Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết nguyễn đông thức

Đặc biệt thế giới nhân vật trong các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Đông Thức thường là những nhân vật có đời sống bụi bặm.. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Đông Thức là thế

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

HÀ NỘI - 2019

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

PGS TS PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng bản thân Các số liệu và kết quả nêu trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu trích dẫn trong quá trình nghiên cứu đều có nguồn gốc rõ ràng

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình

Tác giả

Nguyễn Thị Hồng Hạnh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới thầy PGS

TS Phùng Gia Thế - người trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình giúp tôi hoàn thành khóa luận này

Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn tới tất cả các thầy cô trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận văn học đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành khóa luận

Khóa luận được hoàn thành, song không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp từ phía thầy cô và các bạn để đề tài nghiên cứu của tôi tiếp tục được hoàn thiện Tôi xin trân trọng cảm ơn

Hà Nội, ngày 25 tháng 4 năm 2019

Người thực hiện

Nguyễn Thị Hồng Hạnh

DANH MỤC VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp của khóa luận 6

6 Bố cục của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Vài nét về tiểu sử và hành trình sáng tác của Nguyễn Đông Thức 7

1.1.1 Vài nét về tiểu sử 7

1.1.2 Hành trình sáng tác của Nguyễn Đông Thức 8

1.1.3 Khái quát bộ ba tiểu thuyết “Ngọc trong đá”, “Vĩnh biệt mùa hè”, “Trăm sông về biển” của nhà văn Nguyễn Đông Thức 10

1.1.3.1 Tiểu thuyết “Ngọc trong đá” 10

1.1.3.2 Tiểu thuyết “Vĩnh biệt mùa hè” 11

1.1.3.3 Tiểu thuyết “Trăm sông về biển” 12

1.2 Nhân vật văn học 13

1.2.1 Khái niệm 13

1.2.2 Chức năng của nhân vật trong tác phẩm văn học 15

1.2.3 Phân loại nhân vật văn học 16

1.2.3.1 Xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật 16

1.2.3.2 Xét từ góc độ kết cấu 18

1.2.3.3 Xét từ góc độ thể loại 18

1.2.4 Vài nét về nhân vật tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyết VN thời kì

đổi mới 20

CHƯƠNG 2: LOẠI HÌNH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN ĐÔNG THỨC 26

2.1 Nhân vật chính diện 26

2.1.1 Nhân vật trẻ tài năng, yêu quê hương đất nước 26

2.1.2 Nhân vật hy sinh vì lợi ích cộng đồng 31

2.2 Nhân vật phản diện 35

2.2.1 Nhân vật thủ đoạn, mưu mô 35

2.2.2 Nhân vật ích kỷ chỉ nghĩ tới lợi ích cá nhân 36

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN ĐÔNG THỨC 39

3.1 Miêu tả nhân vật qua ngoại hình 39

3.2 Miêu tả nhân vật qua biểu hiện nội tâm 41

3.3 Miêu tả nhân vật qua ngôn ngữ nhân vật 42

KẾT LUẬN 44 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong tiểu thuyết, nhân vật luôn đóng vai trò là yếu tố hạt nhân,

kết đọng những tư tưởng, tình cảm của tác giả, giống như “đứa con tinh thần” của tác giả Qua việc xây dựng hình tượng nhân vật, bạn đọc có thể thấy được

sự tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Nhân vật càng được xây dựng chân thực, sống động bao nhiêu thì tác phẩm càng có sức sống mạnh mẽ và lâu bền bấy nhiêu Hiểu theo nghĩa nào đó, văn học chính là “tấm gương phản

chiếu đời sống” thông qua phương tiện chủ yếu của nó là nhân vật

1.2 Nguyễn Đông Thức là một nhà văn, nhà thơ nổi tiếng được nhiều

người yêu thích Sau hơn 30 năm cầm bút, ông viết khoảng 120 truyện ngắn, tiểu thuyết như: “Ngọc trong đá”, “Vĩnh biệt mùa hè”, “Trăm sông về biển”,

“Ngôi sao cô đơn”, “Như núi như mây”… Riêng “Ngọc trong đá”, truyện dài đầu tay, rất nổi tiếng, đã được đạo diễn Trần Cảnh Đôn dựng thành phim thu hút khán giả một thời

Các tác phẩm của Nguyễn Đông Thức là những câu chuyện của quá khứ được dàn trải tinh tế qua từng con chữ, các tác phẩm đó, trước hết là niềm cảm phục về một thế hệ thanh niên sống thiếu thốn mọi bề nhưng tràn đầy

nhiệt tâm, lý tưởng Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã từng nhận xét: “Thế mạnh của Nguyễn Đông Thức là biết chắt lọc thời sự, chọn lấy chi tiết đắt giá để dựng nên hồn vía của cốt truyện” Nguyễn Đông Thức được mệnh danh là

“nhà văn thế sự” Ông biết thu nhặt, ghi nhận những sự việc đã từng xảy ra trong đời thường, để “biến hóa” chúng thành tiểu thuyết Đặc biệt thế giới nhân vật trong các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Đông Thức thường là những nhân vật có đời sống bụi bặm Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Đông Thức là thế giới thu nhỏ của những người trẻ, bước những bước đầu tiên tuy bỡ ngỡ mà háo hức vào đời, với vô vàn lãng mạn, hoài bão cùng không ít va vấp, tổn thương Nhưng trên tất cả, vẫn là niềm tin vào cuộc sống, tin vào ngày mai, và hơn hết là tin vào chính mình Đây chính là nét độc đáo nổi bật trong các tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Đông Thức

1.3 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Đông Thức

vừa đa dạng, vừa gần gũi với các nhân vật hiện thực Vì vậy tìm hiểu và

nghiên cứu “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức” là

việc làm cần thiết và có ý nghĩa thiết thực để tác giả khóa luận có thể tìm ra những điểm độc đáo trong tiểu thuyết của Nguyễn Đông Thức và đánh giá đúng những đóng góp của nhà văn vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trước đến nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu về các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Đông Thức, đặc biệt là các tiểu thuyết của ông Các bài bình luận về tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức khá hạn chế, phần nhiều là các bài giới thiệu sách hoặc các bài bình luận về tác giả

