Triết luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn phan thị vàng anh

Nguyễn Thị Bình với con mắt tinh tường của một người nghệ sĩ bà đã nhận ra những đóng góp của các nhà văn trẻ trong tiến trình đổi mới văn học, trong đó có Phan Thị Vàng Anh.. Chúng tôi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Tiến sĩ Nguyễn Thị Tuyết Minh, người đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt những kiến thức và kinh nghiệm quý báu để tôi có thể hoàn thành khóa luận này

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy/cô giáo khoa Ngữ văn - Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè đã luôn cổ vũ, động viên tôi trong suốt thời gian qua!

Do còn hạn chế về thời gian và trình độ chuyên môn nên khóa luận không tránh khỏi thiếu sót Rất mong nhận được ý kiến của các thầy/cô giáo, các nhà khoa học cùng các bạn sinh viên để khóa luận được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng 5 năm 2019

Tác giả khóa luận

Trần Thị Bích Ly

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận Triết luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn

Phan Thị Vàng Anh là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn

của TS Nguyễn Thị Tuyết Minh Các số liệu, kết quả nghiên cứu là trung thực

và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, ngày tháng 5 năm 2019

Tác giả khóa luận

Trần Thị Bích Ly

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 4

7 Cấu trúc của khóa luận 4

Chương 1 TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 6

1.1 Vài nét về Phan Thị Vàng Anh và truyện ngắn 6

1.2 Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh trong đời sống văn học Việt Nam đương đại 7

1.3 Giới thuyết về tính triết luận 10

Chương 2 BIỂU HIỆN TRIẾT LUẬN VỀ TUỔI TRẺ TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH 14

2.1 Tuổi trẻ với gia đình 14

2.2 Tuổi trẻ với nhà trường 20

2.3 Tuổi trẻ với xã hội 24

2.4 Tuổi trẻ với tình yêu 26

Chương 3 HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN TRIẾT LUẬN 30

VỀ TUỔI TRẺ TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH 30

3.1 Lựa chọn và xây dựng thế giới nhân vật 30

3.2 Không gian nghệ thuật 35

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu 38

KẾT LUẬN 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học là nơi con người gửi gắm tâm tư, tình cảm, thể hiện tư tưởng của mình về một vấn đề, một hiện tượng xã hội Cuộc sống không ngừng vận động, phát triển nên con người và văn học cũng có những vận động và đổi thay Văn xuôi Việt Nam sau 1986 đã đạt được thành tựu xuất sắc, từng bước hội nhập với văn học hiện đại của thế giới, trong đó, truyện ngắn là thể loại có được những thành tựu tiêu biểu

Cùng với sự đóng góp của các nhà văn lớp trước, giờ đây xuất hiện những cây bút truyện ngắn chủ lực: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái… và Phan Thị Vàng Anh Vàng Anh là một nhà văn trẻ, kể từ khi

tham gia cuộc thi truyện ngắn trên tạp chí Thế giới mới, chị đã được rất nhiều

độc giả biết đến và yêu mến Sự xuất hiện của hiện tượng Phan Thị Vàng Anh

đã góp phần đem đến cho văn học Việt Nam đương đại một hơi thở mới, một sức sống mới Tác phẩm của chị có nhiều lớp nghĩa, mang tính triết luận sâu sắc, giáo dục nhân cách những người trẻ Truyện của chị thường ngắn gọn, súc tích, thâm thúy mà dư ba ý nghĩa Đây là lí do khiến truyện của chị tạo được hứng thú cho bạn đọc cũng như giới nghiên cứu phê bình văn học

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài Triết

luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Thực hiện đề tài này,

chúng tôi muốn một lần nữa khẳng định tài năng, vị trí và đóng góp của Phan Thị Vàng Anh đối với văn đàn Việt Nam Chúng tôi hi vọng sẽ góp phần vào việc phát hiện vẻ đẹp của truyện ngắn Việt Nam đương đại nói chung, truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Là một nhà văn trẻ sớm tạo được phong cách trên văn đàn nên truyện ngắn

của Vàng Anh thu hút được sự chú ý đáng kể của giới nghiên cứu, phê bình

Nhà văn, dịch giả Huỳnh Phan Anh cho rằng “Vàng Anh là một tài năng

trẻ, một cây bút nhà nòi, một nhà văn đã sớm định hình từ tập truyện ngắn đầu tay, một giải thưởng quốc gia dành cho nhà văn trẻ… và còn gì nữa? Tất

cả đều đúng, nhưng tôi không quên rằng vượt lên trên những thông tin đó, tác phẩm của Vàng Anh hay bất luận của ai khác dù bao người đã đọc tới và nói tới, vẫn còn và mãi mãi vẫn còn là một sự chờ đợi, một thách thức” [1, 16]

