Hiện tượng chuyển thể tác phẩm văn học bến không chồng (dương hướng) thành tác phẩm điện ảnh thương nhớ ở ai (lưu trọng ninh, bùi thọ thịnh)

nói riêng, đã có rất nhiều đạo diễn đã chuyển thể thành công như: phim Làng Vũ Đại ngày ấy - nghệ sĩ nhân dân NSND Phạm Văn Khoa 1982 trong ba tác phẩm Sống mòn - Chí Phèo - Lão Hạc của

(LƯU TRỌNG NINH, BÙI THỌ THỊNH)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

HÀ NỘI - 2019

(LƯU TRỌNG NINH, BÙI THỌ THỊNH)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

HÀ NỘI - 2019

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, em xin cảm ơn các thầy, các cô trong khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, đã tận tình truyền đạt kiến thức trong quá trình giảng dạy giúp em có những kiến thức quý giá phục vụ cho quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Em cũng xin chân thành cảm ơn TS Mai Thị Hồng Tuyết đã tận tình giúp đỡ em trong quá trình thực hiện khóa luận, giúp em tiếp cận và có nhiều

tư liệu để quá trình thực hiện diễn ra thuận lợi

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Phan Thị Hồng Ngọc

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp “Hiện tượng chuyển thể tác phẩm văn học Bến

không chồng (Dương Hướng) thành tác phẩm điện ảnh Thương nhớ ở ai (Lưu

Trọng Ninh, Bùi Thọ Thịnh) được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS Mai Thị Hồng Tuyết Em xin cam đoan rằng:

Các số liệu và tài liệu được sử dụng trong khóa luận là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Sinh Viên

Phan Thị Hồng Ngọc

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Cấu trúc khóa luận 4

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ VĂN HỌC VÀ ĐIỆN ẢNH 5

1.1 Văn học 5

1.1.1 Thuật ngữ văn học 5

1.1.2 Đặc trưng của nghệ thuật ngôn từ 6

1.2 Điện ảnh 9

1.2.1 Thuật ngữ điện ảnh 9

1.2.2 Đặc trưng của điện ảnh 10

1.3 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh 11

1.3.1 Văn học - nguồn nguyên liệu dồi dào của điện ảnh 11

1.3.2 Phim chuyển thể - sản phẩm của sự giao thoa văn học và điện ảnh 12

1.4 Phim chuyển thể trong lịch sử điện ảnh Việt Nam 13

1.5 Giới thiệu tác phẩm văn học và phim chuyển thể 14

1.5.1 Tác phẩm “Bến không chồng” - Dương Hướng 14

1.5.2 Phim chuyển thể “Thương nhớ ở ai” - Lưu Trọng Ninh 16

CHƯƠNG 2 NHỮNG TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT GIỮA TIỂU THUYẾT BẾN KHÔNG CHỒNG VÀ PHIM CHUYỂN THỂ THƯƠNG NHỚ Ở AI 18

2.1 Sự tương đồng giữa tiểu thuyết Bến không chồng và phim chuyển thể Thương nhớ ở ai 18

2.1.1 Tương đồng ở đề tài, chủ đề, tư tưởng 18

2.1.2 Tương đồng trong cách xây dựng một số nhân vật chính 19

2.2 Sự khác biệt giữa tiểu thuyết Bến không chồng và phim chuyển thể Thương nhớ ở ai 25

2.2.1 Sự khác biệt về cốt truyện 25

2.2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Thương nhớ ở ai 28

2.2.3 Sự chuyển đổi ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh 30

2.2.4 Sự thay đổi số phận nhân vật trong phim so với tác phẩm văn học 34

KẾT LUẬN 41 TÀI LIỆU THAM KHẢO

nói riêng, đã có rất nhiều đạo diễn đã chuyển thể thành công như: phim Làng

Vũ Đại ngày ấy - nghệ sĩ nhân dân (NSND) Phạm Văn Khoa (1982) trong ba

tác phẩm Sống mòn - Chí Phèo - Lão Hạc của nhà văn Nam Cao; Cánh đồng

bất tận của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình (2010) dựa trên tác phẩm

cùng tên cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ

xanh do Victor Vũ đạo diễn chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn

Nguyễn Nhật Ánh…

Bản thân điện ảnh từ trước tới nay luôn mang tới sự hấp dẫn cho khán giả, sự kết hợp cùng với văn học lại làm cho điện ảnh có sức hút hơn Điện ảnh có một chất quý giá để làm phim và văn chương có thêm một phương diện khác để tiếp cận độc giả Những tác phẩm văn học nổi tiếng sẽ nhanh chóng tạo một cơn sốt cho người xem khi được chuyển thể Mặc dù cả hai đều

có nhiều điểm tương đồng nhưng để so sánh và đối chiếu các tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh thì không ít những điểm khác biệt vì phương thức

và chất liệu của hai loại hình này khác nhau Đó chính là điểm độc đáo mà mỗi loại hình nghệ thuật mang tới cho người đọc, người xem

Thời gian gần đây, xu hướng chuyển thể tác phẩm thành phim truyền hình, phim điện ảnhđược các đạo diễnthường xuyên sử dụng và thu hút lượng

người xem lớn Ngay trong tác phẩm Bến không chồng đã từng được chuyển thể thành phim điện ảnh cùng tên Bến không chồng của đạo diễn Lưu Trọng

Ninh sản xuất năm 2016 Tác phẩm đã tạo thành cơn sốt vào thời điểm đó Vào năm 2018, cũng cùng một tác phẩm tiểu thuyết ấy, đạo diễn Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh lại kết hợp làm ra một bộ phim truyền hình dài tập

