

- Nghiên cứu sách giáo khoa và sách tham khảo, tạp chí và khóa luận,… có liên quan đến trò chơi trong dạy học, kiểm tra đánh giá, chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng

6.2 Phương pháp quan sát và điều tra

Tìm hiểu thái độ học tập của học sinh, tìm hiểu đánh giá của giáo viên, học sinh về tác dụng của các trò chơi trong dạy học môn toán cũng như tính khả thi của việc sử

dụng hệ thống trò chơi này vào dạy học Hình học lớp 10

6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Xác định chất lượng của hệ thống trò chơi và tính khả thi của những gợi ý cơ bản được trình bày trong khóa luận

6.4 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm của giáo viên Toán về việc thiết kế và sử dụng trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài các phần: mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận bao gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2 Thiết kế trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm trong dạy học

1.1.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động mà trong đó “Học sinh dựa trên sự huy động tổng hợp kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải nghiệm thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội; tham gia hoạt động hướng nghiệp và hoạt động phục vụ cộng đồng dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục; qua đó hình thành những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và một số năng lực thành phần đặc thù của hoạt động này như: năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động, năng lực định hướng nghề nghiệp, năng lực thích ứng với những biến động trong cuộc sống và các kĩ năng sống khác”[1-tr.28] Bên cạnh hoạt động trải nghiệm nói chung, ở từng môn học cũng có các hoạt động trải nghiệm mang tính đặc trưng, đặc thù riêng của từng môn học, góp phần hình thành và phát triển các năng lực chuyên biệt cho học sinh

Như vậy, có thể thấy bản chất của hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục được tổ chức theo con đường gắn lí thuyết với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức và hành động, hình thành và phát triển cho học sinh niềm tin, tình cảm, những năng lực cần có của người công dân trong tương lai Chính vì vậy, trong nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức của hoạt động có thể mang dáng dấp của hoạt động theo nghĩa hẹp Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa chúng chính là cách làm, cách triển khai hoạt động [5-tr.77]

1.1.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong dạy học

Theo [2], ta có một số vai trò của hoạt động trải nghiệm như sau:

Hoạt động trải nghiệm là một loại hình hoạt động giáo dục nhằm phát triển toàn diện nhân cách cho học sinh Thông qua việc trực tiếp tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động, học sinh sẽ phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo của bản thân Từ đó hình thành và phát triển những giá trị sống và các năng lực cần thiết

Nội dung hoạt động trải nghiệm rất đa dạng, mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn, nhiều lĩnh vực, thiết thực và gần gũi với cuộc sống; đáp ứng nhu cầu hoạt động của học sinh; qua đó giúp các em vận dụng hiểu biết của

mình vào trong thực tiễn một cách dễ dàng, thuận lợi hơn

Hoạt động trải nghiệm thu hút sự tham gia, phối hợp, liên kết của nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, như: giáo viên, cha mẹ học sinh, các cơ quan, đoàn thể trong và ngoài nhà trường,… Mỗi lực lượng có thể mạnh, tiềm năng riêng, tùy từng hoạt động mà có thể tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp Do vậy, hoạt động trải nghiệm tạo điều kiện cho học sinh được học tập, giao tiếp rộng rãi với nhiều lực lượng giáo dục, được lĩnh hội các nội dung giáo dục qua nhiều kênh khác nhau, nhiều cách tiếp cận khác nhau, làm tăng tính đa dạng, hấp dẫn và chất lượng, hiệu quả của hoạt động

Tóm lại, hoạt động trải nghiệm là phương thức học tập hiệu quả, giúp hình thành các năng lực cần thiết cho học sinh

1.1.3 Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm có thể tổ chức theo nhiều quy mô và địa điểm khác nhau, như: tổ chức theo nhóm, theo lớp, khối lớp, theo trường hoặc liên trường ở cả trong và ngoài nhà trường có liên quan đến chủ đề hoạt động

Hoạt động trải nghiệm được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau: Câu lạc

bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, hội thi, hoạt động nhân đạo, tình nguyện, hoạt động cộng đồng, tổ chức các ngày hội, sân khấu hóa, lao động công ích,… Trong quá trình thiết kế, tổ chức thực hiện và đánh giá hoạt động trải nghiệm, cả giáo viên lẫn học sinh đều có cơ hội thể hiện sự sáng tạo, chủ động, linh hoạt, làm tăng thêm tính hấp dẫn, độc đáo của các hình thức tổ chức hoạt động [2]

Như vậy, trong nhà trường phổ thông, hoạt động trải nghiệm có thể được tổ chức dưới nhiều hình thức đa dạng và phong phú Với cùng một chủ đề, một nội dung kiến thức, giáo viên sẽ tổ chức nhiều hoạt động khác nhau tùy theo nhu cầu, lứa tuổi và điều kiện của nhà trường, lớp Với các hình thức tổ chức đa dạng mà giáo viên và học sinh có thể chủ động thiết kế, tổ chức và đánh giá hoạt động Nhờ

đó, hoạt động giáo dục được thực hiện tự nhiên, sinh động, hấp dẫn, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí cũng như nhu cầu, nguyện vọng của học sinh

1.2 Trò chơi học tập

1.2.1 Khái niệm trò chơi học tập

Trò chơi là một hình thức tổ chức của hoạt động trải nghiệm Trò chơi giúp học sinh hứng thú, tích cực, chủ động, sáng tạo hơn trong học tập

Như vậy, trò chơi giáo dục có ở cả trong và ngoài nhà trường, trong hay ngoài ngành giáo dục

 Trò chơi dạy học

Những trò chơi giáo dục được lựa chọn và sử dụng trực tiếp để dạy học, tuân theo mục đích, nội dung, các nguyên tắc và phương pháp dạy học, có chức năng tổ chức, hướng dẫn và động viên học sinh tìm kiếm và lĩnh hội tri thức, học tập và rèn luyện kỹ năng, tích lũy và phát triển các phương thức hoạt động và hành vi ứng xử

xã hội, văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ, pháp luật, khoa học, ngôn ngữ, cải thiện và phát triển thể chất, tức là tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập của học sinh khi họ tham gia trò chơi, gọi là trò chơi dạy học Các nhiệm vụ, quy tắc, luật chơi và các quan hệ trong trò chơi dạy học được tổ chức tương đối chặt chẽ trong khuôn khổ các nhiệm vụ dạy học và được định hướng vào mục tiêu, nội dung dạy học [3] Các trò chơi học tập có thể lấy từ các trò chơi trong thực tế Đối với loại trò chơi này, giáo viên chỉ cần ủy thác nội dung dạy học vào nội dung của trò chơi Ngoài ra, do yêu cầu đa dạng của việc học tập, giáo viên cũng có thể tạo ra những trò chơi mới