Huỳnh Phan Anh đánh giá về hai tập truyện ngắn Khi người ta trẻ và Hội chợ của Phan Thị Vàng Anh như sau: “Hai tập truyện ra đời trong khoảng cách

hai năm, mỏng manh như nhau, bao gồm những truyện ngắn thường, có khi rất ngắn, bấy nhiêu cho một thế hệ đang hình thành, sinh sôi nảy nở, một thế giới không ngớt trở về trên những trang giấy ấy, đang kêu gọi, bổ sung cho nhau, vẫn là nó nhưng không đơn giản là nó, bởi nó luôn được vén mở, soi rọi thêm, nó luôn tìm kiếm những bến bờ và những chiều sâu mới” [2, 18]

Huỳnh Như Phương đánh giá: “Sự xuất hiện của Vàng Anh đã đem đến

một không khí mới cho đời sống văn học thời bấy giờ” Truyện ngắn của

Vàng Anh hấp dẫn người đọc là ở chỗ “Vàng Anh biết cách lạ hóa những điều

quen thuộc, biết làm cho da diết những điều tưởng chừng nhạt nhẽo”, “Văn chương của Vàng Anh là trò chơi nói bằng ngôn ngữ của trò chơi” và “trong thế giới của Vàng Anh những sự vật gần gũi nhất lại đưa con người đến xa nhất” Huỳnh Như Phương nhấn mạnh: “Cái thế giới được miêu tả trong Khi người ta trẻ có phần giống với một số sân chơi, ở đó, các nhân vật chơi đủ thứ, từ những trò “ấm ớ” “vớ va vớ vẩn” cho đến những trò “điên rồ”,

“ngông cuồng” nhất Sự liên tưởng có cái lý của nó Sau những mệt mỏi trước việc đời, điều duy nhất làm cho các nhân vật của Phan Thị Vàng Anh

có một chút nghị lực tiếp tục sống là trở về với ý niệm rằng mình đang tham gia một cuộc chơi” [7, 3]

Nguyễn Trương Quý cho rằng: “Mỗi một vấn đề được nói đến như một

nét cọ đậm màu, làm thay đổi cục diện, cung cấp cách nhìn khác về bức tranh vốn lòa xòa màu sắc, vẽ cuộc sống của người trẻ với những nỗi buồn nhàn nhạt, những con đường sống lơ mơ, những thái độ yêu ghét nửa vời” [7, 4]

Vương Trí Nhàn cho rằng: “Từ những trang viết của Phan Thị Vàng

Anh, người ta bắt gặp một lớp trẻ có diện mạo khác, mà nét căn bản là một đời sống tinh thần sâu sắc, tinh tế, được ánh sáng của văn hóa hướng dẫn” [13]

Hồ Thế Hà khẳng định: “Thế giới của Vàng Anh riêng và lạ lắm Trước

hết, nó rất ngắn, ngắn chỉ vài ba trang in mà người ta thường gọi là truyện ngắn mi ni Ngắn nhưng lại chứa đựng nhiều ý tưởng, nhiều mối quan hệ đời sống và tất cả lại được chứa trong ngôn ngữ và kiểu viết tình cờ, tự nhiên như không phải đó là văn chương vậy” [7, 4]

Trần Ngọc Hiếu nhận xét: “Truyện của Vàng Anh trong khi tưởng như

đang kể những chuyện vặt vãnh, nhỏ nhặt hay bông đùa, đặt ta đối diện với một thế giới đang mất đi ý nghĩa, sự chờ đợi vô nghĩa, tình yêu vô nghĩa, những ngày đi học đi làm vô nghĩa… Văn chương của Vàng Anh là một đề nghị thẳng thắn, một khẳng định bộc trực nhưng không đến mức gây hấn, khiêu khích về quyền được khác, được lạ trong cách nhìn và cách viết” [6]

Nguyễn Thị Bình với con mắt tinh tường của một người nghệ sĩ bà đã nhận ra những đóng góp của các nhà văn trẻ trong tiến trình đổi mới văn học,

trong đó có Phan Thị Vàng Anh Bà nhận định: “Nhìn chung ưu thế về tốc độ

- ngôn ngữ cũng như trong sinh hoạt – thuộc về lớp trẻ Vàng Anh viết cứ

“như chơi” mà lột tả thật chính xác cái nhịp điệu cuộc sống, nhịp điệu tâm lí của bao nhiêu hạng người, bao nhiêu lứa tuổi” [3, 117]