2

Thương nhớ ở ai Cùng một đạo diễn, cùng một tác phẩm nhưng lại có cách

truyền tải nội dung phim khác nhau Qua đó việc nghiên cứu hiện tượng chuyển thể giúp độc giả và khán giả có cái nhìn sâu hơn, đa dạng hơn, thấy được sự giống và khác nhau giữa hai thể loại Đó là lí do chúng tôi chọn đề tài: Chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh: Từ tác phẩm văn

học Bến không chồng thành tác phẩm điện ảnh Thương nhớ ở ai

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Điện ảnh ra đời và phát triện từ cuối thế kỉ XIX cho đến nay, Auguste

và Louis Lumière là "cha đẻ" của nền điện ảnh Sau hơn 100 năm hình thành

và phát triển nhanh chóng, điện ảnh đã chuyển từ một loại hình giải trí mới lạ đơn thuần trở thành một nghệ thuật và công cụ truyền thông đại chúng, giải trí quan trọng bậc nhất của xã hội hiện đại Chuyển thể văn học đã mang một sức

sống mới cho nền điện ảnh

Ở Việt Nam, điện ảnh Cách mạng ra đời từ năm 1953, khi điện ảnh thế giới đạt đến trình độ phát triển mạnh Các công trình nghiên cứu lí luận của các nhà nghiên cứu Hà Minh Đức, Đặng Thai Mai, Trần Đình Sử đã giúp cho sinh viên có cái nhìn thiết thực và rõ nét hơn về các phương pháp chuyển thể này

Hiện tượng chuyển thể văn học sang điện ảnh đã và đang là hiện tượng thu hút đông đảo đối với các nhà nghiên cứu, sinh viên làm khóa luận tốt nghiệp

ở Việt Nam Hiện nay chưa có thống kê cụ thể về những con số khổng lồ về những tác phẩm văn học chuyển thể thành phim Từ khi điện ảnh xuất hiện, năm nào cũng có các tác phẩm chuyển thể ra đời như một số bộ phim nổi tiếng như:

Chị Dậu, Làng Vũ Đại ngày ấy, Đất rừng phương Nam, Tướng về hưu…

Về bản thân tiểu thuyết Bến không chồng đã có rất nhiều những bài

nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau: cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, chuyển thể sang điện ảnh Dưới đây là một số bài nghiên cứu tiêu biểu:

Luận văn thạc sĩ: tiểu thuyết Dương Hướng từ “Bến không chồng” đến

dưới chín tầng trời đã có cái nhìn khái quát về bối cảnh của đời sống văn học

và diện mạo mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 Đồng thời cho thấy

Bến không chồng là một khởi động quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của

Dương Hướng [9]

3

Nghệ thuật xung đột trong Bến không chồng của Dương Hướng: đây là

luận văn thạc sĩ của Nguyễn Sỹ Sơn Công trình này đã nhìn nhận và đánh giá

quá trình sáng tác của tác giả và vị trí của Bến không chồng trong tiến trình

tiểu thuyết Việt Nam sau 1986, từ đó phân tích xung đột nghệ thuật của tác phẩm nhìn từ góc độ phản ánh xung đột xã hội [6]

Luận văn tìm hiểu về những nhân vật và những thủ pháp xây dựng

nhân vật trong tiểu thuyết Bến không chồng của nhà văn Dương Hướng được

nghiên cứu bởi Đoàn Tuấn Phượng [5]

Tiểu thuyết Bến không chồng của nhà văn Dương Hướng và bộ phim

cùng tên của đạo diễn Lưu Trọng Ninh từ góc nhìn liên văn bản [10]

Tháng 7/2017, Thương nhớ ở ai bắt đầu công chiếu trên sóng VTV3, đây là bộ phim được chuyển thể từ tiểu thuyết Bến không chồng của nhà văn

Dương Hướng Thông qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy chưa có công trình

nào nghiên cứu một cách hệ thống về vấn đề chuyển thể tiểu thuyết Bến

không chồng thành bộ phim Thương nhớ ở ai Hiện nay cũng chỉ có các bài

báo giới thiệu, phỏng vấn đạo diễn và diễn viên của bộ phim Vì vậy để có được cái nhìn tương đối và đầy đủ về chuyển thể tiểu thuyết của Dương

Hướng sang bộ phim Thương nhớ ở ai là một điều tương đối khó khăn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Văn học và điện ảnh từ xa xưa đã có mối liên quan mật thiết với nhau

Từ lâu văn học là nguồn cung cấp tư liệu quý giá cho điện ảnh Điện ảnh lại tiếp thu của văn học các yếu tố như: cốt truyện, nghệ thuật kể chuyện, hệ thống tu từ Thông qua việc phân tích những đặc trưng của văn học và điện ảnh từ đó tìm hiểu sự chuyển thể của nguyên tác văn học sang phim truyền hình Vì vậy chúng tôi đã chọn nghiên cứu: hiện tượng chuyển thể tiểu thuyết

Bến không chồng thể sang bộ phim Thương nhớ ở ai để làm rõ sự tương đồng

và khác biệt giữa văn học và điện ảnh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Hiện nay chuyển thể phim là một trong những xu hướng thịnh hành của giới điện ảnh Việt Nam, nhiều các tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự

4

đồng tình của tác giả nhưng cũng có những ý kiến trái chiều Muốn thấy được

sự độc đáo của chuyển thể văn học sang điện ảnh, ta phải có cái nhìn khái quátvề văn học và điện ảnh để hiểu rõ những đặc trưng cơ bản của từng loại

Từ đó đối chiếu để làm sang tỏ sự tương đồng và khác biệt khi nguyên tác văn học được chuyển thể thành phim Đây cũng chính là nhiệm vụ nghiên cứu của

“Chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh: Từ tác phẩm văn học

Bến không chồng thành tác phẩm điện ảnh Thương nhớ ở ai đồng thời cho

thấy được những ưu điểm và hạn chế khi chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận bắt đầu khảo sát từ văn bản văn học đến phim chuyển thể

Đối tượng chính là sự tương đồng và khác biệt khi tiểu thuyết Bến không

chồng của nhà văn Dương Hướng chuyển thể sang phim Thương nhớ ở ai của

đạo diễn Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Ngoài các tài liệu về lí luận, khóa luận chủ yếu nghiên cứu những tác phẩm văn học và phim chuyển thể Việt Nam qua các thời kỳ hình thành và phát triển của văn học và điện ảnh Việt Nam Trong đó tác phẩm chính là tiểu

thuyết Bến không chồng, phim chuyển thể Thương nhớ ở ai Đồng thời chúng

tôi có sử dụng thêm một số tác phẩm văn học, phim truyện Việt Nam và nước ngoài, để dẫn chứng, bổ sung và làm rõ các luận điểm nêu ra trong khóa luận

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp liên ngành: kết hợp kiến thức văn học, điện ảnh, lịch sử.