Trong bài viết “Nhà văn Nguyễn Đông Thức viết bằng hồi ức” được

đăng trên web: https://petrotimes.vn của tác giả Nguyễn Hiển đã đánh giá cao

về cuốn tiểu thuyết “Không gì và không một ai” : “Tiểu thuyết Không có gì và không một ai, nhà văn Nguyễn Đông Thức gửi đến độc giả một hành trình đã được minh chứng bằng thời gian, có hồn nhiên tinh khôi, rồi chia ly, nước mắt; có nông nổi, sai lầm và cả những tiếc nuối, đau xót Và thứ tha…

Điểm mới lạ nhất trong tiểu thuyết lần này của Nguyễn Đông Thức là những chương hồi ông viết về nghề báo ở TP HCM sau năm 1975, nghề của một trong ba nhân vật chính Với 32 năm sống trong nghề báo và làm việc tại tòa soạn một tờ báo lớn, tác giả đã tỏ ra rất chắc tay khi viết về đề tài này Lịch

sử nghề báo ở TP HCM từ năm 1975 đã được khái quát tinh tường qua các trang viết của ông”

Hay bài báo “Nhà văn Nguyễn Đông Thức và Lê Văn Nghĩa tiết lộ chuyện 'động trời' thời đi học” được đăng trên điện tử của báo Thanh Niên vào ngày 22/4/2017 Tác giả Lê Công Sơn đã có những chia sẻ của mình về

tác phẩm của Nguyễn Đông Thức “Nguyễn Đông Thức khi đến với độc giả, mọi câu chuyện phản ánh trong các trang viết đều có chất liệu có thật từ chính cuộc đời họ Từ đó, ký ức về một Sài Gòn xưa bàng bạc đẹp như tranh

vẽ và một "tuổi thơ dữ dội" của lớp trẻ ngày ấy đã làm lên hai tên tuổi văn chương cho TP.HCM là Nguyễn Đông Thức và Lê Văn Nghĩa hôm nay”

Tác giả Lê Minh Quốc thì cũng có đồng quan điểm với hai tác giả trên

Trong “Nguyễn Đông Thức - Ngọc trong đá” ông viết: “Khi nhà văn Nguyễn Đông Thức đứng trước những sự kiện ngồn ngộn của đời sống hôm nay, nếu biết chắc lọc những chi tiết đắt giá nhất để đưa vào tác phẩm, thì đó cũng là bản lĩnh của một cây bút có nghề Dù rằng, trong trăm truyện ngắn của anh,

ta có thể thấy được những chi tiết đôi lúc tàn nhẫn quá, thì điều làm dịu lòng người đọc vẫn là cái nhìn nhân văn của anh với đời sống này Những truyện ngắn Lọ lem chờ anh, Người đàn ông bí mật, Tiên bay về trời bàng bạc một

ở đó một tấm lòng nhân ái, khiến ta có cảm giác như trên đường đời mỏi mệt này ta vẫn còn gặp sự dịu dàng của tình người đến ấm lòng”

Bên cạnh những bài viết, đánh giá về các tác phẩm và đóng góp của Nguyễn Đông Thức với nền văn học Việt Nam nói chung, còn phải kể đến một số bài viết về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Tiêu biểu trong số đó như:

“Nguyễn Đông Thức và hành trình đầy ắp kỷ niệm” bài xã luận được đăng trên báo Tuổi trẻ ngày 14/7/2012, tác giả Minh Trang đã nhận xét:

“Không có gì và không một ai được viết trong vòng hai năm (trễ nhiều so với

dự kiến ban đầu của nhà văn) và cũng là cuốn tiểu thuyết vắt nhiều tâm sức nhất khi Nguyễn Đông Thức phải hì hụi sửa bản thảo vô số lần, viết cái kết cho truyện đến… bốn lần, và nhiều lần phải ngồi nghe góp ý của những bạn văn khắp nơi để có được một cuốn sách mà bản thân tác giả cảm thấy khá hài lòng như hôm nay.Lý do để ông phải viết lại nhiều lần như thế là bởi mỗi cái kết tôi đều cho một nhân vật chính… qua đời Sau rồi nghĩ lại, ở đời nếu chết

đi được thì quá nhẹ tội, phải sống cho hết cuộc sống này đến cuối đời… ”

Cũng là một bài xã luận khác với tên “Đời” của nhà văn Nguyễn Đông Thức có gì?” được đăng trên báo Pháp luật vào ngày 24/11/2018, tác giả Hoàng Nhân cũng có những nhận xét về các nhân vật nữ trong tác phẩm như

sau: “Trong 12 câu chuyện, có 2 chuyện nhà văn viết từ lâu, có chuyện cách

xa những 24 năm (Bay) nhưng vẫn còn nguyên tính thời sự Và Đời của

Nguyễn Đông Thức nhƣ những đoạn phim ngắn về những gì đang diễn ra xung quanh chúng ta Có 3 truyện đọc khá thú vị (Tình, Mỡ, Bảy) với 3 nhân vật nữ lớn tuổi Nhân vật nữ trong Tình theo tình cả đời (hình nhƣ phụ nữ chỉ yêu thực sự có một lần); hai phụ nữ còn lại càng già càng hóa cáo - ai dám bảo dạ đàn bà nhƣ cơi đựng trầu?”