Nhìn chung, truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học đánh giá cao Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu tìm hiểu vấn đề triết luận về tuổi trẻ Đây là khoảng trống để chúng tôi đi sâu

nghiên cứu đề tài khóa luận Chúng tôi xem ý kiến của các nhà nghiên cứu là những gợi ý quan trọng để đi sâu tìm hiểu triết luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là Triết luận về tuổi trẻ trong

truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là tuyển tập Truyện ngắn Phan Thị

Vàng Anh, do NXB Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 2011

4 Nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu

Nhiệm vụ của khóa luận là khái quát các biểu hiện của triết luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Mục đích nghiên cứu là tìm hiểu và chỉ ra vai trò của tính triết luận trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Từ đó, thấy được đóng góp và khẳng định tài năng của nhà văn ở thể loại truyện ngắn

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luận chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu

chủ yếu như: phương pháp hệ thống, phương pháp lịch sử, phương pháp

thống kê, phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp so sánh đối chiếu…

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận tập trung nghiên cứu tính triết luận trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh; tìm hiểu và chỉ ra vai trò của tính triết luận trong truyện ngắn của tác giả Qua đó, thấy được điểm khác biệt cũng như đóng góp của Vàng Anh đối với thể loại truyện ngắn đương đại

7 Cấu trúc của khóa luận

Khóa luận gồm có 3 chương chính:

Chương 1: Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh trong dòng chảy truyện

ngắn Việt Nam đương đại

Chương 2: Biểu hiện triết luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn Phan Thị

Vàng Anh

Chương 3: Hình thức thể hiện triết luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn

Phan Thị Vàng Anh

Chương 1 TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH TRONG DÒNG CHẢY

TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Vài nét về Phan Thị Vàng Anh và truyện ngắn

Phan Thị Vàng Anh sinh ngày 18 tháng 8 năm 1968 tại Hà Nội, quê gốc ở huyện Cam Lộc, tỉnh Quảng Trị Chị là con gái của nhà thơ Chế Lan Viên và nhà văn Vũ Thị Thường Cả bố và mẹ đều là những nhà thơ, nhà văn nên tình yêu thơ văn sớm được hình thành và nuôi dưỡng, Vàng Anh học tập được từ cha giọng thơ đầy triết lí, học được từ mẹ sự nhẹ nhàng nhưng rắn rỏi

và cương nghị từ những câu văn Đó là nguồn cội tạo nên một hiện tượng

truyện ngắn độc và lạ - Vàng Anh trên văn đàn đương đại

Từ khi mới 7 tuổi, Vàng Anh đã xuất hiện tư chất nghệ sĩ với bài thơ

Mèo con đi học Bài thơ thật dễ thương, ngộ nghĩnh và rất hồn nhiên của cô

bé Vàng Anh lúc bấy giờ Dù yêu thích văn chương từ nhỏ nhưng lớn lên chị lại thi đỗ vào trường Đại học Y Dược thành phố Hồ Chí Minh và tốt nghiệp năm 1993 Là một bác sĩ trẻ khi mới ra trường, chị đã thử sức ở nhiều nơi khác nhau, giúp đỡ nhiều bệnh nhân nhưng trong con người ấy dòng máu văn chương vẫn căng tràn sức sống Con đường sự nghiệp của chị có thể nói, đang rất thuận lợi mà bao nhiêu người mơ ước nhưng chị đã chấp nhận từ bỏ sự nghiệp, từ bỏ nghề bác sĩ cứu người để đi theo nghiệp văn chương

Phan Thị Vàng Anh là một cây bút có tài, ngay từ tác phẩm đầu tiên

Hoa muộn (1995) đã được các nhà nghiên cứu phê bình đánh giá rất cao Chị

thử sức mình trên nhiều lĩnh vực như làm thơ, viết truyện ngắn, viết báo, viết kịch bản phim… và đã đạt được thành công đáng ghi nhận Chị còn viết tạp

văn và kí với bút danh Thảo Hảo Khi Hoa muộn ra đời, Nguyễn Khải khẳng định, đây là “một cây bút có tài” (Nguyễn Khải, Văn nghệ Trẻ số 01/1995) Nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương kết luận: “Đứng trước một thế giới văn

chương đang già cỗi, hay nói đúng hơn là đang có nguy cơ già cỗi, tác phẩm của Phan Thị Vàng Anh cũng như một số cây bút mới xuất hiện những năm gần đây là thứ văn chương "khi người ta trẻ” [17] Chị cùng với Trần Đăng