- Phương pháp loại hình và so sánh: để so sánh các góc độ để tìm ra sự

giống và khác nhau

6 Cấu trúc khóa luận

Chương 1: Khái quát về văn học và điện ảnh

Chương 2: Những tương đồng và khác biệt giữa tiểu thuyết Bến không

chồng và phim chuyển thể Thương nhớ ở ai

5

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ VĂN HỌC VÀ ĐIỆN ẢNH

Nếu văn học lấy ngôn từ làm chất liệu thì âm thanh và hình ảnh lại phục vụ cho điện ảnh Tưởng chừng như hai lĩnh vực đó hoàn toàn khác nhau, nhưng từ rất nhiều năm nay, văn học được coi như là “mỏ vàng” của điện ảnh Dựa vào cốt truyện, nội dung của những tác phẩm văn học mà những nhà đạo diễn đã đặt cả cái “tâm” của mình để sản xuất ra những bộ phim điện ảnh để đời Vậy bản chất của văn học và điện ảnh là gì? Sau đây trong chương 1, chúng tôi sẽ làm rõ những vấn đề này

1.1 Văn học

1.1.1 Thuật ngữ văn học

Có rất nhiều khái niệm về văn học khác nhau, sau đây là một vài nhận định:

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: Văn học là sự kết tinh sáng tạo của

nhà văn, nhà thơ bằng hình thức ngôn từ; được coi như một hình thức nghệ thuật “Nghệ thuật đó là một hình thái ý thức đặc thù thuộc thượng tầng kiến trúc, liên hệ mật thiết với các hình thái ý thức xã hội khác nhau như chính trị, triết học, tôn giáo… Về phương diện này, văn học là phản ánh của đời sống

xã hội thể hiện sự nhận thức sáng tạo của con người” [7,341]

Trong Giáo trình lí luận văn học, Tập I Bản chất và đặc trưng văn học

cho rằng văn học được hiểu theo 2 nghĩa:

Văn học theo nghĩa rộng là “thuật ngữ gọi chung mọi hành vi ngôn ngữ nói, viết và tác phẩm ngôn ngữ, bao gồm các tác phẩm mà ngày nay có thể xếp vào loại chính trị, lịch sử, triết học, tôn giáo” [8,81]

Văn học theo nghĩa hẹp - đây là khái niệm quan trọng nhất “chỉ khái niệm văn học nghệ thuật mà ta quen dùng hiện nay, bao gồm các tác phẩm ngôn từ biểu hiện tình cảm và sáng tác bằng hư cấu, tưởng tượng” [8,82]

Văn học được hiểu theo hai nghĩa:

Từ xa xưa, khi văn, sử, triết bất phân, văn học được hiểu theo nghĩa rộng Tuy nhiên các hình thái ý thức lại không tồn tại tách rời nhau mà ảnh

6

hưởng lẫn nhau, không thể hiểu vai trò, vị trí của văn học trong xã hội mà bỏ qua các mối quan hệ đó

Ví dụ: Nam quốc sơn hà là tác phẩm văn - triết bất phân, bốn câu thơ là

bốn ý được diễn đạt bằng tư duy lí luận Đây được coi là bản Tuyên ngôn độc lập dầu tiên của Việt Nam, khẳng định chủ quyền dân tộc của nước ta

Hiện nay, văn học được hiểu theo nghĩa hẹp, bao gồm các tác phẩm ngôn từ biểu hiện tình cảm và sáng tác bằng hư cấu, tưởng tượng

Văn học được đặt trong nhiều mối quan hệ: trong mối quan hệ với xã hội, văn học được xem là một hình thái ý thức xã hội, nó phản ánh đời sống

xã hội Và trong mối quan hệ với các loại hình nghệ thuật khác, văn học được xem là một loại hình nghệ thuật có những đặc thù riêng về chất liệu

Vậy văn học chính là một bộ môn nghệ thuật, hình thái ý thức xã hội, con người làm đối tượng nhận thức, lấy hình tượng làm phương thức biểu đạt nội dung, đặc biệt là dùng ngôn từ làm chất liệu Sự khác biệt rõ rệt nhất đối với các thể loại khác đó chính là ngôn từ

“Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu chưa cho Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, sáng tạo cái gì chưa có.” (Nam Cao)

Trong tác phẩm Đời thừa của nhà văn Nam Cao, Hộ - một nhà văn có hoài

bão lớn Đối với văn chương anh có thể hi sinh tất cả, anh mong ước sẽ tạo ra một tác phẩm có giá trị khác với mọi người, nhưng nỗi khổ về vật chất đã đè nén anh Trong mỗi tác phẩm, nhà văn không chỉ tái hiện những con người, xã hội thực tại; mà khiến cho độc giả phải nghiền ngẫm về những điều mà tác giả gửi gắm trong đó

1.1.2 Đặc trƣng của nghệ thuật ngôn từ

Văn học là sự thể hiện tinh tế tư tưởng và tình cảm, ước mơ và khát vọng, quan điểm và lý tưởng thẩm mĩ của nhà văn đối với con người và cuộc sống Mỗi trang văn, mỗi bài thơ dù nói về gì, đề tài gì rộng lớn hay bé nhỏ đều thể hiện lòng yêu, sự ghét của tác giả, thể hiện một quan điểm nhân sinh hoặc lên án cái ác, hoặc ca ngợi tình yêu, đưa tới sự hướng thiện, cái cao cả, cái đẹp của thiên nhiên và con người

7

1.1.2.1 Tính phi vật thể của hình tượng văn học

Mỗi một loại hình loại có từng cách truyền đạt đến với khán giả theo mỗi cách riêng Âm nhạc tác động vào thính giác qua âm nhạc, nhạc điệu; hội họa dùng đường nét, màu sắc để thể hiện; hay điêu khắc dùng các mảng khối để phác họa Những loại hình này ta có thể cảm nhận bằng các giác quan khác nhau, tuy nhiên văn học lại có những nét riêng Khác với mọi loại hình, văn học lại dùng ngôn từ làm phương tiện biểu đạt “Xây dựng bằng chất liệu ngôn

từ, hình tượng văn học tác động vào trí tuệ, tưởng tượng và liên tưởng của người đọc Không ai nhìn thấy hình tượng văn học bằng mắt thường” [8,97] Ngôn từ là một hình thức không thể nghe, nhìn và sờ thấy được, mà ta chỉ có thể cảm nhận được Chính vì vậy, nhà văn và bạn đọc phải “hòa mình” vào cùng tác phẩm để hiểu được hết ý nghĩa của một tác phẩm Khi đọc tác phẩm, độc giả phải “hóa thân” vào chính các nhân vật thì mới có thể cảm nhận được những gì tác giả viết ra Chẳng hạn như hai câu thơ của Hàn Mặc Tử:

“Ở đây sương khói mờ nhân ảnh

Ai biết tình ai có đậm đà?”