Qua việc nghiên cứu, tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu về nhà văn Nguyễn Đông Thức chủ yếu là những bài viết,bài xã luận, bài phỏng vấn về cuộc đời và tính cách của nhà văn, trong khi đó rất ít các tài liệu, bài viết nói về thế giới nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Đông

Thức Chính vì lý do đó chúng tôi quyết định lấy nghiên cứu “Thế giới nhân

vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức” làm đề tài nghiên cứu khóa luận

tốt nghiệp của mình

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức”

chúng tôi muốn khái quát, hệ thống hóa, phân chia các kiểu nhân vật mà nhà văn đã xây dựng trong tiểu thuyết của mình Từ đó có thể thấy được những tư tưởng, quan điểm lập trường của nhà văn về con người, hiện thực xã hội mà nhà văn đang sống, đặc biệt là hiện thức xã hội nước ta khi bắt đầu bước vào thời kì đổi mới Từ đó có thể thấy được sự cách tân mới mẻ trong việc thể hiện đề tài, xây dựng nhân vật mà Nguyễn Đông Thức đã đóng góp vào đời sống tiểu tuyết Việt Nam hiện đại

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi sử dụng đan xen nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, trong có có bốn phương pháp được sử dụng nhiều nhất đó là:

Phương pháp phân tích, tổng hợp

Chúng tôi sử dụng phương pháp này là chủ yếu, để khai thác và phát hiện những nét tính cách, nội tâm của các nhân vật từ đó có những đánh giá khái quát đối với từng kiểu nhân vật trong hệ thống các nhân vật tiểu thuyết của Nguyễn Đông Thức

Phương pháp loại hình:

Sử dụng phương pháp này để chúng tôi phân chia các nhân vật có những điểm giống nhau vào cùng loại với nhau Từ đó sẽ xác định được vị trí và ý nghĩa của nhân vật khi đặt nhân vật đó trong hệ thống cùng loại hình

Phương pháp hệ thống

Mọi tác phẩm văn học là một chỉnh thế thống nhất về mặt nội dung và hình thức nghệ thuật Và nhân vật cũng vậy, nó có sự thống nhất giữa đặc điểm tính cách nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn Đặt nhân vật trong hệ thống chỉnh thể của tác phẩm, trong mối quan hệ hài hòa của chỉnh thể nội dung và hình thức, trong hệ thống các nhân vật loại hình, trong mối quan hệ giữa nhân vật với các nhân vật khác sẽ giúp chúng tôi có được sự đánh giá chính xác hơn về giá trị tác phẩm và tư tưởng, tài năng của nhà văn

Phương pháp so sánh

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để đối chiếu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Đông Thức với thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của một số nhà văn khác cùng thời Để tìm ra điểm khác biệt độc đáo Từ đó thấy được phong cách nghệ thuật xây dựng nhân vật rất riêng của nhà văn Nguyễn Dông Thức

Với những phương pháp này, giúp chúng tôi tìm ra được đặc điểm cơ bản về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp khác bổ trợ như:

- Phương pháp lịch sử

- Phương pháp tiểu sử tác giả

5 Đóng góp của khóa luận

5.1 Khái quát lí thuyết về nhân vật văn học, vận dụng để tìm hiểu nhân

vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức

5.2 Chỉ ra và phân tích những khía cạnh trong việc tiếp cận con người,

tìm hiểu những loại hình nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức Phân tích được những “yếu tố độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả này Qua đó, góp thêm tiếng nói khẳng định những đóng góp quan trọng của Nguyễn Đông Thức vào quá trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại”

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khoá luận được triển khai theo các chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Đông Thức

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Vài nét về tiểu sử và hành trình sáng tác của Nguyễn Đông Thức

1.1.1 Vài nét về tiểu sử

Nhà văn Nguyễn Đông Thức tên khai sinh là Nguyễn Đức Thông sinh

ngày 18 tháng 10 năm 1951 tại Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi Hiện đang sống

tại ở quận Tân Bình – Hồ Chí Minh Ông từng tốt nghiệp đại học Đại học Luật Sài Gòn

“Cha là nhà báo Nguyễn Đức Huy, từng làm chủ bút và cộng tác với các báo như Sài Thành, Sài Gòn Mới , khi làm thơ ký bút danh Hồng Tiêu (em ruột của nhà thơ Bút Trà Nguyễn Đức Nhuận) Mẹ là nhà văn nổi tiếng

Bà Tùng Long, ngoài vài chục tập tiểu thuyết tâm lý xã hội được phụ nữ miền Nam một thời gối đầu giường, bà còn được ghi nhận là người tiên phong mở mục Gỡ rối tơ lòng trên nhiều tờ báo như Sài Gòn Mới, Tiếng Vang, Phụ Nữ Ngày Mai, Phụ Nữ Diễn Đàn (tương tự chị Thanh Tâm trên báo Phụ Nữ Việt Nam ở ngoài Bắc, chị Hạnh Dung trên báo Phụ Nữ TP.HCM) Anh ruột là nhà thơ Nguyễn Đức Trạch (Trạch Gầm), nhà văn Nguyễn Đức Lập, hiện đang sống và làm việc ở Mỹ Học từ mẹ - nhà văn Bà Tùng Long - tính siêng năng trong nghề viết, Nguyễn Đông Thức được xem là “lực điền trên cánh đồng chữ” của thế hệ ông Vậy nhưng, dù viết rất nhiều ông vẫn không thể so với mẹ mình trong lao động nghề văn”

“Có thể nói, thế hệ văn chương miền Nam trưởng thành sau năm 1975,

có Nguyễn Đông Thức là “con nhà nòi” Tuy nhiên con đường vào văn chương của Nguyễn Đông Thức không vì thế mà thuận lợi hơn người khác, chỉ thuận lợi chăng là cái “năng khiếu” đã ngấm vào máu thịt từ thuở bé và

nhất là ý thức về nghề Anh nói: Mẹ tôi quý trọng tất cả những người viết, nhưng thật ngược đời, lại hằng khuyên tất cả anh chị em chúng tôi là hãy chọn nghề khác, đừng theo nghiệp viết văn - làm báo Trường văn trận bút là một nghề hư danh, bạc bẽo, lành ít dữ nhiều Năm 1977, khi tôi từ TNXP chuyển về làm báo Tuổi Trẻ, mẹ tôi chỉ thở dài, rồi sau đó lại đổi buồn làm vui, khuyên tôi những điều cần làm và cần tránh trong nghề báo, trong đó

quan trọng nhất là câu làm báo là để giúp người Nghe lời mẹ, tôi làm báo đến nay hơn 30 năm, hầu như không phạm sai lầm nào đáng kể Trong thời

gian làm báo Tuổi Trẻ, khi bùng lên cuộc chiến tranh Tây Nam, anh lại xung phong đi bộ đội Nay anh phụ trách Tủ sách Tuổi Trẻ, và cùng với anh Đoàn Thạch Biền chủ xị tập san Áo Trắng, tự nguyện làm bà đỡ cho các cây bút trẻ”