Khoa, Hồ Anh Thái được bầu vào Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam nhiệm kì VII với số phiếu rất cao

Phan Thị Vàng Anh đã thử bút trên nhiều lĩnh vực như thơ, truyện ngắn, tạp văn, kịch nhưng thành công nhất chính là truyện ngắn Truyện ngắn của Vàng Anh được người đọc hồ hởi đón nhận vì nó mang dáng vẻ hiện đại trẻ trung và đầy cá tính của người trẻ Truyện của chị nói hộ suy nghĩ, hành động của người trẻ để những người xung quanh có thể hiểu, đồng cảm và cùng suy ngẫm Mỗi truyện đều để lại trong lòng bạn đọc những dư vị của cuộc sống

Trong khoảng 20 năm gắn bó với cây bút và sáng tác truyện ngắn, Vàng Anh đã cho ra đời khoảng 50 truyện ngắn được tập hợp trong ba tập:

Khi người ta trẻ, Hội chợ và Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Chị là một cây

bút sắc sảo, tinh tế, mang tinh thần của thời đại

1.2 Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh trong đời sống văn học Việt Nam đương đại

Sau 1975 cuộc sống của con người có nhiều biến động kéo theo sự thay đổi của văn học Nếu như trong giai đoạn 1945-1975 các nhà thơ, nhà văn tập trung ca ngợi cuộc chiến đấu của dân tộc ta với những chiến thắng vang dội,

ca ngợi những người anh hùng, những người đã hi sinh cho đất nước cho tổ quốc Văn học thời kì ấy gắn với khuynh hướng sử thi, gắn với cái ta chung

để cổ vũ tinh thần chiến đấu của dân tộc Thì bây giờ các văn nghệ sĩ tập trung khai thác đề tài thế sự, đời tư, bày tỏ quan điểm, tư tưởng của cá nhân trước hiện thực cuộc sống Nếu trong kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ thể loại được các văn nghệ sĩ tìm đến nhiều nhất đó là thơ thì sau thời kì đổi

mới, văn học đã có sự thay đổi Thể loại được tìm đến nhiều nhất đó chính là truyện ngắn, bởi nó có những ưu thế riêng như ngắn gọn, dồn nén và cơ động giúp người đọc có thể khám phá một cách nhanh chóng, đầy đủ và hoàn thiện những nội dung mà nhà văn đề cập trong văn bản

Truyện ngắn đương đại có lực lượng người viết đông đảo như: Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Xuân Hà, Y Ban, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư… Đây là những gương mặt tiêu biểu thể hiện tính cách, phong cách độc đáo, táo bạo mang những dấu ấn riêng làm phong phú nền Văn học Việt Nam đương đại Truyện ngắn đương đại thể hiện một cái nhìn mới mẻ đa dạng về cuộc sống Đó có thể là sự đồng cảm, xót thương về

“nỗi đau thời hậu chiến” như Người đàn bà với những bông bần ly - Dương

Thu Hương, đó có thể là sự hận thù được ươm mầm trong tâm trí của những người con về việc làm của cha mẹ, làm cho tâm hồn của những đứa trẻ bị vấy

bẩn như Cánh đồng bất tận - Nguyễn Ngọc Tư Hay là những suy nghĩ, hành

động bồng bột của những người trẻ, mê muội trong tình yêu, hi sinh tất cả để

cuối cùng nhận lại những nỗi đau khó lành như Khi người ta trẻ - Phan Thị

Vàng Anh… Mỗi truyện là một trăn trở của người trẻ về lẽ đời, về thực tại, về quá khứ, về tương lai… Nhà văn đương đại không chỉ khắc họa nỗi đau tinh thần mà còn dùng ngòi bút thể hiện những khát khao, hi vọng, khẳng định sự

tự ý thức của con người

Sự xuất hiện của các nhà văn nữ đã làm cho truyện ngắn đương đại có sự đổi mới trong sáng tạo, thể hiện được ý thức về con người cá nhân, thoải mái phơi bày cuộc sống cá nhân ở chiều sâu bản thể Với cái nhìn sâu sắc rất nữ tính về chiến tranh, về cuộc sống, về cách suy nghĩ trong tình yêu, trong gia đình, xã hội… họ đã đem đến cho độc giả những tác phẩm truyện ngắn mang dấu ấn rất riêng của người nữ Truyện ngắn nữ Việt Nam ra đời còn thể hiện

những quan điểm nghệ thuật mới mẻ, ta có thể thấy ngay trong cách lựa chọn

đề tài của các nhà văn Cũng là cuộc sống thường ngày nhưng những câu chuyện ấy không phải là những câu chuyện cổ tích được kể lại bằng những