“Nhân ảnh” ở đây chính là bóng người, bóng hình cô gái giờ đây đã trở nên mờ nhạt Câu thơ “Ai biết tình ai có đậm đà?”, “ai” là đại từ phiếm chỉ để nhà thơ bày tỏ lòng mình Đó có thể là cô gái, người dân thôn Vĩ hay chính Hàn Mặc Tử đang thắc mắc về người em xa xôi có nhớ mình, vừa khẳng định tình cảm của chính nhà thơ

1.1.2.2 Tính vô tận và toàn vẹn của văn học trong việc chiếm lĩnh không gian

và thời gian

Đối với khả năng chiếm lĩnh không gian và thời gian trong văn học:

“Văn học thuộc loại nghệ thuật thời gian, nghĩa là hình tượng của nó mở dần

ra trong thời gian, khác hẳn với nghệ thuật tạo hình khác” [8,99] Sử dụng chất liệu ngôn từ nên thời gian và không gian trong văn học không bị khống chế, ở đây chỉ mang tính hình tượng Về thời gian, văn học có thể “kéo căng” thời gian bằng cách miêu tả chi tiết, tỉ mỉ những sự kiện quan trọng của nhân vật đồng thời cũng có thể “dồn nén” thời gian bằng cách tái hiện một khoảng

8

thời gian dài trong vài câu chữ Nhà văn sử dụng ngôn từ đa dạng, phong phú,

có thể thuận chiều từ quá khứ - hiện tại - tương lai hoặc ngược lại Ngoài ra thời gian trong văn học có thể mang tính quan niệm ví dụ như hoàng hôn thường gắn với nỗi buồn, mùa xuân gắn với sự sinh sôi “Không thể tái hiện đời sống mà không dựng lại địa điểm, nơi nhân vật sống, hành động, hoặc những chân trời mà nhân vật mơ ước Văn học không thể cho người ta thấy được sự tương quan các vật thể trong không gian như hội họa, điêu khắc; nhưng nó tạo ra những giới hạn khác của không gian như không gian tâm tưởng (thế giới suy tư và mơ ước của con người), không gian lịch sử” [12,100] Không gian trong văn học không bị một hạn chế nào Trong thơ văn, con mắt tác gả có thể dễ dàng di chuyển từ không gian này sang không gian khác Đặc điểm này giúp cho văn học có thể phản ánh hiện thực trong cái toàn vẹn đầy đặn của nó

1.1.2.3 Tính trực tiếp trong việc phản ánh ngôn ngữ và tư tưởng

Văn bản tác phẩm văn học là một hệ thống gồm nhiều lời phát ngôn của người trần thuật, nhân vật, nhân vật trữ tình, người kể chuyện Như vậy ngôn từ không chỉ là phương tiện miêu tả mà còn là đối tượng miêu tả của văn học Phạm vi miêu tả của nó thuộc phạm vi lời nói “Qua văn học ta có thể nghe thấy tiếng nói của mọi tầng lớp người ở các thời đại khác nhau, các giọng điệu khác nhau Văn học còn giữ lại những lời nói, từ vựng, ngữ điệu, cách nói gắn liền với văn hóa, phong tục, đời sống tình cảm, tư tưởng của một thời” [8,102] Ngoài gắn liền với hoạt động lời nói, văn học còn gắn với hoạt động tư duy Nếu các nghệ thuật khác chỉ có thể biểu hiện được con người tư duy chứ không thể biểu hiện được quá trình tư duy thì văn học làm được điều đó: những quyết định lớn, những tính toán hay mơ hồ, những do dự

Ngoài việc phản ánh qua ngôn ngữ thì văn học còn được thể hiện ở tư tưởng Văn học không chỉ bộc lộ tư tưởng mà còn miêu tả tư tưởng Tác giả khắc họa tư tưởng nhân vật qua địa vị, hoàn cảnh, số phận qua đó mỗi ý nghĩ của họ đều phán ánh thực trạng xã hội Không những thế, văn học còn thể hiện những con người của thời đại qua nhiều lình vực khác nhau Điều này, làm cho tính tư tưởng trở nên nổi bật hơn

9

1.1.2.4 Tính phổ thông trong việc truyền bá và tiếp nhận

Lấy ngôn từ làm chất liệu văn học có thể phản ánh bất kì một lĩnh vực nào trong đời sống Văn học có khả năng tái hiện đời sống đồng thời thực hiện chức năng nhận thức một cách trọn vẹn “Việc lấy ngôn từ - phương diện giao tiếp phổ thông của mọi người làm chất liệu cũng mang lại cho văn học một tính chất phổ thông trên các mặt sáng tác, truyền bá và tiếp nhận” [8,104] Ngoài ra, văn học có thể xuất bản với số lượng lớn mà vẫn giữ nguyên được bản chính, người đọc có thể tùy ý chọn đọc nhịp độ nhanh hay chậm và đặc biệt có thể học thuộc những đoạn thơ, đoạn văn để vận dụng trong cuộc sống

1.2 Điện ảnh

1.2.1 Thuật ngữ điện ảnh

Điện ảnh là loại hình nghệ thuật trẻ, ra đời nhờ rất nhiều những tìm tòi

và phát triển kĩ thuật vào cuối thế kỉ thứ XIX và liên tục có sự thay đổi để thích ứng với thời đại Văn học, hội họa, âm nhạc… là nguồn tài nguyên dồi dào để điện ảnh khai thác triệt để Vậy điện ảnh là gì? Có nhiều ý kiến khác nhau:

Theo Từ điển Tiếng Việt tường giải và liên tưởng cho rằng: “nghệ thuật

phản ánh hiện thực bằng những hình ảnh liên tục, thu vào phim (nhựa, video)

để chiếu các cử động lên màn ảnh” [1,905]