1.1.2 Hành trình sáng tác của Nguyễn Đông Thức

Nguyễn Đông Thức là một trong những nhà văn tieu biểu của văn học hiện đại Việt Nam

Thời điểm đất nước thống nhất, Nguyễn Đông Thức đang là sinh viên khoa Luật Ngày 20/7/1975, Thành Đoàn TP Hồ Chí Minh xây dựng 4 đại đội đầu tiên của Lực lượng Thanh niên xung phong, đến ngày 28/3/1976 thì chính thức ra quân với trên 10.000 đội viên, hừng hực sức trẻ đi vào những chiến dịch khai hoang phục hóa đất đai, làm thủy lợi, xây dựng nhà ở và các công trình phục vụ đồng bào từ thành phố lên định cư tại các vùng kinh tế mới

Nguyễn Đông Thức là một trong những người trẻ để lại đô thành sau lưng, góp phần làm nên đội quân hùng tráng và đẹp đẽ ấy Chính từ phong trào được đích thân nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt, khi ấy là Bí thư Thành

ủy TP Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi và động viên lên đường này, đã xuất hiện thế hệ văn nghệ sĩ mới của miền Nam, như Nguyễn Nhật Ánh, Đỗ Trung Quân, Cao Vũ Huy Miên, Nguyễn Đức Trung, Lã Văn Cường, Lê Văn Lộc…

Và tất nhiên, có Nguyễn Đông Thức nữa

Qua những bài viết Nguyễn Đông Thức gửi về từ Thanh niên xung phong, báo Tuổi Trẻ nhận ra khả năng viết lách của ông và đã xin ông về làm phóng viên từ năm 1977 Năm 1979, mặt trận Tây Nam bùng nổ, Nguyễn Đông Thức lại tình nguyện vào bộ đội sang Campuchia làm nghĩa vụ quốc tế Trở về từ chiến trường biên giới Tây Nam khét lẹt mùi thuốc súng, Nguyễn Đông Thức chính thức dấn bước vào con đường chữ nghĩa với "hai tay hai súng" vừa viết văn vừa làm báo tại tòa soạn duy nhất là Tuổi Trẻ cho đến ngày về hưu

Những năm tháng sống ở Thanh niên xung phong, đã tạo nên một nguồn cảm hứng cho hầu hết các sáng tác của ông, phần lớn tác phẩm của ông viết về chủ đề Thanh niên xung phong hay các nhân vật đều mang dáng dấp Thanh niên xung phong

Các sáng tác của Nguyễn Đông Thức ngồn ngộn chi tiết đời Nhiều ý kiến trước giờ cho rằng nghề báo khô khan, cứng nhắc với những sự kiện, tin bài nhanh gọn, không ưa bay bổng có thể giết chết văn chương Với ai đó có thể là vậy, chứ riêng Nguyên Đông Thức, dường như nghề báo góp phần làm nên những trang văn của ông Hầu như góc nào của bộn bề cuộc sống cũng đều được con mắt nhà báo Nguyễn Đông Thức tải vào văn một cách rất ngọt Biên độ hiện thực được phơi bày ngổn ngang thẳng cánh với đủ mọi sắc diện

đa chiều

Cứ thế, các tác phẩm lần lượt ra lò sau sự lao động cần mẫn nghiêm ngắn của chủ nhân Nhiều tác phẩm của ông đã đạt được giải thưởng lớn như Giải A cuộc thi sáng tác do thành đoàn thành phố Hồ Chí Minh với tác phẩm

“Một bông hồng cho cô bộ đội” Giải ba cuộc thi sáng tác do Hội Nhà văn thành phố Hồ Chí Minh cho tác phẩm “Mưa khuya” Giải nhì cuộc thi sáng tác do báo Sài Gòn giải phóng cho tác phẩm “Hạnh phúc” Ngoài ra, không ít những tác phẩm của ông cũng đã được chuyển thể thành tác phẩm điện ảnh, trở thành những bộ phim thuộc hàng cháy vé như: “Ngọc trong đá” (đạo diễn Trần Cảnh Đôn), “Ngôi sao cô đơn” (đạo diễn Trần Cảnh Đôn), “Vĩnh biệt mùa hè” (đạo diễn Lê Hoàng Hoa)

Sau khi nhận sổ hưu, nhà văn Nguyễn Đông Thức với đôi chân từng hai lần phải phẫu thuật xương khớp đã cùng bạn văn Đoàn Thạch Biền tự bỏ tiền túi và kêu gọi bạn bè ủng hộ rồi tự chạy môtô đi trao học bổng cho các em học sinh nghèo hiếu học Hai ông rong ruổi khắp các tỉnh miền Tây, sang miền Đông rồi lên Tây Nguyên và ra miền Trung

Càng ngày facebook nhà văn Nguyễn Đông Thức càng nóng hơn, với các thông tin liên quan đến chương trình từ thiện "Môtô học bổng" Nào là danh sách bạn bè trong và ngoài nước ủng hộ Nào là thông tin bán đấu giá hiện vật gây quỹ cho chương trình Nào là hành trình, hình ảnh các chuyến đi,

đảm bảo học bổng đến tận tay các em, không đi lạc vào nhà quan như vốn xóa đói giảm nghèo của nhà nước Rồi nhiều học sinh thông qua nhà văn Nguyễn Đông Thức được các Mạnh Thường Quân bảo trợ đến trường, được "Môtô học bổng" làm nhà kiên cố

Ở tuổi 65, lên chức ông ngoại từ lâu, nhưng tinh thần thanh niên xung phong vẫn còn dào dạt chảy trong nhà văn Nguyễn Đông Thức, điều này thể hiện rõ ở những trang văn chưa chịu ngưng nghỉ và cách ông ngược xuôi cùng chương trình từ thiện "Môtô học bổng"

Một số tác phẩm đã được xuất bản : Ngọc trong đá (tiểu thuyết, 1986); Mưa khuya (truyện ngắn, 1987); Tình yêu thường không dễ hiểu (truyện ngắn, 1987); Trăm sông về biển (tiểu thuyết, 1988); Con gái vốn phức tạp (truyện ngắn, 1988); Mối tình đầu tiên và cuối cùng (truyện ngắn, 1989); Bản