ngôn từ sáo rỗng nữa mà các nhà văn đã “bới đào trong đống đổ nát của lịch

sử, nhặt nhạnh từng mảnh vỡ, thậm chí là cả những cái cặn bã, thừa mứa của lịch sử tưởng chừng như đã vứt đi, rồi mầy mò, gắn kết lại thành một cái hiện thực khác trông thật dị dạng và rất đáng hồ nghi, nhưng nhất quyết đấy cũng

là một hiện thực” (Đỗ Ngọc Yên - Văn học hiện đại- một góc nhìn) Đó có thể

là những mảnh ghép của tình yêu, của hạnh phúc, hôn nhân Đó có thể là những khát khao, những cung bậc cảm xúc của những người trẻ trước những quyết định về cuộc đời

Phan Thị Vàng Anh là một trong số những nhà văn nữ trẻ đương đại và chị đã thành công trong sự nghiệp viết văn của mình với thể loại truyện ngắn.Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh chứa đựng những triết lí về tuổi trẻ,

“luôn trăn trở về lối sống và nhân cách con người với cái nhìn đầy trải

nghiệm và lối tư duy sắc sảo, khách quan” [7, 11] Đọc truyện ngắn Phan Thị

Vàng Anh, không có truyện ngắn nào là không thể hiện những triết lí sâu sắc

về tuổi trẻ và chúng ta nhận ra rằng đó chính là những kinh nghiệm, là sự từng trải của chính tác giả Vàng Anh đã đặt nhân vật của mình - những người trẻ trong mối quan hệ với gia đình, với nhà trường, với xã hội, với tình yêu để lắng nghe suy tư của họ

Độc giả trẻ tuổi tìm đến những trang văn của Vàng Anh sẽ suy nghĩ, dằn vặt và nhìn lại chính bản thân mình Bởi họ thấy bóng dáng của mình trong đó Vàng Anh đã đem đến những phát hiện mới mẻ ngay từ những điều bình dị của cuộc sống thường ngày

1.3 Giới thuyết về tính triết luận

Trong văn học chúng ta thường nghe nói đến khái niệm “triết lí” nhiều hơn là “triết luận” Nhưng khi đến với văn học hiện đại khái niệm này được

sử dụng nhiều hơn và được giới các nhà nghiên cứu phê bình sử dụng để chỉ một phẩm chất, một khuynh hướng sáng tác văn học, đặc biệt là trong văn xuôi hiện đại

Trong văn học thời kì trung đại, chúng ta thường thấy “văn- sử- triết”, hay “văn- triết” bất phân, tức là trong văn học luôn tồn tại triết học và ngược

lại; đó chính là sự đan xen giữa tư duy lí luận và tư duy hình tượng trong tác

phẩm văn học “Triết” là những triết luận, triết lí và liên quan đến triết học

“Luận” là bàn luận, tranh luận, đánh giá, lí giải… những vấn đề xung quanh

cuộc sống “Triết luận” là bàn luận, lí giải, là kết quả của sự chiêm nghiệm

trong cuộc sống Triết luận trong văn học là những vấn đề triết học được tác giả thể hiện trong tác phẩm văn học một cách tiềm ẩn Tính triết luận trong

tác phẩm văn học được hiện diện trên hai phương diện “nội dung triết luận”

và “hình thức triết luận” Thông qua thế giới nghệ thuật, người nghệ sĩ thể

hiện những chiêm nghiệm, kinh nghiệm của bản thân về cuộc sống Nhu cầu nhận thức trên tinh thần triết học khiến xu hướng triết luận xuất hiện

Năm 1986 là dấu mốc lịch sử làm thay đổi vận mệnh của đất nước ta và văn học cũng không ngoại lệ Từ đây sự thay đổi mang tính bước ngoặt đã làm thay đổi quan niệm giữa văn học và hiện thực, thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người Nếu trước đây các nhà văn sáng tác theo khuynh hướng

sử thi, ca ngợi lịch sử hào hùng thì sau 1986 họ tập trung vào các khuynh hướng mới như khuynh hướng nhận thức lại, khuynh hướng thế sự đời tư, khuynh hướng triết luận… Phản ánh hiện thực giờ đây không phải là mục đích cuối cùng của người nghệ sĩ mà chỉ là những phương tiện để họ bày tỏ chiêm nghiệm, những suy nghĩ và tư tưởng riêng

Thế hệ các nhà văn lớp trước như Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân,