Để hiểu bao quát hơn, trong cuốn Đại từ điển Tiếng Việt: “Có nhiều

quan niệm khác nhau về đặc trưng điện ảnh Song hiện nay quan niệm phổ biến nhất cho rằng điện ảnh có 8 thuộc tính cơ bản: điện ảnh là một nghệ thuật tổng hợp, có tính chất quần chúng, tính dân tộc và tính quốc tế, tính giải trí, tính kinh tế thương mại và mang giá trị nhân sinh sâu sắc Điện ảnh là con đẻ của khoa học kỹ thuật - công nghệ và nằm trong cấu trúc văn hóa, truyền thông đại chúng” [12,16]

Như vậy, điện ảnh tiếp thu các ngành nghệ thuật khác nhưng vẫn mang màu sắc riêng:

Điện ảnh là loại hình “sinh sau đẻ muộn” nên đã có được rất nhiều sự hỗ trợ của các loại hình nghệ thuật khác đặc biệt là văn học Kịch bản văn học

10

chính là nền tảng để xây dựng nên kịch bản điện ảnh Dùng hình ảnh, âm thanh, bố cục, diễn xuất của diễn viên để thể hiện những lời kể trong tác phẩm văn học Đồng thời dùng ngoại hình ngôn ngữ, hành động và thế giới nội tâm của nhân vật được thể hiện qua cách diễn xuất của diễn viên và đặc điểm phù hợp với từng vai diễn Để có một bộ phim hay, cốt truyện là yếu tố cần và đủ, mượn cốt truyện văn học là cách tiếp cận nhanh nhất của điện ảnh Có rất nhiều

tác phẩm đã được chuyển thể như: Chiến tranh và hòa bình (1865-1869), Tam

quốc diễn nghĩa (thế kỷ XIV), Đất rừng phương Nam (1957), Số Đỏ (1936)…

Nếu hội họa và các loại hình nghệ thuật khác như điêu khắc, kiến trúc

đã góp phần tạo nên nhiều bối cảnh khác nhau, mỗi một cảnh quay sẽ có một khung cảnh phù hợp; màu sắc sẽ làm cho khán giả hiểu đó là cảnh buồn hay cảnh vui mà đạo diễn gửi gắm thì âm nhạc làm tăng chất trữ tình, cảm xúc

cho người xem Ví dụ như trong Thương nhớ ở ai, Lưu Trọng Ninh đã tạo hình nhân vật Hơn hát Bèo dạt mây trôi khi chồng phải xử bắn Đó là tiếng

hát của người vợ an ủi chồng, là tiếng khóc của chính lòng mình khi chồng phải chịu oan

1.2.2 Đặc trƣng của điện ảnh

Nghệ thuật điện ảnh nảy sinh từ mọi mặt hoạt động của cuộc sống con người, có khả năng quay lại tích cực tác động vào các khía cạnh của cuộc sống, trở thành nhân tố góp phần cốt yếu làm đẹp, làm hưng thịnh cuộc sống - nhất là cuộc sống tinh thần, tạo nên những bộ mặt và những “chất giọng” đặc trưng khác nhau đối với tiến trình lịch sử đất nước, cũng như đối với đời sống con người Mọi hoạt động có mục đích của con người đều hàm giữ những nội dung định sẵn, tư tưởng chủ đạo nhất định Tư tưởng là yếu tố hoạch định nội hàm cũng như khuynh hướng tư duy, dẫn dắt hành động của cá thể cùng cộng đồng con người Vậy nên, tư tưởng là khởi điểm của mọi hành động, mọi kiểu sống Điện ảnh là hoạt động tinh thần cao cấp, mang đậm yếu tố xã hội sâu rộng Tác phẩm điện ảnh là kết quả tinh thần và vật chất do hoạt động nghệ thuật hữu hiệu đem lại, cũng đồng thời là sản phẩm của tư tưởng Nếu tư tưởng là công cụ của nhận thức và là khởi nguồn của hành động, thì tư tưởng trong tác phẩm điện ảnh là linh hồn của tác phẩm đó, có vai trò chủ định trong quá trình tác nhiễm vào tư duy cũng như cảm nhận của con người, tạo cảm

11

hứng đẹp và nhận thức sáng cho con người, hướng con người đi lên bằng những bước chân tự giác và sáng tạo Điều đó có nghĩa là, khi tác phẩm điện ảnh không rỗng tuếch, không vô vị, mà bao gồm chân - thiện - mỹ thì có nghĩa là nó đã đạt tới một trình độ tư tưởng cao Tư tưởng tiến bộ có nhu cầu

và cần được biểu đạt, quảng bá tới cộng đồng đông đảo thông qua nhiều con đường khác nhau Điện ảnh từ lâu đã vừa là phương tiện, vừa là hình thức lý tưởng chuyển tải, giao lưu tư tưởng giữa đông đảo công chúng

Điện ảnh bao gồm các thể loại: phim nghệ thuật trong điện ảnh và phim truyền hình, phim họa hình, phim tài liệu, phim thời sự Ta có thể thâu tóm bản chất của điện ảnh vào một hệ thống ba thành tố sau: “Tất cả các nghệ thuật + Kỹ thuật + Hình tượng thị giác chuyển động, nhằm khắc học tính cách

số phận con người chuyển động” [3,233]

Tất cả các nghệ thuật khác đều góp phần hỗ trợ điện ảnh Văn học giúp xây dựng kịch bản để quá trình ghi hình thuận lợi, hội họa giúp ta cảm giác như các bức tranh đang chuyển động linh hoạ còn âm nhạc được đưa vào các cảnh quay gợi cảm xúc cho người xem về sự việc vui hay buồn… Đặc biệt nghệ thuật dựng phim (Montage) là quan trọng nhất trọng điện ảnh, đây là cấu trúc tác phẩm khi xét nó từ quá trình kịch bản văn học sang kịch bản phim và kịch bản phân cảnh Nhà quay phim là người chịu trách nhiệm về các khía cạnh kĩ thuật của hình ảnh như ánh sáng, chọn lựa thấu kính, lọc sắc, độ mở

Họ phải hợp tác chặt chẽ với đạo diễn để đưa ra những lựa chọn chính xác nhất về mặt nghệ thuật cho cảnh quay Chính vì vậy bản thân các nhà quay phim cũng góp phần sáng tạo lớn vào quá trình tạo nên bộ phim.Thông qua từng cảnh, từng phân đoạn đã quay ghép thành một tác phẩm điện ảnh chỉnh thể Từ đó người ta gọi điện ảnh chính là sự tổng hợp tất cả những gì tinh túy nhất của các loại hình nghệ thuật khác nhưng lại mang một màu sắc riêng biệt, mới mẻ và sinh động