1.2.2 Vai trò của trò chơi học tập

Trò chơi học tập chủ yếu gồm các câu hỏi và bài tập toán học, học sinh hoặc nhóm học sinh nghiên cứu tìm lời giải cho các bài toán để hoàn thành nhiệm vụ của

trò chơi Cụ thể, trò chơi học tập có vai trò như sau:

 Củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh

Khi giải bài tập trong trò chơi học sinh phải đi từ việc nghiên cứu đề bài đến tìm đáp án Để làm được điều này, học sinh phải trải qua một quá trình quan sát, phân tích, tổng hợp, phán đoán,…

Quá trình giải bài tập phải đưa vào kinh nghiệm thực tiễn những kiến thức mà học sinh đã tích lũy từ trước Các em phải nhớ, hiểu và vận dụng được những kiến thức và kinh nghiệm đó thì mới giải được Qua đó, người học hiểu sâu hơn kiến thức đồng thời giúp cho việc hoàn chỉnh hay bổ sung tri thức nào đó đã được trình bày trong phần lý thuyết và biết vận dụng những kiến thức đã học vào việc giải

quyết những tình huống cụ thể

Ngoài ra, thông qua giải bài tập Toán học trong trò chơi, học sinh cũng được rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo ở các khâu khác nhau của quá trình giải, chơi

 Rèn luyện phát triển tư duy cho học sinh

Bài tập Toán học giúp phát triển năng lực tư duy, giúp học sinh năng động, sáng tạo trong học tập, phát huy khả năng suy luận tích cực, đặc biệt là rèn luyện những thao tác trí tuệ và hình thành những phẩm chất tư duy khoa học

Khi làm bài tập trong các trò chơi, trí tuệ của học sinh phải vận động đi từ những điều đã biết để tìm ra câu trả lời Họat động trí tuệ của học sinh rất đa dạng: quan sát, vận dụng trí nhớ, các thao tác tư duy như so sánh, tổng hợp, khái quát, suy luận,… cho nên sau mỗi lần giải bài tập thành công, niềm tin và năng lực của học sinh càng được phát triển và củng cố Đó là một trong những cơ sở quan trọng để cho các em mạnh dạn bước vào con đường sáng tạo

 Rèn luyện kỹ năng vận dụng các kiến thức Toán học cho học sinh

Một trong những yêu cầu của việc nắm vững kiến thức của bất kì môn khoa học nào là vận dụng các kiến thức của bộ môn khoa học đó vào giải quyết các nhiệm vụ đặt ra, tức là giải quyết được các bài toán được đặt ra trong lĩnh vực khoa học đó

Hơn nữa, mỗi bài tập Toán học là giá mang hoạt động liên hệ với những nội dung Toán học nhất định, là một phương tiện cài đặt nội dung để hoàn chỉnh hay bổ sung cho tri thức nào đó đã được trình bày trong phần lý thuyết Chính vì thế thông qua việc giải quyết các bài tập toán học, học sinh sẽ được rèn luyện kỹ năng vận dụng các kiến thức Toán học, đồng thời mở rộng kiến thức hiểu biết một cách sinh động, phong phú

 Bồi dưỡng, phát triển nhân cách cho học sinh

Điểm cơ bản trong tính cách con người là mọi hoạt động đều có mục đích rất

rõ ràng Khi giải một bài toán, ta luôn có định hướng, mục đích rõ rệt, vì vậy việc giải toán sẽ góp phần tích cực vào việc hiểu năng lực hành động của con người, rèn đức tính chính xác, kiên nhẫn, trung thực, lòng say mê học tập, niềm tin vào khoa học và sức mạnh của bản thân Niềm tin này có được là do trong quá trình độc lập vận dụng kiến thức đã giúp các em có những phương pháp giải quyết đúng đắn các vấn đề đặt ra

Vì vậy, hoạt động giải toán chính là nhân tố hình thành và phát triển nhân cách con người

Ngoài ra, trò chơi học tập còn có thêm một số vai trò khác:

 Về kiến thức

Thông qua tổ chức các trò chơi, học sinh hiểu kĩ hơn các khái niệm, tính chất; củng cố kiến thức một cách thường xuyên và hệ thống hóa kiến thức; mở rộng sự hiểu biết một cách sinh động, phong phú mà không làm nặng nề khối lượng kiến thức của học sinh

Bên cạnh đó, trong lúc chơi tinh thần của học sinh thường rất thoải mái nên khả năng tiếp thu kiến thức trong lúc chơi sẽ tốt hơn hoặc sau khi chơi cũng sẽ tốt hơn

 Về kỹ năng

Việc tổ chức các trò chơi học tập giúp học sinh:

- Rèn luyện và phát triển cho học sinh năng lực nhận thức, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề liên quan

- Rèn luyện và phát triển các kỹ năng thu thập thông tin, vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống một cách linh hoạt, sáng tạo

- Rèn luyện và phát triển cho học sinh khả năng vận dụng toán học để giải quyết vấn đề của các môn học khác

- Rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, thúc đẩy hoạt động trí tuệ, nhờ sử dụng trò chơi mà quá trình dạy học trở thành một hoạt động vui và hấp dẫn hơn, cơ hội học tập đa dạng hơn

Với những kết quả ban đầu của việc vận dụng kiến thức toán học để giải quyết các vấn đề liên quan, học sinh thêm tự tin vào bản thân mình để tiếp tục học hỏi, tiếp tục phấn đấu và phát triển

1.2.3 Đặc điểm của trò chơi học tập

Trò chơi học tập là một dạng hoạt động, vì vậy nó có đầy đủ các đặc điểm chung của các loại hoạt động: có phương hướng, có mục đích, có ý thức và có đặc điểm chung của trò chơi Đặc điểm của trò chơi nói chung là mang lại cảm xúc chân thực, mạnh mẽ, đa dạng Ngoài ra trò chơi học tập còn có những đặc điểm sau:

- Trò chơi học tập tạo cho học sinh tính hợp tác vui vẻ Trò chơi học tập có chứa

đựng chủ đề, nội dung nhất định, có luật được quy định rõ ràng mà người chơi phải tuân theo Trò chơi học tập vừa mang tính chất vui chơi, giải trí đồng thời lại

có ý nghĩa giáo dục lớn đối với người tham gia trò chơi học tập

- Trò chơi học tập bao giờ cũng có kết quả nhất định Kết quả đó phải được thực hiện trong việc giải quyết nhiệm vụ của trò chơi học tập, đồng thời phải mang lại niềm vui, sự thỏa mãn cho những người tham gia trò chơi học tập Kết quả của trò chơi học tập thể hiện sự cố gắng trong suy nghĩ, tìm tòi sáng tạo trong việc nắm kiến thức và trong tính hợp tác của nhóm, đội chơi

- Trò chơi học tập có cấu trúc chặt chẽ, bao gồm các yếu tố: mục đích, hành động chơi, luật chơi và tổ chức chơi