Hồ Phương, Lê Lựu, Võ Huy Tâm, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Trí Huân… là những nhà văn trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ Khi đất nước đã hoàn toàn độc lập tự do, cuộc sống thực tại có nhiều những biến động bắt buộc họ phải vận động để đáp ứng được nhu cầu của hiện tại Họ cảm thấy cần phải thay đổi, không thể sống mãi trong sự hào nhoáng của những bản anh hùng ca lịch sử nữa Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu… là những cây bút đầu tiên tiên phong trong

công cuộc đổi mới, “dám vặn cổ chính mình để hướng về phía trước” Tiếp

nối các nhà văn ấy là một lực lượng đông đảo các nhà văn trẻ xuất hiện và khuynh hướng triết luận là khuynh hướng được các nhà văn quan tâm hàng đầu Bởi phản ánh hiện thực giờ đây không phải là mục đích cuối cùng mà người nghệ sĩ muốn hướng tới mà chỉ là những phương tiện để nhà văn bày tỏ những chiêm nghiệm, kinh nghiệm, những suy nghĩ, tư tưởng của nhà văn… Văn học ngày càng đa dạng và phong phú trong việc lựa chọn đề tài, phản ánh hiện thực cuộc sống cũng như những hình thức thể hiện Người nghệ sĩ khi thể hiện tính triết luận trong một tác phẩm văn học là ở đó tác giả

đã đề cập đến những vấn đề mang tính thời sự, chính trị được mọi người quan tâm và chú ý Qua các tác phẩm văn học đó nhà văn muốn gửi gắm những bài học nhận thức, những ý tưởng sâu sắc về cuộc đời về con người, từ đó khái quát nên những chân lí phổ quát nhất, toàn diện nhất Nhà văn là người có vai trò quan trọng trong việc khái quát và thể hiện những chân lí, những triết luận

ấy Trong các tác phẩm mang tính triết luận ta có thể thấy ở đó có sự tranh luận, có những cuộc đối thoại, những lí lẽ lí sự về các vấn đề có chiều sâu triết học Đối với độc giả khi tiếp cận một tác phẩm văn học không phải chỉ

để giải trí, để thoải mái tâm hồn, để tìm kiếm cái đẹp trong cuộc sống, để đồng cảm với con người mà họ tìm đến với văn chương còn để thỏa mãn nhu

cầu bàn bạc, suy tư, chiêm nghiệm để rút ra những bài học quý giá, những triết lí sâu sắc và những quy luật hiển nhiên vốn có của cuộc sống Từ đó chúng ta hiểu đời và hiểu mình hơn, sống một cuộc sống có ích, phù hợp, không lạc hậu với cuộc sống thực tại

Nguyễn Khải là cây bút văn xuôi được xem là thành công nhất với thể loại truyện ngắn đi theo khuynh hướng triết luận Nếu như trong tác phẩm của

Nguyễn Khải là những “bàn luận lớn dân chủ và bình đẳng”, đó là những

quy luật nhân sinh, thể hiện mối quan hệ giữa con người với thời thế, phản

ánh lối sống văn hóa của con người hiện nay (Một người Hà Nội, Sống ở đời,

Danh dự, Một thời gió bụi, Má đào…), khi chúng ta đến với Phan Thị Vàng

Anh chúng ta sẽ bắt gặp những triết luận thì ngay trong những chuyện nhỏ nhặt của cuộc sống Phan Thị Vàng Anh đã mạnh dạn theo gót chân của Nguyễn Khải đem tính triết luận vào trong văn xuôi Bất cứ nhà văn nào khi viết ra tác phẩm của mình đều muốn phản ánh hiện thực đời sống và rồi gửi gắm vào đó những triết lí, những tư tưởng, những bài học bài học sâu sắc Ta

có thể khẳng định rằng triết luận chính là con đường đi đến triết lí, để dẫn đến những khát quát có tầm cao tư tưởng Có rất nhiều con đường để chạm được cái đích triết lí nhưng Phan Thị Vàng Anh đã chọn con đường triết luận bằng đối thoại nội tâm, bằng những tranh luận giằn vặt trong suy nghĩ của nhân vật…

Đọc truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh chúng ta sẽ bắt gặp những triết luận ngay từ những chuyện nhỏ nhặt của cuộc sống Đó là câu chuyện của những người trẻ, là cảm xúc, là suy nghĩ và hành động của tuổi mới lớn luôn muốn khẳng định mình nhưng vẫn còn những chông chênh, bất ổn trong tâm

lí Truyện ngắn của chị vừa trẻ trung nhưng cũng vừa chững chạc và luôn đượm nét nhân bản Truyện của chị đã trở thành cầu nối giữa nhà văn và độc giả, cầu nối giữa người từng trải, có kinh nghiệm với những người trẻ tuổi…