án trước khi chào đời (truyện ngắn, 1989), Không có gì và không một ai (2012),

1.1.3 Khái quát bộ ba tiểu thuyết “Ngọc trong đá”, “Vĩnh biệt mùa hè”,

“Trăm sông về biển” của nhà văn Nguyễn Đông Thức

1.1.3.1 Tiểu thuyết “Ngọc trong đá”

“Ngày 28 tháng 3 mười năm về trước, tại Thành phố Hồ Chí Minh vang lên tiếng kèn xung trận thúc giục thanh niên đi vào một phong trào hành động cách mạng mới: phong trào Thanh niên xung phong Một trận tuyến đầy cam

go mở ra, nhằm giành lại sự sống cho những vùng đất bị hoang hóa nhiều năm dưới bom đạn Mỹ Từ những ngày đầu thành lập, lực lượng Thanh niên xung phong đã đi đến các huyện ngoại thành và các tỉnh phía Nam, phục vụ tại nhiều công nông trường, khai hoang phục hóa đất đai, làm thủy lợi, xây dựng nhà ở và các công trình phục vụ đồng bào từ thành phố lên định cư tại các vùng kinh tế mới…”

Tác phẩm “Ngọc trong đá” “phản ánh khí thế và hoạt động Thanh niên xung phong qua chặng đường mười năm, ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong lao động và trong chiến đấu, khẳng định sức bật của tuổi trẻ, khẳng định điều kiện trưởng thành và đổi đời của những con người trong xã hội cũ thực sự muốn vươn lên xây dựng cuộc sống mới Mỗi nhân vật trong

truyện đến với cách mạng, với tập thể Thanh niên xung phong từ một hoàn cảnh riêng Đó là những con người khác nhau về thành phần xã hội, có lý lịch, tuổi tác, trình độ học vấn, sức khỏe, tâm tư khác nhau, và có thể động cơ tham gia cũng có những nét riêng biệt Từ trong thử thách, khó khăn riêng, từ trong lầm lỡ của ngày hôm qua, họ đã nỗ lực vươn lên tìm thấy hạnh phúc và

ý nghĩa chân chính cho đời mình, một hạnh phúc chắt chiu như đãi cát tìm vàng, như chuốt ngọc từ trong đá”

Tiểu thuyết “Ngọc trong đá’ của Nguyễn Đông Thức đã được hãng phim Trẻ dựng thành phim nhựa cùng tên vào năm 1991

1.1.3.2 Tiểu thuyết “Vĩnh biệt mùa hè”

Bộ tứ 4H (Hân, Hằng, Hoa, Hạ) của lớp 12A đã “làm mưa làm gió” không chỉ trên thị trường sách mà cả trong điện ảnh và âm nhạc trên dưới 20 năm Ca khúc “Vĩnh biệt mùa hè” của nhạc sĩ Thanh Tùng viết năm 1992 một thời là ca khúc phổ biến của giới học sinh, sinh viên, nhất là các bạn năm cuối

cấp với những ca từ thiết tha đầy nỗi nhớ: “Mùa hè bâng quơ, Bâng quơ nỗi nhớ, Những chiếc lá non vươn trên cành cây khô…Mùa hè đi qua rồi, Tình yêu cũng qua rồi…”

“Không chỉ có vậy, tác phẩm đã được hãng phim Giải Phóng dựng thành phim nhựa năm 1992 và sau đó đạo diễn Bùi Thạc Chuyên chuyển thể thành phim truyền hình dài 4 tập 12A và 4H

Câu chuyện về 4 cô học trò Hằng, Hân, Hoa và Hạ

Hằng xuất thân là con nhà giàu, xinh đẹp, thông minh, học giỏi Cứ ngỡ rằng cuộc sống sẽ trải thảm dưới chân cô Thế nhưng việc người mẹ bỏ nhà đi theo tiếng gọi của tình yêu đã đẩy Hằng vào nỗi cô đơn đến tột độ Và cô ngã vào vòng tay của thầy Minh – một người đàn ông đầy thủ đoạn Để rồi khi cha cô đối mặt với vòng tù tội do có liên quan đến vụ án tiêu cực thì Hằng nhận ra mình chẳng còn gì: không mẹ, không cha, và người tình cũng cao chạy xa bay Và nếu cô không may mắn gặp được Trần Hùng – người thanh niên xung phong năm xưa thì chưa biết cô sẽ trôi về đâu

Hạ là con gái của gia đình có cha mẹ làm bác sĩ Cô học trò giỏi văn, bí thư chi đoàn lớp có một mối tình đẹp đẽ và thơ mộng với Long – con trai một

sĩ quan chế độ cũ Vì sự không môn đăng hộ đối này mà mẹ Hạ đã quyết liệt ngăn cản Mọi thứ trong Hạ dường như vụn vỡ khi cô phát hiện ra thủ đoạn

mẹ mình đã dùng để chia rẽ hai người

Hân giàu tình cảm, Hoa hồn nhiên Chính vì vậy mà có lẽ cuộc đời đã dành cho hai cô gái này những ưu ái hơn Hân tiếp tục học vào đại học, còn Hoa được mẹ giao lại cho gian hàng ở ngoài chợ

Câu chuyện dẫn dắt người đọc đi qua năm tháng học trò, có những giây phút hồn nhiên đùa nghịch, và cũng có những nỗi buồn đau của đời thường

Và kết thúc với chút buồn man mác”

1.1.3.3 Tiểu thuyết “Trăm sông về biển”

“Tác phẩm kể về cuộc hôn nhân đầy trở ngại giữa nhân vật Trung - bác

sĩ đại úy quân y chế độ cũ với nhân vật Ngọc - một nữ giám đốc từng chỉ huy chiến dịch đốt xe Mỹ ngay giữa Sài Gòn Một cuộc hôn nhân đầy trở ngại, nếu không thật yêu thì khó vượt qua Đám cưới của họ phải cần đến sự quyết định của Thành ủy, và nhờ ý kiến phóng khoáng của hai ông Võ Văn Kiệt và Mai Chí Thọ (nay đều đã là người thiên cổ), họ mới thành đôi