- Tên gọi của mỗi trò chơi học tập thường phản ánh nội dung chơi và gợi hứng thú của học sinh đến với trò chơi

- Trong trò chơi học tập, vị trí của mọi thành viên tham gia trò chơi đều như nhau

và được xác định bằng luật chơi Việc thực hiện luật chơi là tiêu chuẩn khách quan

để đánh giá khả năng của người tham gia trò chơi

- Trong trò chơi học tập, sự thống nhất giữa hành vi thật và hành vi chơi rõ ràng Trong quá trình chơi nếu người tham gia trò chơi không tuân thủ theo luật chơi thì

sẽ không đạt được mục đích của trò chơi Vì thế trong trò chơi học tập, việc kiểm tra lẫn nhau dễ dàng hơn và có hiệu quả hơn vì luật chơi được quy định rõ ràng

1.2.4 Phân loại trò chơi học tập

Theo Đặng Thành Hưng [3], căn cứ vào chức năng có thể chia trò chơi học tập thành ba nhóm:

Trò chơi phát triển nhận thức

Nhằm mục đích cải thiện và phát triển các khả năng nhận thức, quá trình và kết quả nhận thức của người học Trò chơi phát triển nhận thức lại được phân thành một số nhóm nhỏ:

- Các trò chơi phát triển cảm giác và tri giác

- Các trò chơi phát triển và rèn luyện trí nhớ

- Các trò chơi phát triển tưởng tượng và tư duy

Trò chơi phát triển giá trị

Định hướng vào việc kích thích, khai thác thái độ, tình cảm tích cực, động viên ý chí và nhu cầu xã hội, khuyến khích sự phát triển các phẩm chất cá nhân của người tham gia

- Các trò chơi phân vai, đóng kịch theo chủ đề

- Các trò chơi dân gian

- Một số trò chơi đòi hỏi khả năng đánh giá sự vật hay hành vi, hành động, tính cách con người,…

Trò chơi phát triển vận động

Cách phân loại trên chỉ mang tính tương đối, dựa vào chức năng phát triển chủ yếu mà trò chơi đó hướng tới vì có nhiều trò chơi đồng thời phát triển nhiều chức năng cùng một lúc

Dựa vào hình thức tổ chức có thể chia trò chơi ra thành nhiều dạng Sau đây là một số dạng trò chơi học tập phổ biến và dễ áp dụng:

Các dạng trò chơi tranh tài: Các nhóm cùng thực hiện một chủ đề nhất định

nhưng có sự thi đua về thời gian hoặc chất lượng kết quả

Các trò chơi đố vui: Đó là một biến thể của trò chơi tranh tài, lúc này nội

dung học tập được ủy thác vào trò chơi dưới dạng các câu hỏi nhỏ mà giáo viên đặt

ra hay các đội chơi đặt cho nhau

Các trò chơi thách đố: Loại trò chơi này thường đặt người chơi vào trạng thái

suy nghĩ và hành động khẩn trương, căng thẳng trí tuệ vì thách đố là những thử thách có phần vượt quá khả năng thông thường của người học Đây cũng chính là yếu tố kích thích học sinh tham gia

Đối với học sinh phổ thông thì lại cần thiết phải chia các trò chơi học tập theo các lĩnh vực học tập Trong đó có các lĩnh vực đáng chú ý như sau:

- Các trò chơi khoa học: Trò chơi Toán học, trò chơi Vật lí, trò chơi Hóa học,…

- Các trò chơi ngôn ngữ: phản ánh nội dung học tập trong các môn Văn học, Ngoại ngữ,…

- Các trò chơi nghệ thuật: Theo các môn Nhạc, Họa,…

- Các trò chơi thể dục – vận động

- Các trò chơi xã hội: phản ánh nội dung giáo dục công dân, các sinh hoạt trong Đoàn, hội, câu lạc bộ

- Các trò chơi kĩ thuật

1.2.5 Cấu trúc của trò chơi học tập

Trò chơi học tập có mọi đặc điểm của trò chơi thông thường, nhưng về cấu trúc nó kết hợp các yếu tố chơi và các yếu tố sư phạm trong một tổ hợp hoạt động

và quan hệ hiện thực Đó là cấu trúc phức tạp, theo [3-tr.396-398],ta có những thành

tố sau:

- Mục đích hay chủ định chơi – nó cũng là những nhiệm vụ học tập của học sinh trong khi tham gia chơi Mục đích này chi phối tất cả các yếu tố của trò chơi Khi trò chơi kết thúc, mức độ đạt được của mục đích chơi được phản ánh ở kết quả

hiện thực mà học sinh thu được và kết quả đó cũng là kết quả giải quyết các nhiệm

vụ học tập – học sinh học được những gì cụ thể thì chính những cái đó phải thể hiện trong kết quả chơi

- Các hành động hay hành động chơi – là những hoạt động thực sự mà người tham gia trò chơi tiến hành để thực hiện vai, nhiệm vụ và vai trò của mình trong trò chơi

- Luật chơi hay quy tắc chơi là những quy định nhằm đảm bảo sự định hướng các hoạt động và hành động chơi vào mục đích chơi hay nhiệm vụ học tập, chỉ ra các mục tiêu và kết quả của các hành động, các phương thức và tính chất của hoạt động và hành động, xác định trình tự và tiến độ của các hành động, tạo ra các tiêu chí điều chỉnh các quan hệ và hành vi của người tham gia và tiêu chí đánh giá hoạt động, hành động chơi có đáp ứng các nhiệm vụ học tập hay không

- Đối tượng hoạt động giao tiếp là những thành tố chính của các hoạt động, tuy nhiên để đáp ứng tốt nhất nhiệm vụ học tập thì chúng cần được xác định và thiết

kế chặt chẽ, được chỉ dẫn cụ thể và rõ ràng hơn trong luật chơi

- Các quá trình, tình huống và quan hệ - là những tiến trình, biến số và khuynh hướng của các hoạt động, hành động chơi, biểu thị tác động của luật chơi Dưới ảnh hưởng của luật chơi, chúng diễn ra như là động thái của trò chơi, nhưng hướng vào mục đích của dạy học

1.3 Quy trình thiết kế và tổ chức các trò chơi học tập

1.3.1 Nguyên tắc thiết kế các trò chơi học tập

Trong thiết kế hệ thống trò chơi chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10 cần tuân thủ một số nguyên tắc Những nguyên tắc đó như sau:

Nguyên tắc 1: Trò chơi phải đảm bảo tính mục tiêu của chương trình, chuẩn kiến thức, chuẩn kĩ năng

Nếu các trò chơi có nội dung hoàn toàn mới về kiến thức toán học thì sẽ không tạo ra được hứng thú cho học sinh khi chơi các trò chơi đó