Tác phẩm của chị góp phần làm thức tỉnh một bộ phận những người trẻ “hồn

nhiên vô cảm” với chính cuộc sống của họ

Triết luận về tuổi trẻ trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh đã lôi cuốn được nhiều độc giả bởi Vàng Anh đã đem đến những phát hiện mới mẻ, nhân vật có chiều sâu suy nghĩ Khi tìm hiểu về truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh chúng ta không thể bỏ qua đặc điểm này bởi nó chính là điểm nhấn làm nên sự thành công trong sự nghiệp sáng tác của chị Triết luận về tuổi trẻ đã chi phối mạnh mẽ đến nội dung và hình thức của tác phẩm tạo nên một nét riêng, độc đáo được đánh giá cao ngay từ những tác phẩm đầu tiên của Phan Thị Vàng Anh

Chương 2 BIỂU HIỆN TRIẾT LUẬN VỀ TUỔI TRẺ TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH

Phan Thị Vàng Anh đã tái hiện lại bức tranh hiện thực cuộc sống với nhiều màu sắc đa dạng Truyện ngắn của chị vừa trẻ trung nhưng cũng vừa chững chạc và luôn đượm nét nhân bản Đó là những câu chuyện tưởng chừng

như nhỏ nhặt, “vặt vãnh” nhưng lại ẩn chứa nhiều điều sâu sắc, ý nghĩa Đối

tượng chính mà Phan Thị Vàng Anh muốn đề cập đến đó chính là cuộc sống của giới trẻ trong xã hội đương đại trong mối quan hệ với gia đình, với nhà trường, với xã hội và với tình yêu

2.1 Tuổi trẻ với gia đình

Sau 1975, đất nước hòa bình, con người trở lại với cuộc sống đời thường với những nhu cầu cùng bao vấn đề phức tạp nảy sinh Gia đình – hình ảnh một xã hội thu nhỏ đang phải đối mặt với bao đổi thay Gia đình chính là nơi bình yên nhất của mỗi con người, bởi ngoài kia cuộc sống vất vả, bon chen,

xô bồ nhiều khi làm con người ta gục ngã, mất niềm tin, hi vọng Ở đó có những người thân yêu để mỗi cá nhân có thể sẻ chia những vui buồn Sự thay đổi của xã hội hiện đại đã kéo theo sự thay đổi của mỗi gia đình, khiến cho sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình trở nên lỏng lẻo Trong thời kì đổi mới, đã có rất nhiều nhà văn viết về gia đình để khẳng định giá trị của nó như:

Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Thời xa vắng (Lê Lựu), Người đàn

bà trên chuyến tàu tốc hành (Nguyễn Minh Châu)… Tất cả đều thể hiện bức

tranh gia đình với tất cả sự đa dạng, bí ẩn và phức tạp Trong con mắt của Vàng Anh, mỗi thành viên trong gia đình giờ đây là một vũ trụ khép kín, họ thu mình trong cái vỏ bọc của sự cô đơn Những tình cảm tốt đẹp, thiêng liêng trong gia đình như tình cha - con, anh – em bị rạn nứt Cha mẹ - những người trưởng thành có kinh nghiệm và quyền lực trong gia đình luôn cho rằng, con

cái mình dù đã lớn nhưng vẫn cần phải bao bọc Nhưng chính sự quan tâm ấy lại trở thành sự áp đặt cho con cái

Những người trẻ trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh tự thu mình trong cái bao khép kín vì cuộc sống quá tẻ nhạt và buồn chán Những người làm cha, làm mẹ không hiểu con cái họ đang nghĩ và muốn gì, còn con cái thì luôn cho rằng cha mẹ cổ hủ, lỗi thời Và họ cảm thấy cô đơn ngay chính trong gia đình của mình, cô đơn ở chính nơi mà lẽ ra phải ấm áp và bình an nhất Vàng Anh đề cập đến xung đột giữa các thế hệ trong gia đình Ở đó có sự bất đồng về quan điểm giữa con cái và bố mẹ khiến mối quan hệ trở nên lỏng lẻo,