25 năm, không có đứa con nào do hậu quả tù đày, họ vẫn sống hạnh phúc Và cả một thời gian ác liệt của Thanh niên xung phong thành phố lao vào khắc phục hậu quả chiến tranh và phục vụ biên giới, thời con người sống chân thành và hết mình, như vùn vụt trở lại qua những câu chuyện kể vui nhộn, những bài hát hừng hực khí thế lên đường ”

Khung cảnh đất nước ta thời kỳ chiến tranh hiện lên với những đau thương, khói lửa, tra tấn, và cả tình yêu Một tình yêu bền chặt của nhân vật Trung và Ngọc, cả 2 nhân vật đều đã đổ vỡ, tuyệt vọng trong chính tình yêu của mình một lần Và khi họ gặp được nhau, họ trao cho nhau sự trân trọng, niềm tin về một hạnh phúc vĩnh cửu Dù có trăm con sông, trăm ngã rẽ khác nhau thì cuối cùng cũng đổ về biển lớn Cũng như tình yêu của họ, vượt qua bao nhiêu khó khắn, trắc trở thì họ vẫn về bên nhau Đó là một câu chuyện ngôn tình ngọt ngào nhưng lại đối lập với hoàn cảnh hiện thực chiến tranh ác liệt

1.2 Nhân vật văn học

1.2.1 Khái niệm

Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào trong “Truyện Kiều" Trong truyện cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, “thần” được đưa ra để nói chuyện con người

Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chẳng hạn có thể nói: nhân dân là nhân vật chính trong “Đất nước đứng lên” của Nguyên Ngọc, đồng tiền là nhân vật chính trong “Ơ-giê-ni Gơ-răng-đê” của Ban-dắc

Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống

Nhân vật văn học là con người được miêu tả trong tác phẩm văn học bằng phương tiện ngôn ngữ - là con người thực, có tên hoặc không có

Ẩn dụ về con người: ví dụ: thần linh, ma quỷ, quái vật, đồ vật trong tác phẩm tự sự nhân vật được miêu tả chi tiết trong hành động, tích cách, tâm lí Trong tác phẩm trữ tình nhân vật thường bộc lộ nỗi niềm ý nghĩ, trong một số tác phẩm trữ tình khác nhân vật thường được thể hiện qua ngoại hình, nội tâm nhưng lại có cái nhìn của nhân vật người kể chuyện

Nhân vật văn học: có khi được dùng ẩn dụ để chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm chứ không phải là một nhân vật cụ thể nào( bóng tối - hai đứa trẻ) Nhân vật là một hiện tượng ước lệ có những dấu hiệu để ta nhận ra tên, qua tiểu sử, nghề nghiệp

Nhân vật được bộc lộ trong hành động và quá trình hứa hẹn những điều xảy

ra, những điều chưa biết trong quá trình giao tiếp

Nhân vật là phương tiện khái quát hiện thực:

Qua nhân vật nhà văn muốn phản ánh đời sống:

Chức năng của nhân vật là khái quát quy luật cuộc sống con người, những suy nghĩ, ước ao, kì vọng của con người cho nên nhà văn xây dựng nhân vật là thể hiện những cá nhân nhất định và quan niệm đánh giá về cá nhân đó Nhân vật là phương tiện khái quát tính cách số phận con người( tính cách nhân vật là 1 hiện tượng xã hội lịch sử xuất hiện trong một hiện thực khách quan( trong câu chuyện thần thoại) qua đó nhân vật dẫn dắt ta đến với đời sống xã hội

Ví dụ: nhân vật chí phèo qua nhân vật ta thấy bộ mặt bỉ ổi của xã hội phong kiến đương thời

Nhân vật là quan niệm tính cách tư rtưởng mà tác giả muốn thể hiện nhân vật không phải là con người thật nên không thể phán xét nó ở ngoài đờì mà phải đặt trong mối quan hệ tình huống truyện và ý đồ của nhà văn

Các loại nhân vật

Căn cứ vào vai trò của nhân vật trong triển khai cốt truyện:

Nhân vật chính: đóng vai trò chủ đạo xuất hiện nhiều trong tác phẩm, trong câu chuyện liên quan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm là cơ sở để tác giả triển khai đề tài của mình

Nhân vật trung tâm: là các nhân vật xuất hiệntừ đầu đến cuối tác phẩm về mặt

ý nghĩa nơi quy tụ mọi mâu thuẫn của tác phẩm thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm ấy

Nhân vật phụ: những nhân vật thể hiện tính cách hoặc chỉ thấp thoáng trong tác phẩm để làm nổi bật nhân vật chính

Căn cứ vào tác động của nhân vật đối với sự phát triển của xã hội gắn với những đối kháng mâu thuẫn trong tác phẩm

Nhân vật chính diện: nhân vật mang vẻ đẹp lý tưởng quan điểm tư tưởng đạo đức tốt đẹp được khẳng định đề cao như một tấm gương về phẩm chất cao đẹp của con người một thời

Nhân vật phản diện: là nhân vật có tính cách xấu đáng bị lên oán, phủ định

Căn cứ vào cấu trúc nhân vật:

Nhân vật chức năng: nhân vật không có đời sống nội tâm đặc điểm cố định từ đầu đến cuối tác phẩm tồn tại trong đấy chỉ nhằm một số chức năng nhất định Nhân vật loại hình: tập trung những phẩm chất, đặc điểm của một loại người một thời Nhằm khái quát chung loại về tính cách điển hình( ví dụ nhân vật Nguyệt, Cô Đào

Nhân vật tính cách: nhân vật phức tạp có cá tính nổi bật thường có những mâu thuẫn nội tại có những chuyển hoá

Ví dụ:

Kiều trong khuê các của Kim Trọng có chút lả lơi

Hối hận khi người yêu đi xa

Thà chết quyết liệt không chịu tiếp khách làng chơi

Cam chịu cuộc sống lầu xanh

Nhân vật tư tưởng: đó là nhân vật thể hiện rõ tư tưởng của nhà văn Nhân vật này dễ rơi vào công thức minh hoạ trở thành cái loa phát ngôn của tác giả

1.2.2 Chức năng của nhân vật trong tác phẩm văn học

“Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con người Do tính cách là một hiện tượng xã hội, lịch sử, nên chức năng khái quát tính cách của nhân vật văn học cũng mang tính lịch sử Trong thời cổ đại

xa xưa, nhân vật văn học của thần thoại, truyền thuyết thường khái quát năng lực và sức mạnh của con người (Nữ Oa đội đá vá trời, Lạc Long Quân và Âu