Đây là nguyên tắc đầu tiên, cũng là quan trọng nhất cần phải tuân theo vì nếu không đảm bảo mục tiêu dạy học và không thực hiện được chuẩn kiến thức, chuẩn

kĩ năng đã quy định trong chương trình thì coi như không thành công

Nguyên tắc 2: Trò chơi phải đảm bảo nội dung dạy học, đồng thời phải đảm bảo tính chính xác, tính thiết thực và tính hiện đại

Trong một trò chơi, bên cạnh nội dung toán học nó còn những luật lệ hay luật chơi của trò chơi Những luật lệ đó, phải chính xác, không tùy tiện thay đổi Trong

hệ thống trò chơi nên thường xuyên đưa vào những trò chơi mới để tạo được hứng thú cho học sinh

Nguyên tắc 3: Trò chơi phải gần gũi với kinh nghiệm của học sinh

Nếu trò chơi có những vấn đề gần gũi với kinh nghiệm, với đời sống và môi trường xung quanh học sinh thì sẽ tạo cho các em động cơ và hứng thú mạnh mẽ khi chơi, từ đó hình thành thái độ học tập tích cực cho học sinh

Nguyên tắc 4: Trò chơi phải đảm bảo tính sư phạm

Khi thiết kế trò chơi cho học sinh cần phải có bước xử lí sư phạm để làm đơn giản các tình huống, các bài toán có thể thay đổi để học sinh tính toán không quá phức tạp Các yêu cầu của trò chơi cũng phải phù hợp với trình độ, khả năng của học sinh

Nguyên tắc 5: Trò chơi phải có tính hệ thống, logic

Các trò chơi được thiết kế trong chủ đề cần được sắp xếp theo độ khó tăng dần

để phù hợp với khả năng tiếp cận của học sinh Trong quá trình dạy học, các hoạt động ngoại khóa cần phải thiết kế những trò chơi ở mức độ vừa với mức độ nhận thức của học sinh để nâng dần trình độ, khả năng nhận thức của học sinh

Vì vậy, việc thiết kế hệ thống trò chơi phải được thiết kế dựa trên những nguyên tắc này để đảm bảo các mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, góp phần nâng cao hiệu quả học tập

1.3.2 Quy trình thiết kế các trò chơi học tập

 Bước 1: Tên trò chơi

Tên trò chơi phải đảm bảo hai tiêu chí:

- Về nội dung: tên trò chơi phải liên quan đến luật chơi hay gợi mở cách thức chơi (trò chơi ô chữ bí mật, cuộc đua kì thú, chú thỏ khó tính,…)

- Về hình thức: tên trò chơi phải ngắn gọn, dễ hiểu, từ ngữ trong sáng, có thể lấy từ tên các câu chuyện, tên bài học,…

 Bước 2: Mục tiêu của trò chơi

Trước khi đi vào thiết kế trò chơi cụ thể, người thiết kế phải xác định được rõ ràng mục tiêu của cuộc chơi, tức là phải trả lời được câu hỏi “Chơi để làm gì?” Mục tiêu

của các trò chơi học tập gồm: mục tiêu chính là mục tiêu học tập (ôn lại bài cũ, khởi động dẫn dắt bài mới, hình thành kiến thức mới hay củng cố bài học), hoặc mục tiêu giải trí, mục tiêu rèn luyện sức khỏe,… Giáo viên dựa vào mục tiêu của trò chơi để xây dựng trò chơi phù hợp

 Bước 3: Xác định đối tượng, thời gian và địa điểm chơi

Quy định rõ ràng thời gian chơi, lượt chơi cho người chơi nắm được Xác định trước địa điểm chơi ở trong lớp, ngoài sân trường, sân vận động,… với không gian rộng, hẹp Nếu tổ chức ở trong lớp để dễ dàng quản lí học sinh tránh các tai nạn, tiết kiệm thời gian

 Bước 4: Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

Phương tiện chơi có thể do giáo viên chuẩn bị trước hoặc học sinh sưu tầm trước theo sự phân công của giáo viên Các phương tiện chơi phải đảm bảo phục vụ thiết thực cho cuộc chơi, là hình ảnh phải sắc nét, rõ ràng,…

Giáo viên có thể thiết kế các trò chơi trên máy chiếu với âm thanh, hình ảnh, video sáng tạo, hấp dẫn

 Bước 5: Luật chơi, cách chơi

Luật chơi bao gồm: cách thức chơi (chơi như thế nào, vai trò, nhiệm vụ của từng người quy định rõ ràng, những điều người chơi phải tuân thủ trong quá trình chơi, những hành vi nào vi phạm luật chơi, trong trường hợp nào sẽ bị khiển trách, không tính điểm, loại ra khỏi cuộc chơi hay những sáng tạo trong giới hạn cho phép)

Bước 3: Xác định đối tượng, thời gian và địa điểm chơi

- Số người tham gia: Chia lớp thành 5 đội chơi

- Thời gian chơi: trong vòng 5-7 phút

- Địa điểm chơi: tại lớp học, các phòng học có máy chiếu

Bước 4: Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

- Giáo viên: chuẩn bị bài soạn trên power point và phần thưởng cho đội thắng cuộc

- Học sinh: một số đồ dùng cần thiết như: bút, giấy nháp, cờ

Bước 5: Luật chơi

Có tất cả 5 câu hỏi Các đội chơi lần lượt được hỏi một câu hỏi Các đội chơi

có 10 giây suy nghĩ, hết 10 giây đội nào giơ cờ trước sẽ giành quyền trả lời và có 15 giây để trả lời câu hỏi Nếu đội chơi trả lời đúng, giáo viên nhấp vào tên xe của đội chơi để di chuyển xe của họ Nếu đội chơi trả lời sai thì đội chơi khác sẽ giành quyền trả lời

Đội chơi nào có năm câu trả lời đúng sẽ vượt qua vạch đích và giành chiến thắng trong cuộc đua Nếu không có đội chơi vượt qua vạch đích thì đội chơi nào có

xe di chuyển quãng đường nhiều nhất sẽ giành chiến thắng trong cuộc đua Các đội chơi khác xếp thứ tự theo quãng đường mà xe của đội mình đi được

- Giáo viên nêu luật chơi của trò chơi

 Hoạt động 2: Tiến hành chơi

Bắt đầu trò chơi, giáo viên chiếu câu hỏi 1, 5 đội suy nghĩ 10 giây sau đó cùng giơ cờ để giành quyền trả lời Đội nào giơ cờ trước, có 15 giây để trình bày lời giải của phương trình đó Nếu đội chơi nào đưa ra đáp án quá thời gian quy định thì đáp

án đó không được chấp nhận Giáo viên cho các đội chơi chấm chéo đáp án Khi đó, giáo viên đưa ra đáp án chính xác để đội chơi đối chiếu kết quả Nếu đúng thì xe sẽ

di chuyển, sai thì đội khác sẽ giành quyền trả lời

Đội chơi nào có năm câu trả lời đúng sẽ vượt qua vạch đích và giành chiến thắng trong cuộc đua Nếu không có đội chơi vượt qua vạch đích thì đội chơi nào có

xe di chuyển quãng đường nhiều nhất sẽ giành chiến thắng trong cuộc đua Các đội chơi khác xếp thứ tự theo quãng đường mà xe của đội mình đi được