1.3 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh

1.3.1 Văn học - nguồn nguyên liệu dồi dào của điện ảnh

Hiện nay, trên thế giới đã có rất nhiều các bộ phim chuyển thể đã trở

thành những tượng đài của nền công nghiệp điện ảnh Có thể kể đến Gone with

12

the Wind (Cuốn theo chiều gió) của đạo diễn Victor Fleming công chiếu vào

năm 1939 chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết cùng tên của nữ nhà văn Margaret Mitchell với nội dung về nội chiến nước Mỹ và tình yêu của Scarlett O’Hara

với Rhett Butler Giới văn học không ai không biết đến Những người khốn khổ

của Victor Hugo (1862) Tác phẩm được coi như cuốn tiểu thuyết kinh điển đã lột tẩy những mặt trái của xã hội đồng thời cách mạng Pháp đầu thể kỷ XIX, thế nhưng nó cũng là minh chứng của khát vọng được sống, được yêu và hạnh phúc Đã có rất nhiều các tác phẩm chuyển thể tiểu thuyết này, nhưng nhạc kịch cùng tên năm 2012 (LesMis) đã xuất sắc giành được 8 đề cử của Oscar…

Điện ảnh đã tiếp cận qua các góc độ như đề tài, cốt truyện nhân vật, diễn biến, mẫu thuẫn… trong các tác phẩm văn học “Kịch bản văn học làm

cơ sở để xây dựng tác phẩm điện ảnh và truyền hình, khác với kịch bản phân cảnh của đạo diễn” [7,144] Đối với điện ảnh sẽ trình bày được nhiều mặt phong phú hơn, đặc biệt là thời gian và không gian

Cùng đều là loại hình tổng hợp các bộ môn nghệ thuật, trong văn học

sử dụng ngôn từ làm chất liệu, thể hiện lời nói tự do của con người, sử dụng

đa dạng các yêu tố hình ảnh, sắc màu… tổng hợp gián tiếp; còn đối với điện ảnh lại mang tính tổng hợp trực tiếp Qua âm thanh, ánh sáng, hình ảnh… đã tác động đến thị giác của khán giả đồng thời cũng thể hiện được nội tâm mỗi nhân vật trong từng diễn viên

1.3.2 Phim chuyển thể - sản phẩm của sự giao thoa văn học và điện ảnh

Văn học và điện ảnh có một mối quan hệ tương trợ lẫn nhau Những tác phẩm chưa được nhiều độc giả biết đến nhưng nhờ sự tài tình của đạo diễn mà khán giả khám phá những cái hay trong cả bộ phim và tác phẩm văn học Tương tự tác phẩm lại là nguồn đề tài vô tận để các nhà làm phim khai thác, những tác phẩm nổi tiếng sẽ là có một lượng người đọc lớn để ủng hộ cho phim Ngoài ra điện ảnh còn tiếp thu của văn học các yếu tố cốt truyện, nghệ thuật kể chuyện, hệ thống tu từ kết hợp với sự trẻ trung, mới mẻ của điện ảnh

đã tạo nên nhiều bộ phim đặc sắc

Từ văn học chuyển thể sang điện ảnh có nhiều phương thức và cách thức khác nhau Tuy nhiên hiện nay, người ta chia thành hai loại chính:

13

Loại hình thứ nhất, chuyển thể sát nguyên bản văn học: đạo diễn dựa từ tên tác phẩm, cốt truyện, nhân vật, nội dung ý tưởng, ngôn ngữ… trong tác phẩm Hiểu đơn giản là dựa hoàn toàn vào nguồn nguyên liệu văn học mà không thêm bớt cái gì để khai thác Những tác phẩm chuyển thể như này, thường có cốt truyện hấp dẫn và đã có tính chọn lọc Tuy nhiên nó cũng chỉ mang tính chất tương đối thôi

Loại hình thứ hai, chuyển thể không sát nguyên bản: đạo diễn có thể thêm bớt cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ… để phù hợp với tư tưởng bộ phim Đây là hình thức phổ biến hiện nay

1.4 Phim chuyển thể trong lịch sử điện ảnh Việt Nam

Ngành công nghiệp sản xuất phim Việt Nam ra đời từ khá sớm và đạt

được nhiều thành tựu đáng kể Kim Vân Kiều là bộ phim đầu tiên sản xuất

năm 1923 do người Pháp và người Việt cùng thực hiện Về sau nhiều bộ phim

đã ghi lại dấu ấn như Vĩ tuyến 17 ngày và đêm, Em bé Hà Nội, Ván bài lật

ngửa, Cánh đồng hoang…

Đối với nền văn họccủa dân tộc Việt Nam, những tác phẩm chuyển thể là

sự lựa chọn ưu tiên cho những nhà sản xuất phim Ngành phim chuyển thể đã có một chỗ đứng vững chắc và đang dần trở thành đề tài “hot” thu hút khán giả

Nói đến phim chuyển thể Việt Nam phải kể đến những tác phẩm như:

1 Mẹ vắng nhà (1979)

Biên kịch, đạo diễn: NSND Nguyễn Khánh Dư

Mẹ vắng nhà được chuyển thể từ truyện ngắn nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Thi có tên Người mẹ cầm súng Bộ phim kể về cuộc sống đời thường của chị Út Tịch trong vai trò người mẹ lẫn vai trò người anh hùng của mặt trận giải phóng miền Nam Khi người mẹ thường xuyên phải vắng nhà đi tải đạn, tải lương cho bộ đội thì bốn đứa trẻ ở nhà tự chăm lo, yêu thương nhau Niềm mơ ước của bọn trẻ thật giản dị, đó là mong có mẹ về, mong được đi học thật chứ không phải chỉ là trò chơi dạy học với bảng đen và mẹt rách Bộ phim phản ánh những hi sinh, thiệt thòi nhưng vô cùng lớn lao của tâm hồn con trẻ trong cuộc chiến đấu cam go của dân tộc