Cơ đẻ ra trăm trứng, các ông Tát Bể, Kể Sao, Đào Sông) Ứng với xã hội phân chia giai cấp, nhân vật của truyện cổ tích lại khái quát các chuẩn mực giá trị đối kháng trong quan hệ giữa người và người như thiện với ác, trung với nịnh, thống minh với ngu đần, …

Vì tính cách là kết tinh của môi trường, nên nhân vật văn học là người dẫn dắt độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống

Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm

mỹ của nhà văn về con người Vì thế, nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề của tác phẩm

Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn

và mọi chi tiết các loại Đó là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuân giữa nhân vật này với nhân vật kia, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân vật khác Cho nên nhân vật luôn luôn gắn liến với cốt truyện Nhờ được miêu

tả qua xung đột, mâu thuẫn, nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động, có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình

Từ những góc độ khác nhau có thể chia nhân vật văn học thành nhiều kiểu loại khác nhau

Dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ

Dựa vào đặc điểm của tính cách, việc truyền đạt lý tưởng của nhà văn, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Dựa vào thể loại văn học, ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch

Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân vật chức năng (hay mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng

Cần lưu ý rằng đây là những thuật ngữ mới, đang được thử thách và nếu như mọi sự phân chia đều tương đối thì sự phân chia này mang tính chất rất tương đối Các nhân vật văn học cụ thể trong thực tế văn học hết sức đa dạng, sự phân chia trên chỉ nhằm nhấn mạnh đặc trưng cơ bản, phục vụ một yêu cều nghiên cứu nhất định, xuất phát từ một trong nhiều góc độ tiếp cận các nhận vật văn học Cần tránh thái độ máy móc khi khảo sát một nhân vật văn học cụ thể”

1.2.3 Phân loại nhân vật văn học

1.2.3.1 Xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật

“Có thể nói đến các loại nhân vật chính diện (nhân vật tích cực), nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực)

Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượng chính nghĩa trong xã hội, cho cái thiện, cái tiến bộ Khi nhân vật chính diện được xây

dựng với những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu cho tinh hoa của một giai cấp, một dân tộc, một thời đại, mang những mầm mống lí tưởng trong cuộc sống có thể được coi là nhân vật lí tưởng Ở đây, cũng cần phân biệt nhân vật lí tưởng với nhân vật lí tưởng hóa Loại nhân vật sau là loại nhân vật được tô hồng, hoàn toàn theo chủ quan của nhà văn Ở đây, nhà văn

đã vi phạm tính chân thực của sự thể hiện

Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái ác, cái lạc hậu, phản động, cần bị lên án (ví dụ như: Quỷ Ravana, anh em Kuru…)

Trong quá trình phát triển của văn học, trong mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, việc xây dựng các loại nhân vật trên cũng khác nhau Nếu như trong thần thoại chưa có sự phân biệt rạch ròi giữa nhân vật chính diện và nhân vật phản diện thì trong truyện cổ tích, các truyện thơ Nôm, các nhân vật thường được xây dựng thành hai tuyến rõ rệt có tính chất đối kháng quyết liệt Ở đây,

hễ là nhân vật chính diện thường tập trung những đức tính tốt đẹp còn nhân vật phản diện thì hoàn toàn ngược lại

Trong văn học hiện đại, nhiều khi khó phân biệt đâu là nhân vật chính diện, đâu là nhân vật phản diện Việc miêu tả này phù hợp với quan niệm cho rằng hiện thực nói chung và con người nói riêng không phải chỉ mang một phẩm chất thẩm mĩ mà bao hàm nhiều phẩm chất thẩm mĩ khác nhau, cái nhìn của chủ thể đối với sự vật nhiều chiều, phức hợp chứ không đơn điệu Những nhân vật như Chí Phèo, Thị Nở, Tám Bính, Năm Sài Gòn là những nhân vật có bản chất tốt nhưng đó không phải là phẩm chất duy nhất của nhân vật Bakhtin cho rằng” “cần phải thống nhất trong bản thân mình vừa cái đặc điểm chính diện lẫn phản diện, vừa cái tầm thường lẫn cái cao cả, vừa cái buồn cười lẫn cái nghiêm túc” Chính vì vậy, ở đây, sự phân biệt chính diện,

phản diện chỉ có ý nghĩa tương đối Khi đặt nhân vật vào loại nào để nghiên cứu, cần phải xét khuynh hướng chủ đạo của nó đồng thời phải chú ý đến các khuynh hướng, phẩm chất thẩm mĩ khác nữa Trong giai đoạn trước, những nhân vật như Kiều, Hoạn Thư, Thúc Sinh cũng được Nguyễn Du miêu tả ở

nhiều góc độ, với nhiều phẩm chất khác nhau chứ không phải chỉ có một phẩm chất chính diện hoặc phản diện

1.2.3.2 Xét từ góc độ kết cấu

“Xem xét chức năng và vị trí của nhân vật trong tác phẩm, có thể chia thành các loại nhân vật: nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ Nhân vật chính là nhân vật giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và triển khai tác phẩm Ở đây, nhà văn thường tập trung miêu tả, khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình,nội tâm, quá trình phát triển tính cách của nhân vật Qua nhân vật chính, nhà văn thường nêu lên những vấn đề và những mâu thuẫn cơ bản trong tác phẩm và từ đó giải quyết vấn đề, bộc lộ cảm hứng tư tưởng và tình điệu thẩm mĩ

Nhân vật chính có thể có nhiều hoặc ít tùy theo dung lượng hiện thực

và những vấn đề đặt ra trong tác phẩm Với những tác phẩm lớn có nhiều nhân vật chính thì nhân vật chính quan trọng nhất xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi là nhân vật trung tâm Trong không ít trường hợp, nhà văn dùng tên nhân vật trung tâm để đặt tên cho tác phẩm Ví dụ: Ðông Kísốt của Cervantes, Anna Karênina của L Tônxtôi, A.Q chính truyện của Lỗ Tấn, Truyện Kiều của Nguyễn Du Trừ một hoặc một số nhân vật chính, những nhân vật còn lại đều là những nhân vật phụ ở các cấp độ khác nhau Ðó là những nhân vật giữ vị trí thứ yếu so với nhân vật chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện, của việc thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm

Nhân vật phụ phải góp phần hỗ trợ, bổ sung cho nhân vật chính nhưng không được làm mờ nhạt nhân vật chính Có nhiều nhân vật phụ vẫn được các nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng với những nhân vật khác tạo nên một bức tranh đời sống sinh động và hoàn chỉnh”

1.2.3.3 Xét từ góc độ thể loại

Có thể phân thành các nhân vật: nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự và nhân vật kịch Nhân vật trữ tình hiển ngôn là hình tượng con người trực tiếp thổ lộ tình cảm, tâm trạng, suy nghĩ, cảm xúc trong lời ca, cách xưng hô biểu hiện các trạng thái tình cảm khác nhau Ví dụ như trong bài thơ “Tôi yêu em” của Puskin thì nhân vật trữ tình hiển ngôn trong bài thơ này là “Tôi” Nhân

vật trữ tình biểu tượng là con người mượn các biểu tượng có trong các hiện tượng tự nhiên và các vật thể nhân tạo, để bộc bạch những tâm sự, tình cảm, tình yêu Ví dụ như bài “Tương tư” của Nguyễn Bính thì nhân vật trữ tình biểu tượng lúc này là “Thôn Đoài” Nhân vật tự sự là loại nhân vật đóng vai trò kể chuyện trong văn tự sự khác với nhân vật trong văn tự sự Nhân vật tự

sự có thể xưng tên hoặc xưng Tôi hoặc giấu mình đi theo mạch cảm xúc của câu chuyện, ví dụ như trong tác phẩm “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê nhân vật tự sự lúc này là nhân vật Tôi – Phương Định, hoặc trong tác phẩm “Bến Quê” của Nguyễn Minh Châu thì nhân vật tự sự lúc này chính là tác giả ông đã đứng đằng xa để quan sát và khắc họa nên tâm lí của nhân vật Nhĩ trong câu chuyện

Cuối cùng đó chính là nhân vật kịch, nhân vật kịch là nhân vật đóng vai trò quan trọng trong một tác phẩm kịch bởi những đặc trưng của tác phẩm

kịch Maxim Gorki cho rằng: “Kịch, bi kịch, hài kịch là thể loại khó nhất trong văn học, khó là vì một vở kịch đòi hỏi mỗi nhân vật trong vở kịch phải thể hiện tính cách bằng lời nói và hành động không có lời mách bảo, gợi ý của tác giả Các nhân vật kịch đƣợc hình thành là do lời lẽ của họ và tuyệt đối chỉ do những lời lẽ ấy mà thôi nghĩa là tác giả xây dựng nhân vật bằng ngôn ngữ hội thoại chứ không phải bằng ngôn ngữ miêu tả” Nhân vật của

kịch thường chứa đựng những cuộc đấu tranh nội tâm Do đặc trưng của kịch

là xung đột nên khi đứng trước những xung đột đó, con người bắt buộc phải hành động và vì vậy, con người không thể không đắn đo, suy nghĩ, cân nhắc, băn khoăn, dằn vặt… Ví dụ như trong vở kịch “Vũ Như Tô” của Nguyễn Huy Tưởng tác giả đã khắc họa nhân vật chính trong cuộc đấu tranh nội tâm giữa

việc xây dựng ước mơ của mình và lợi ích của nhân dân….(Tham khảo tại Trần Đình Sử, Thi pháp văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2010, trang 20-25 )

Ngoài những loại nhân vật được trình bày, có thể nêu lên một số khái niệm khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau Chẳng hạn, khái niệm nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhân vật con vật người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật - phi nhân vật trong các trào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây

1.2.4 Vài nét về nhân vật tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyết VN thời

kì đổi mới

“Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Tiểu thuyết ngoài khả năng tái hiện bức tranh toàn cảnh của đời sống xã hội còn có khả năng đi sâu khám phá số phận con người Quan niệm nghệ thuật về con người là yếu tố chi phối các yếu tố khác của nghệ thuật thể hiện, gắn với đời sống văn học của mỗi một giai đoạn lịch sử

Do sự chi phối của quy luật chiến tranh, đặc điểm thi pháp của giai đoạn 1945-1975 cũng chi phối cách nhìn về con người giai đoạn này Con người trong giai đoạn cách mạng và kháng chiến là con người sống với cộng đồng, xả thân vì nghĩa lớn, tìm thấy ý nghĩa cuộc đời trong sự gắn bó với cộng đồng Con người quen sống giữa đám đông, hoà mình với tập thể ít có dịp đối diện với bản thân, sống với chính mình

Văn học thời đổi mới là giai đoạn chuyển biến từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết, từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảm hứng thế sự đời tư Tiểu thuyết đã phát huy được khả năng tiếp cận và phản ánh hiện thực, con người trong giai đoạn mới một cách nhanh nhậy và sắc bén”

Trong thế kỷ XX, khi các tiểu thuyết gia hiện đại phương Tây đặc biệt

là ở Pháp không chú trọng đến nhân vật, họ cho rằng tiểu thuyết của các nhân vật đã thuộc về quá khứ Khi hoàn cảnh xã hội đã đổi khác, trong bối cảnh hỗn độn của cuộc sống, cá nhân không còn giữ được sức mạnh tuyệt đỉnh, vì thế tiểu thuyết đã không dung nạp loại nhân vật có tính cách hoặc như người

ta thường gọi là “phản nhân vật” Trong tác phẩm của họ thay vì nhân vật là

“đồ vật” hoặc chỉ còn là duy nhất dòng chảy của ngôn từ, “nhân vật chỉ còn là những đại từ mơ hồ”, thì trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại con người với tất cả các mối quan hệ, ứng xử, thân phận và cuộc đời của nó là đối tượng và cũng là đặc trưng cơ bản của thể loại

“Số phận con người trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhà văn thể hiện cái nhìn dân chủ đối với sự phức tạp của tính người Nhiều cuốn tiểu thuyết đã hướng tới miêu tả số phận những con người bình thường với những