 Hoạt động 3: Tổng kết, đánh giá trò chơi

- Giáo viên nhận xét kết quả trò chơi, thái độ người tham dự Trao thưởng cho đội thắng cuộc

Nhận xét: Trò chơi này nhằm củng cố các kiến thức về phương trình tham số của đường thẳng, thông qua trò chơi các em có thể ôn tập một cách tích cực các kiến thức trong bài phương trình tham số của đường thẳng Trò chơi cũng giúp các em rèn luyện các phẩm chất như: ý thức trách nhiệm cao, gắn bó với đồng đội, tích cực hoạt động vì danh dự của đội,…

 Bộ câu hỏi trong trò chơi như sau:

Câu 1: Hãy tìm một điểm có tọa độ xác định thuộc đường thẳng có phương trình tham số

1.3.3 Tổ chức các trò chơi học tập

Thời gian tiến hành: thường từ 5 đến 10 phút phù hợp với nội dung từng bài học

Để thiết kế được hệ thống trò chơi chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10 cần phải thực hiện các bước sau:

 Bước 1: Chuẩn bị

+ Trò chơi có thể chơi cá nhân hoặc theo nhóm Nếu chơi theo nhóm thì chú ý: Chia nhóm, đặt tên nhóm và ấn định số lượng thành viên tham gia trò chơi cho mỗi nhóm (để tiến hành nhanh, giáo viên thường chia nhóm thành một số dãy, bàn) Mỗi nhóm cử số thành viên tham gia theo yêu cầu của giáo viên nêu ra

+ Nêu tên trò chơi, mục tiêu của trò chơi: Giáo viên nêu tên trò chơi và giải thích qua ý nghĩa, mục tiêu của trò chơi

+ Phổ biến luật chơi:

Nêu rõ cách chơi: hiệu lệnh, phần việc và cách thức làm việc (điền, viết, nối, đọc,…) của mỗi thành viên tham gia trò chơi

Nêu rõ cách cho điểm, đánh giá

Lưu ý các trường hợp phạm luật

Công bố trọng tài (có thể là giáo viên hoặc học sinh)

Hướng dẫn cách chơi bằng cách vừa mô tả vừa thực hành

 Bước 2: Tiến hành chơi (Có thể cho học sinh chơi thử)

+ Hô hiệu lệnh dứt khoát, các nhóm đồng loạt tiến hành

+ Trọng tài quan sát, điều chỉnh, giúp đỡ các thành viên về cách chơi

 Bước 3: Tổng kết, đánh giá trò chơi

+ Trọng tài kiểm tra kết quả để đánh giá, cho điểm (nêu rõ chỗ sai, sửa sai- nếu có) + Có thể đặt thêm một số câu hỏi phụ để rút ra một kết luận nào đó từ hệ thống các bài tập trò chơi đã thực hiện

1.4 Thực trạng sử dụng các trò chơi trong dạy học Toán

1.4.1 Khái quát về khảo sát thực trạng

1.4.1.1 Mục tiêu khảo sát

Tìm hiều thực trạng thiết kế và sử dụng hệ thống trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho học sinh lớp 10

1.4.1.2 Đối tượng khảo sát

Thực hiện điều tra, khảo sát thực trạng thiết kế và sử dụng hệ thống trò chơi trong dạy học với hai nhóm đối tượng sau:

- Giáo viên: gồm 30 giáo viên Toán ở các trường: trường Trung học phổ thông Quỳnh Thọ, Trung học phổ thông Lê Qúy Đôn, Trung học phổ thông Nguyễn Trãi

- Học sinh: gồm 150 học sinh lớp 10 trường Trung học phổ thông Quỳnh Thọ

1.4.1.3 Thời gian khảo sát

Từ ngày 10/12/2018 đến ngày 20/12/2018, khi đó học sinh đã được học chủ đề này

1.4.1.4 Phương pháp khảo sát

Sử dụng phiếu khảo sát gồm hai loại như sau:

- Phiếu khảo sát được thiết kế dưới dạng câu hỏi đóng và mở dành cho giáo viên: người được khảo sát chỉ cần khoanh tròn vào chữ cái có sẵn đứng trước đáp án và viết câu trả lời tự luận cho câu hỏi mở Phiếu này dùng để khảo sát mức độ thiết kế

và sử dụng trò chơi trong dạy học, thái độ đối với việc đưa trò chơi này vào giảng dạy, các nguồn tài liệu về trò chơi mà thầy cô sử dụng (Phụ lục 1)

- Phiếu khảo sát được thiết kế dưới dạng câu hỏi đóng và mở dành cho học sinh:

người được khảo sát khoanh tròn vào chữ cái có sẵn đứng trước đáp án và viết câu trả lời tự luận cho câu hỏi mở Phiếu này dùng để khảo sát mức độ tiếp cận và hứng thú học tập của học sinh đối với hệ thống trò chơi, nguồn tài liệu về các trò chơi mà học sinh gặp và các khó khăn (nếu có) của học sinh khi thầy cô tăng cường trò chơi trong dạy học (Phụ lục 2)

- Xử lí kết quả khảo sát: Thống kê các kết quả thu thập được, biểu diễn dưới dạng phần trăm và đưa ra đánh giá chung về kết quả điều tra của từng câu hỏi khảo sát

- Có 45,43% học sinh trả lời rằng chưa bao giờ gặp các trò chơi chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng trong chương trình học; 25,18% có gặp nhưng rất ít; 18,58% thỉnh thoảng gặp; 10,81% thường xuyên gặp Điều này cho thấy các trò chơi chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng trong dạy và học còn rải rác, không phân bố đều, hơn 1 số học sinh được hỏi chưa gặp loại này bao giờ

- Có 3,67% học sinh trả lời rằng việc học các bài toán thực tiễn là không cần thiết; 34,67% nói rằng có cũng được, không có cũng không sao; 45,80% trả lời tương đối cần thiết; 15,86% trả lời rất cần thiết Điều này cho thấy phần lớn học sinh tự nhận thức được sự cần thiết của trò chơi trong dạy học

- Có 10,64% học sinh trả lời rằng không hứng thú với việc học các trò chơi; 33,41% ít hứng thú; 41,58% hứng thú và 14,37% rất hứng thú Điều này cho thấy học sinh chưa hứng thú với những trò chơi đã học

- Có 47,39% học sinh trả lời rằng muốn được học tập thông qua hệ thống trò chơi; 52,61% là không muốn học thông qua hệ thống trò chơi Điều này cho thấy học sinh ít mong muốn gặp các trò chơi trong học tập ở chủ đề này