14

2 Vợ chồng A Phủ (2016)

Biên kịch: Tô Hoài

Đạo diễn: NSND Mai Lộc, Hoàng Thái

Vợ chồng A Phủ là tác phẩm hay nhất trong tập Truyện Tây Bắc của

nhà văn Tô Hoài và được chính nhà văn chuyển thể thành kịch bản điện ảnh Hai nhân vật chính là A Phủ và Mỵ, một đôi nam nữ nghèo bị thống lý Pá Tra

áp bức đến cùng cực Cùng trong cảnh đọa đày, A Phủ và Mỵ đã tìm đến với nhau trong sự cảm thông và tự đấu tranh để giải phóng mình Đây là một trong những bộ phim xuất sắc nhất của điện ảnh cách mạng Việt Nam thời bấy giờ

3 Chuyện của Pao (2006)

Đạo diễn: Ngô Quang Hải

Phim kể về người H’Mông vùng núi phía Bắc, mỗi người có một uẩn

khúc và bí mật riêng Chuyện của Pao đã giành 4 giải tại lễ trao giải Cánh

Diều Vàng

4 Hương Ga (2014)

Đạo diễn: Cường Ngô

Dưới sự diễn xuất của diễn viên Trương Ngọc Ánh - bà trùm Dung Hà,

Hương Ga đã xuất sắc giành giải Cánh diều Vàng năm 2014 Bộ phim được

chuyển thể từ tiểu thuyết Phiên bản của nhà văn Nguyễn Đình Tú và gây

được tiếng vang lớn, tạo nên một cơn sốt vé tại các rạp chiếu phim

1.5 Giới thiệu tác phẩm văn học và phim chuyển thể

1.5.1 Tác phẩm “Bến không chồng” - Dương Hướng

Nhà văn Dương Hướng (1949) là một nhà văn có tiếng trong thời kì đổi

mới Ông có một số những tác phẩm để đời như: Bến không chồng (1990),

Trần gian đời người (1991), Dưới chín tầng trời (2007)… Trong đó tiêu biểu

nhất là tiểu thuyết Bến không chồng đã được chuyển thể thành phim

Bến không chồng là một tiểu thuyết của nhà văn Dương Hướng, một

trong ba văn xuôi được giải thưởng Văn học của hội nhà văn Việt Nam năm

vợ liệt sỹ, lời nguyền không được lấy nhau của hai dòng họ Vũ - Nguyễn

Không chỉ có vậy, chiến tranh đã cướp đi những trai tráng trong làng,

để lại những giọt nước mắt cho Hạnh, Cúc, Thắm, Dâu… Một đám cưới không có sự chúc phúc của gia đình và dân làng đã khiến Hạnh phải chịu nỗi tủi nhục Thắm - lại chấp nhận lấy một người “thọt chân” Tùng Nghi làm thợ ảnh vì điều kiện kinh tế Mặc dù là gái đã có chồng nhưng cô đã “phải lòng” với Thấu - người lính hành quân qua làng, Thắm quyết định bỏ trốn theo anh vào chiến trường miền Nam bỏ mặc Tùng Nghi ở lại một mình

Tưởng chừng khi hết chiến tranh, những cô gái đó sẽ có được hạnh phúc khi cánh đàn ông về làng Thế nhưng mọi đau buồn dường như tăng lên, đặc biệt là nhân vật Hạnh Khi đất nước kết thúc chiến tranh, Nghĩa trở về làng với những vinh quang khi lập được nhiều chiến công Tưởng chừng hạnh phúc sẽ đến với Hạnh nhưng cô đã phải chịu sự khinh miệt của dòng họ Nguyễn vì không thể sinh con được Hạnh đã chấp nhận ly hôn để Nghĩa đi lấy vợ mới Nhưng thực chất do hậu quả của chiến tranh, người không thể có con được lại là Nghĩa Quá đau buồn, Hạnh dường như hóa điên, cô đã trao thân cho Vạn rời bỏ làng Đông lên thành phố Thế rồi Hạnh có thai với Vạn, mấy năm sau cô đã dẫn con về làng và sống với Vạn Mặc cho Hạnh ra sức

16

bảo vệ ngôi nhà nhỏ bé của mình, muốn cho con mình có một gia đình hạnh phúc thế nhưng người làng Đông lại chẳng để yên cho mối quan hệ “tình mẹ duyên con” này Mặc dù vậy, không thể bảo vệ gia đình nhỏ của mình dưới con mắt của dân làng, anh đã nhảy xuống sông tự vẫn

Những suy nghĩ lạc hậu, những thói quen cổ hủ đã khiến cho người dân làng Đông đã chính mình làm mất đi hạnh phúc của cá nhân Đồng thời tiểu thuyết đã mang đến cho người đọc cái nhìn mới về cuộc sống của nhân dân sau thời hậu chiến

1.5.2 Phim chuyển thể “Thương nhớ ở ai” - Lưu Trọng Ninh

Lưu Trọng Ninh (1956) là một nhà đạo diễn phim tài ba của làng điện ảnh Việt Nam Ông đã được nhận giải thưởng cao quý: Đề cử Liên hoan phim

ba châu lục 1993 với phim Hãy tha thứ cho em, Giải thưởng Liên hoan phim

Việt Nam cho Đạo diễn xuất sắc phim truyện điện ảnh 1993, Giải Liên hoan

phim quốc tế Berlin 2001 cho phim Bến không chồng, Giải Cánh diều vàng

cho Đạo diễn xuất sắc phim truyện điện ảnh 2010 Nhắc đến Lưu Trọng Ninh,

khán giả thường nhớ đến các phim như: Bến không chồng (2001), Dốc tình (2005), Khát vọng Thăng Long (2010), Thương nhớ ở ai (2018)…

Theo Wikipedia: Thương nhớ ở ai là một phim truyền hình của đạo

diễn Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh, trình chiếu lần đầu ngày 4 tháng 11 năm 2018 Đây là phim truyền hình cuối cùng của VFC phát sóng trên khung

giờ Rubic 8 (14h20 Thứ 7, Chủ Nhật) Bộ phim bấm máy từ 2016, tuy nhiên

lúc đó đạo diễn Lưu Trọng Ninh gặp nhiều vấn đề về sức khỏe vì mắc bệnh tim Do đó ông đã chọn đạo diễn Bùi Thọ Thịnh là người đồng hành cùng ông trong dự án này

Với sự tham gia của các diễn viên:

Thanh Hương - Nương

Hồng Kim Hạnh - Hơn

Ngọc Anh - Nhân

Thiện Tùng - Quất

Lâm Vissay - Vạn

17

Và một số các diễn viên khác

Được chuyển thể từ cùng một cuốn tiểu thuyết, tuy nhiên giữa hai tác

phẩm Bến không chồng và Thương nhớ ở ai lại được nhìn ở những khía cạnh khác nhau, tạo nên những nét riêng trong từng bộ phim Nếu như phim Bến

không chồng đạo diễn dựa vào toàn bộ cốt truyện của tiểu thuyết thì Thương nhớ ở ai lại có những nét mới được Lưu Trọng Ninh đưa vào trong phim

18

CHƯƠNG 2

NHỮNG TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT GIỮA TIỂU THUYẾT BẾN

KHÔNG CHỒNG VÀ PHIM CHUYỂN THỂ THƯƠNG NHỚ Ở AI

2.1 Sự tương đồng giữa tiểu thuyết Bến không chồng và phim chuyển thể

Thương nhớ ở ai

Khi đưa tiểu thuyết chuyển thể sang phim điện ảnh, đạo diễn hầu như trung thành với nhiều phương diện của tác phẩm văn học Đó có thể là cốt truyện, sự kiện, nhân vật, ngôn ngữ… hay chính cái tên của tác phẩm Sự tương đồng này làm cho tác phẩm điện ảnh vừa gần gũi lại vừa mới lạ

2.1.1 Tương đồng ở đề tài, chủ đề, tư tưởng

Nội dung tư tưởng có vai trò hết sức quan trọng đối với toàn bộ cơ cấu của tác phẩm Mỗi một nhà văn sẽ có những nhận thức nông - sâu khác nhau, tùy vào cách cảm thụ từng vấn đề Tất cả phụ thuộc vào sự lĩnh hội nghệ thuật của mỗi người Trong từng tác phẩm, nội dung tư tưởng chính là cái đích mà tác giả và người đọc hướng đến và khám phá Đạo diễn Lưu Trọng Ninh đã

giữ lại những yếu tố cốt lõi của tiểu thuyết Bến không chồng qua những

phương diện như nội dung, giá trị nhân văn để làm nên bộ phim

Nhà văn Dương Hướng đã chọn đề tài nông thôn Bắc Bộ trong hai cuộc

chiến tranh chống Pháp - Mỹ và bối cảnh phim Thương nhớ ở ai cũng vậy,

đồngthời tái hiện cuộc đời những con người làng Đông (Nguyệt Hạ) với bao trắc trở, bi thương, đổ vỡ trong chiến tranh và thời hậu chiến

Đặc biệt cả nguyên tác tác phẩm và bộ phim đều tương đồng về mặt nội dung tư tưởng Đầu tiên, ta thấy Lưu Trọng Ninh đã bám sát cốt truyện, lấy tên nhân vật, những hình ảnh sự kiện chi tiết đều tương đồng với tiểu thuyết

Từ tiểu thuyết và khi được chuyển thể, cả hai đều khắc họa đời sống làng quê Bắc Bộ giai đoạn 1955 - 1975 Ở đó người dân không những chịu sự đạu thương từ chiến tranh mà còn phải chịu bao hủ tục, định kiến xã hội đã chôn vùi hạnh phúc cá nhân vì định kiến của làng xã Đó là những hình ảnh những người phụ nữ cô đơn, mất chồng, mất con mà chiến tranh đã cướp mất

19

đi người thân của họ “Lâu nay Hạnh sợ cái bến tắm Không phải Hạnh sợ ba

ba thuồng luồng hay con ma mắt đỏ ở đầu cánh mả rốt mà chỉ sợ chính ở sự gợi cảm của dòng sông… sợ cái “Bến không chồng”…” [2,198] Rồi những phong tục, lệ làng, những định kiến đã đi quá sâu vào đời sống riêng tư của của từng người dân như Nhân, Hạnh, Hơn… đặc biệt là “Vạn” - người “đàn ông” duy nhất ở làng Vạn đã không dám đứng lên để bảo vệ tình yêu của mình đối với Nhân Rồi sau này khi có con với Hạnh, Vạn cũng không bảo vệ được gia đình bé nhỏ ấy

Nguyên cả cuốn tiểu thuyết và bộ phim có lẽ chẳng có ai hạnh phúc

Đó là những vấn đề không bao giờ được nhắc đến khi chiến tranh, về những làng quê không có bóng dáng đàn ông vì tất cả đã ngoài mặt trận Bến không chồng chính là nơi các bà vợ đợi chồng mình trở về hay những người phụ nữ vừa là vợ, vừa là mẹ liệt sĩ Giọng văn đượm buồn, câu chuyện làng quê Bắc

bộ với những lề lối, luật lệ và cả hủ tục Chiến tranh chỉ thể hiện qua lời kể của người trở về, qua những tờ giấy báo tử, qua những máy bay ném bom lượn lờ trên không và các nhân vật kẹt những những bi kịch không lối thoát Trong phim không hề có bạo lực cũng chẳng có đổ máu, chỉ có những giọt nước mắt Cả nhà văn và đạo diễn đều khai thác ở khía cạnh tình yêu, tội lỗi

và những nỗi cô đơn ngay trong chính bản thân mỗi nhân vật Điều đáng nói

là bi kịch của họ được tạo nên bởi chính những định kiến, những hủ tục, những sai lầm không ai dám thừa nhận để rồi bi kịch chồng chất bi kịch

2.1.2 Tương đồng trong cách xây dựng một số nhân vật chính

Vạn, Nhân, Hạnh là ba nhân vật làm nên cái hồn của câu chuyện Trong tác phẩm tiểu thuyết, cả ba là sự kết nối mọi sự kiện diễn biến xung quanh làng Đông Chính vì vậy, Lưu Trọng Ninh đã giữ nguyên hình ảnh của ba nhân vật này một cách chân thực nhất so với nguyên tác

2.1.2.1 Nhân vật Vạn

Hình ảnh Vạn trở về làng Đông đều được chọn là hình ảnh mở đầu của

tiểu thuyết Bến không chồng và Thương nhớ ở ai Trở về sau chiến tranh, trở thành lính Điện Biên: “Nguyễn Vạn xốc lại ba lô, phanh ngực áo đứng trên

con đê nhìn về phía làng Đông Cây quéo trước cửa đình tán lá xanh sẫm cao