Sau khi tiến hành khảo sát 30 giáo viên Toán của một số trường THPT, qua thống

kê, phân tích các phiếu điều tra ta có kết quả sau:

- Có 50% giáo viên trả lời rằng có sử dụng trò chơi trong dạy học nhưng rất ít; 50% giáo viên trả lời rằng sử dụng thường xuyên Điều này cho thấy giáo viên đã tiếp cận và đưa trò chơi vào giảng dạy

- Có 50% giáo viên không sử dụng trò chơi chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng trong giảng dạy; 30% giáo viên sử dụng nhưng rất ít; 20% giáo viên sử dụng khá thường xuyên

- Có 10% giáo viên trả lời rằng việc đưa hệ thống trò chơi vào giảng dạy là tương đối cần thiết; 90% giáo viên cho rằng rất cần thiết Điều này cho thấy hầu hết giáo viên đều đã ý thức được sự cần thiết của trò chơi trong giảng dạy hiện nay

- Có 10% giáo viên trả lời rằng học sinh tiếp thu bình thường khi đưa hệ thống trò chơi vào giảng dạy; 10% giáo viên cho rằng học sinh có hứng thú nhưng giải bài chậm; 80% giáo viên trả lời học sinh tiếp thu bài nhanh hơn, tốt hơn, hứng thú học hơn Điều này cho thấy việc đưa trò chơi vào giảng dạy giúp thu hút học sinh vào bài giảng hơn

- Có 100% giáo viên trả lời có mong muốn sử dụng hệ thống trò chơi trong giảng dạy Điều này cho thấy giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng và mong muốn sử dụng loại này trong dạy học

- Khi hỏi về sự hỗ trợ nếu sử dụng hệ thống bài toán thực tiễn trong giảng dạy, hầu hết giáo viên trả lời rằng cần thêm thời lượng tiết học và nguồn tài liệu Điều này cho thấy việc dạy học trò chơi cần nhiều thời gian hơn và nguồn tài liệu về loại bài tập này vẫn chưa phong phú, dồi dào

- Như vậy, qua thực trạng trên, việc xây dựng và sử dụng hệ thống trò chơi trong dạy học đã được các thầy cô ý thức quan tâm nhưng việc thực hiện còn chưa được tiến hành hoặc có nhưng rất ít và chưa đạt hiệu quả cao Việc sử dụng các trò chơi còn hạn chế Phần lớn các trò chơi chưa mang tính thiết thực, các trò chơi còn chưa thật sự gần gũi với thực tiễn khiến học sinh ít hứng thú với loại bài toán này Hơn nữa, nguồn tài liệu để các giáo viên và học sinh tham khảo sử dụng còn chưa phong phú Do vậy, để nâng cao chất lượng dạy và học cần nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc xây dựng và sử dụng hệ thống trò chơi, khắc phục những hạn

chế hiện có và tăng cường hơn nữa các điểm tích cực của hệ thống trò chơi này

Kết luận chương 1

Ở chương 1, tôi đã hệ thống được cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế

hệ thống trò chơi trong dạy học Trong đó, những vấn đề tôi đặc biệt quan tâm là:

- Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm trong dạy học

- Trò chơi học tập được thể hiện qua nội dung chính: Khái niệm trò chơi học tập; vai trò của trò chơi học tập; đặc điểm của trò chơi học tập; phân loại trò chơi học tập; cấu trúc của trò chơi học tập

- Quy trình thiết kế và tổ chức các trò chơi học tập

- Thực trạng thiết kế và sử dụng các trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa

độ trong mặt phẳng ở phổ thông Để tìm hiểu thực trạng thiết kế và sử dụng các trò chơi này, tôi đã thực hiện khảo sát ở cả hai đối tượng là giáo viên trung học phổ thông và học sinh lớp 10 Qua đó thấy được việc thiết kế và sử dụng trò chơi còn nhiều hạn chế, do đó cần tăng cường và đẩy mạnh hơn nữa việc thiết kế và sử dụng trò chơi để đạt được hiệu quả cao trong dạy và học

Tất cả những điều trình bày ở trên, tôi vận dụng để thiết kế hệ thống các trò chơi trong dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng mà nội dung nghiên

cứu cụ thể sẽ được trình bày ở chương 2

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ TRÕ CHƠI TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG CHO HỌC SINH

LỚP 10 2.1 Mục tiêu, nội dung của chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng

- Trình bày được cách viết phương trình đường tròn, vị trí tương đối của đường

thẳng và đường tròn, vị trí tương đối giữa hai đường tròn

- Phát biểu được định nghĩa các đường elip

- Trình bày được công thức tính khoảng cách từ một điểm đến một đường thẳng;

góc giữa hai đường thẳng; phương trình chính tắc, hình dạng của các đường elip

 Về kỹ năng:

- Thành thạo được cách viết phương trình tổng quát, phương trình tham số của đường thẳng d đi qua một điểm và có phương cho trước hoặc hai điểm cho trước; tính được tọa độ của vectơ pháp tuyến nếu biết tọa độ của vectơ chỉ phương của

một đường thẳng và ngược lại

- Thành thạo được cách viết phương trình đường tròn biết tâm và bán kính; viết được phương trình tiếp tuyến với đường tròn khi biết tọa độ tiếp điểm; xác định được tâm và bán kính khi biết phương trình đường tròn; xác định vị trí tương đối

của đường thẳng và đường tròn, vị trí tương đối của hai đường tròn

- Vận dụng thành thạo công thức tính khoảng cách từ một điểm đến một đường

thẳng; tính được số đo của góc giữa hai đường thẳng

- Từ phương trình chính tắc của đường elip xác định được độ dài trục lớn, trục nhỏ, tiêu cự, tâm sai của elip; xác định được tọa độ các tiêu điểm, giao điểm của elip với các trục tọa độ Viết được phương trình chính tắc của elip khi cho các yếu tố

thói quen tự kiểm tra, đánh giá

 Các năng lực có thể phát triển

- Năng lực mô hình hóa toán học

- Năng lực đặt và giải quyết vấn đề

- Năng lực biểu diễn toán học

- Năng lực sử dụng các đồ dùng hỗ trợ và công cụ

2.1.2 Nội dung của chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng

2.1.2.1 Phương trình tổng quát của đường thẳng

 Phương trình tổng quát của đường thẳng

- Vectơ n khác 0, có giá vuông góc với đường thẳng gọi là vectơ pháp tuyến của đường thẳng 

- Trong mặt phẳng tọa độ, mọi đường thẳng đều có phương trình tổng quát dạng

0,

ax by  c với a2b2 0

Các dạng đặc biệt của phương trình tổng quát:

- Đường thẳng by c 0 song song hoặc trùng với trục Ox (hình 67a)

- Đường thẳng ax c 0 song song hoặc trùng với trục Oy (hình 67b)

- Đường thẳng ax by 0 đi qua gốc tọa độ (hình 67c)

Vị trí tương đối của hai đường thẳng

Trong mặt phẳng tọa độ, cho hai đường thẳng  1, 2 có phương trình

2.1.2.2 Phương trình tham số của đường thẳng

 Vectơ u khác 0, có giá song song hoặc trùng với đường thẳng  được gọi là vectơ chỉ phương của 

 Phương trình tham số của đường thẳng  đi qua điểm x y o; o và có vectơ chỉ phương u a b; với tham số t có dạng:

Chú ý: Góc giữa hai đường thẳng 1 và 2 được kí hiệu là  1, 2, hay đơn giản

là  1, 2 Góc này không vượt quá 90 nên ta có

  1, 2  u v, 90 ,

  1, 2 180  u v, nếu  u v, 90 ,

Trong đó ,u v lần lượt là vectơ chỉ phương của 1 và 2

Hay cho hai đường thẳng: 1 1 1 1

 Vị trí tương đối của đường thẳng với đường tròn:

- ( )d cắt ( ) C tại hai điểm phân biệt (Khi đó ( ) d được gọi là cát tuyến của đường tròn ( )C )

- ( )d cắt ( ) C tại một điểm duy nhất (Khi đó ( ) d được gọi là tiếp tuyến của đường

tròn ( )C )

- ( )d và ( ) C không có điểm chung

 Vị trí tương đối của hai đường tròn:

- (C cắt 1) (C tại 2 điểm phân biệt 2)

- (C tiếp xúc 1) (C (Tiếp xúc trong và tiếp xúc ngoài) 2)

- (C và 1) (C không có điểm chung 2)

2.1.2.5 Đường elip

 Định nghĩa đường elip: Cho hai điểm cố định F và 1 F với 2, F F1 2 2c c 0 

Đường elip (còn gọi là elip) là tập hợp các điểm M trong mặt phẳng sao cho

1 2 2 ,

MF MF  a trong đó a là số cho trước lớn hơn c Hai điểm F và 1 F gọi là 2

các tiêu điểm của elip Khoảng cách 2c được gọi là tiêu cự của elip

 Phương trình chính tắc của elip

Ngược lại, ta có: Nếu điểm M x y thỏa mãn  ;  1 thì MF1 a cx,

- Tâm sai của elip: Tỉ số giữa tiêu cự và độ dài trục lớn của elip gọi là tâm sai của elip và được kí hiệu là ,e tức là e c(0 e 1)

 Tạo hứng thú học tập trong dạy – học toán

 Phát huy tính tích cực của học sinh

 Củng cố, khắc sâu kiến thức về chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng cho

2.3.1 TRÒ CHƠI 1: TRÒ CHƠI “BINGO”

 Bước 1: Tên trò chơi: “Trò chơi Bingo”

 Bước 2: Mục tiêu

- Củng cố, khắc sâu kiến thức về vectơ chỉ phương, vectơ pháp tuyến của đường thẳng trong mặt phẳng tọa độ Học sinh thành thạo cách tính vectơ pháp tuyến, vectơ chỉ phương, hệ số góc của đường thẳng

- Tạo hứng thú, niềm vui trong học tập cho học sinh

- Rèn luyện tác phong nhanh nhẹn và tinh thần đồng đội, trách nhiệm

 Bước 3: Xác định đối tượng, thời gian và địa điểm chơi

- Số người tham gia: Chia lớp thành bốn đội chơi

- Thời gian chơi: Trong vòng 10 phút

- Địa điểm chơi: Trong lớp học, các phòng học có máy chiếu

 Bước 4: Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

- Giáo viên: Chuẩn bị bài soạn trên power point và bốn chiếc cờ

- Học sinh có thể sử dụng bút, giấy nháp, cờ

 Bước 5: Luật chơi

- Trò chơi có 9 câu hỏi trong 9 ô vuông nhỏ Trong vòng 15 giây, đội chơi sẽ trả lời một câu hỏi từ một ô vuông mà đội mình đã chọn Nếu đội chơi trả lời sai thì chuyển sang lượt chơi của đội chơi tiếp theo Nếu đội chơi trả lời đúng thì đội đó

sẽ được tích một dấu “X” vào ô vuông đó

- Nếu đội nào tìm ra được 3 dấu tích tạo thành một hàng dọc/ngang/chéo hoặc tìm được bốn điểm ở bốn góc, đội chơi kêu to lên “Bingo” và đội chơi sẽ giành chiến thắng

 Bước 6: Các hoạt động

 Hoạt động 1: Chuẩn bị

- Giáo viên giới thiệu trò chơi, mục tiêu về kiến thức của trò chơi

- Giáo viên chia lớp thành bốn đội chơi, bốn đội chơi sẽ đặt tên cho đội mình Giáo viên làm trọng tài

- Giáo viên nêu luật chơi của trò chơi

 Hoạt động 2: Tiến hành chơi

Trước khi bắt đầu trò chơi, giáo viên phát cho mỗi đội một chiếc cờ, sau khi giáo viên hô bắt đầu trò chơi, đội nào giơ cờ nhanh nhất sẽ được chơi trước

Giáo viên chiếu slide ô vuông Đội chơi sẽ trả lời một câu hỏi từ một ô vuông

đã chọn trong vòng 15 giây Nếu trả lời sai thì chuyển sang lượt chơi của đội tiếp theo Nếu trả lời đúng thì đội đó sẽ được tích một dấu “X” vào ô vuông đó Cứ như thế cho đến khi đội nào tìm ra được 3 dấu tích tạo thành một hàng dọc/ngang/chéo hoặc tìm được bốn điểm ở bốn góc, đội chơi kêu to lên “Bingo” và đội chơi sẽ giành chiến thắng

 Hoạt động 3: Tổng kết, đánh giá trò chơi

- Giáo viên nhận xét kết quả trò chơi, thái độ người tham dự Trao thưởng cho đội thắng cuộc

Nhận xét: Trò chơi này nhằm củng cố các kiến thức về vectơ chỉ phương, vectơ pháp tuyến trong bài học, thông qua trò chơi các em có thể ôn tập một cách tích cực các kiến thức trong bài học Trò chơi cũng giúp các em rèn luyện các phẩm chất như: ý thức trách nhiệm cao, gắn bó với đồng đội, tích cực hoạt động vì danh dự của đội,…

 Bộ câu hỏi của trò chơi

Câu 1: Đường thẳng ( )d đi qua hai điểm (3; 2) A  và ( 1;3)B  có vectơ chỉ phương là:

Câu 4: Cho phương trình tham số của đường thẳng :

1 2

3 3

{x y  t t , vectơ chỉ phương của đường thẳng  là:

D ( )d song song với đường thẳng 3 x5y0

Câu 7: Đường thẳng 2x  y 1 0 có vectơ chỉ phương là vectơ nào?

2.3.2 TRÒ CHƠI 2: TRÕ CHƠI ĐI MỘT NGÀY ĐÀNG HỌC MỘT SÀNG KHÔN

 Bước 1: Tên trò chơi: “Trò chơi đi một ngày đàng học một sàng khôn”

 Bước 2: Mục tiêu

- Ôn tập, củng cố kiến thức phương trình tham số, phương trình tổng quát của đường thẳng trong mặt phẳng Học sinh thành thạo cách viết phương trình tham

số, phương trình tổng quát của đường thẳng

- Tạo hứng thú, niềm vui trong học tập cho học sinh

- Rèn luyện tác phong nhanh nhẹn và tinh thần đồng đội, trách nhiệm

 Bước 3: Xác định đối tượng, thời gian và địa điểm chơi

- Số người tham gia: Chia lớp thành hai đội chơi

- Thời gian chơi: 7 phút

- Địa điểm chơi: Trong các phòng học có máy chiếu

 Bước 4: Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

- Giáo viên: Chuẩn bị bài soạn trên power point

- Học sinh có thể sử dụng bút, giấy nháp, máy tính cầm tay

 Bước 5: Luật chơi

Trò chơi có tất cả 5 câu hỏi Người chơi phải chạy quanh quãng đường dài Mỗi đoạn có một câu hỏi kiểm tra Nhấp vào đối tượng xuất hiện ở từng đoạn đường để làm bài Nếu trả lời đúng, đội chơi sẽ được đi tiếp Nếu trả lời sai đội khác được quyền trả lời Đội chơi nào giành được nhiều đồ nhất sẽ chiến thắng

 Bước 6: Các hoạt động

 Hoạt động 1: Chuẩn bị

- Giáo viên giới thiệu trò chơi, mục tiêu về kiến thức của trò chơi

- Giáo viên chia lớp thành hai đội chơi, hai đội chơi sẽ đặt tên cho đội mình Giáo viên làm trọng tài

- Giáo viên nêu luật chơi của trò chơi

 Hoạt động 2: Tiến hành chơi

Trước khi bắt đầu trò chơi, giáo viên cho hai đội chơi oản tù tì để biết đội nào

sẽ chơi trước Người chơi phải chạy quanh quãng đường dài Mỗi đoạn có một câu hỏi kiểm tra Nhấp vào đối tượng xuất hiện ở từng đoạn đường để làm bài Nếu trả lời đúng, đội chơi sẽ được đi tiếp Nếu trả lời sai đội khác được quyền trả lời Đội chơi nào giành được nhiều đồ nhất sẽ chiến thắng

 Hoạt động 3: Tổng kết, đánh giá trò chơi

- Giáo viên nhận xét kết quả trò chơi, thái độ người tham dự Trao thưởng cho đội thắng cuộc

 Bộ câu hỏi của trò chơi

Câu 1: Đường thẳng ( )d đi qua điểm M(3; 2) nhận (4; 5) làm vectơ pháp tuyến

Phương trình tổng quát của đường thẳng ( )d ?

Câu 2: Viết phương trình tham số của đường thẳng ( )d đi qua A(1; 2) và song song với đường thẳng ( ') :d

1 3

1 4{x y   t t ? Câu 3: Cho phương trình đường thẳng ( ) :d

Câu 5: Cho đường thẳng ( ) : 4d x3y 5 0 Nếu đường thẳng ( ) đi qua gốc tọa

độ và vuông góc với (d) thì phương trình của ( ) là gì?

 Một số slide power point của trò chơi đi một ngày đàng học một sàng khôn

2.3.3 TRÒ CHƠI 3: TRÕ CHƠI “GO FISHING”

 Bước 1: Tên trò chơi: “Trò chơi go fishing”

 Bước 2: Mục tiêu

- Luyện tập và củng cố các kiến thức về phương trình đường thẳng trong mặt

phẳng Luyện phản xạ nhanh cho các em học sinh

- Tạo hứng thú, động cơ, niềm vui trong học tập cho học sinh

 Bước 3: Xác định đối tượng, thời gian và địa điểm chơi

- Số người tham gia: Chia lớp thành bốn đội chơi

- Thời gian chơi: 10 phút

- Địa điểm chơi: Phòng học có máy chiếu

 Bước 4: Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

- Giáo viên chuẩn bị bài soạn trên power point và cờ

- Học sinh có thể sử dụng bút, giấy nháp

 Bước 5: Luật chơi

- Trò chơi có tất cả 12 câu hỏi Tất cả các thành viên trong đội tham gia trả lời câu hỏi Mỗi câu trả lời đúng được 10 điểm, trả lời sai không bị trừ điểm Các đội còn lại cũng có quyền trả lời, nếu đúng thì mỗi câu được cộng 5 điểm và sai không bị trừ điểm Ở vòng 2 số điểm cộng sẽ được nhân đôi nếu các đội có câu trả lời đúng

- Thời gian suy nghĩ là 1 phút, sau 1 phút đội nào chưa đưa ra đáp án thì không chấp nhận đáp án đó Đội chơi nào được nhiều điểm nhất sẽ giành chiến thắng

 Bước 6: Các hoạt động

 Hoạt động 1: Chuẩn bị

- Giáo viên giới thiệu trò chơi, mục tiêu về kiến thức của trò chơi

- Giáo viên chia lớp thành bốn đội chơi, bốn đội chơi sẽ đặt tên cho đội mình Giáo viên làm trọng tài

- Giáo viên nêu luật chơi của trò chơi

 Hoạt động 2: Tiến hành chơi

Trước khi bắt đầu trò chơi, giáo viên phát cho mỗi đội một chiếc cờ Mỗi đội chơi bằng cách giờ cờ nhanh nhất sẽ được trả lời trước Tất cả các thành viên trong đội tham gia trả lời câu hỏi Mỗi câu trả lời đúng được 10 điểm, trả lời sai không bị trừ điểm Các đội còn lại cũng có quyền trả lời, nếu đúng thì mỗi câu được cộng 5 điểm và sai không bị trừ điểm Ở vòng 2 số điểm cộng sẽ được nhân đôi nếu các đội

có câu trả lời đúng Thời gian suy nghĩ là 1 phút, sau 1 phút đội nào chưa đưa ra đáp

án thì không chấp nhận đáp án đó Đội chơi nào được nhiều điểm nhất sẽ giành chiến thắng

 Hoạt động 3: Tổng kết, đánh giá trò chơi

- Giáo viên nhận xét kết quả trò chơi, thái độ người tham dự Trao thưởng cho đội thắng cuộc

 Bộ câu hỏi của trò chơi

Câu hỏi 1: Đường thẳng nào không cắt đường thẳng 2x3y 1 0?

{x y  t t Câu 3: Đường thẳng nào vuông góc với đường thẳng 4x3y 1 0?