rời rạc, khoảng cách giữa các thành viên trở nên xa cách Truyện ngắn Hoài

cổ kể về một buổi lễ cúng đình với nhiều nghi lễ cổ xưa Nhân vật “tôi” cùng

bạn của mình là Lữ theo mẹ và chị Tương đi xem lễ Trước giờ đi xem lễ, mẹ

và chị Tương luôn lo lắng trời sẽ mưa, lo lắng của họ khiến nhân vật “tôi” khó

chịu và phải gắt lên “mưa sao được mà mưa, cuối mùa rồi, cuối năm rồi, chọc

cũng không ra nước” Bạn của cô thì khó chịu “chịu không nổi cái đám phụ

nữ tẩn mẩn vô ích này” “Tôi” đã cảm nhận được ngay sự khác lạ của mẹ và

chị Tương: “Mẹ tôi và chị Tương xúng xính áo dài Vào trong điện, mẹ tôi tự

nhiên lôi ra một cái quạt giấy màu nâu, phe phẩy; chị Tương rút kính cận ra đeo, chăm chú đọc mấy chữ nho thếp vàng trên cột Cả hai trông đều già nua hẳn đi, lạ lẫm, hình như họ không còn là của tôi, họ đang ở một thế giới khác của nghi lễ, phẩm phục” [2, 142]

Ngồi trong điện chờ đợi đến giờ làm lễ, tôi và Lữ nhận ra rằng văn hóa, tín ngưỡng… tất cả những gì thuộc về thế hệ trước thật rườm rà và khó hiểu

biết bao Để bắt đầu cho buổi lễ: “Hàng chục ông già khăn đóng, áo dài lụa

xanh niêng niễng, hàng chục bà già áo dài màu tăm tối: cánh dán hay xam xám, những búi tóc giả đen nhẫy, mặt trang điểm theo kiểu cổ, lông mày vẽ mảnh như sợi chỉ, ngồi rù rì nhai trầu” khiến Lữ phải thốt lên “Kinh quá! Toàn người già” [2, 143]

Vốn ưa thích những thứ mới lạ, hiện đại, những người trẻ không thể kiên trì với những gì mà mình không hứng thú Trong khi đó người lớn tuổi bị lôi cuốn với những giá trị từ lâu đời mà ông cha để lại, và luôn nghĩ rằng con

mình cũng giống bản thân mình, cũng thích những gì mình thích Còn “tôi”

và Lữ cảm thấy chán nản khi buổi lễ mới chỉ bắt đầu, trong khi đó “mẹ tôi” thì say sưa quay sang giảng giải thế nào là “chủ tế”, rồi “Ngũ Hành”, “Xuân,

Hạ, Thu, Đông, Bách Lý Hề…” “Tôi quay sang Lữ truyền đạt lại, không thiếu một chữ, chỉ thiếu cái cau mày” “Tôi” nhận ra rằng “văn hóa truyền từ đời này sang đời khác cũng bị thất thoát như vậy” Những thứ đang diễn ra trước

mặt làm “tôi” và Lữ thấy nhàm chán “Tôi” áy náy hỏi: “Ra ngoài thì không

được rồi, bác Mãi giận chết Làm gì cho vui bây giờ?” Lữ bảo “Đưa bàn chân đây!” Tôi bỏ dép ra, đặt bàn chân mình lên bàn chân Lữ… Rồi tôi nhìn quanh, có lẽ không ai phát hiện ra cái trò này, những ngón chân Lữ bắt đầu ngo ngoe sau gót chân tôi Mẹ tôi với sang hỏi: “Cháu xem lâu có buồn không?” Lữ chống cằm cười: “Dạ, không!” [2, 145]

Vậy là, cách nhìn nhận thế giới của những người lớn và những người trẻ khác nhau khiến họ trở nên xa cách Họ không thể kiên nhẫn ở lại để xem

hết buổi lễ Họ cảm thấy nhảm nhí, bởi “diễn viên ăn mặc nửa như thằng

hầu, nửa như lính lệ, đầu buộc khăn, đứng thập thò, chốc chốc lại chạy ra sàn diễn nhặt nhạnh” Họ đi tìm những điều mới lạ, hiện đại chứ không phải

“ư ử, ư ử, chẳng nghe được gì cả” Nếu như những người lớn có thể bỏ ra

cả ngày chỉ để xem lễ, nghe hát, xin miếng trầu, xem tuồng “Bách Lý Hề”… thì những người trẻ họ coi đó là những thứ nhàm chán vô vị Vàng Anh đã cho thấy, trong gia đình giữa cha mẹ và con cái có những vênh lệch về quan niệm, sở thích

Cách suy nghĩ và hành động của những người trẻ cũng rất khác so với

những người già Truyện Hoa muộn kể về thói quen năm nào cũng vậy, cứ

cuối năm bà cụ lại ra vườn nhặt lá để hoa mai nở đúng dịp tết Tết phải có mai, có đào mới ra ngày tết Cuối năm nay bà cụ đi vắng, những người trẻ

trong gia đình họ đùn đẩy cho nhau, ai cũng ngại, ai cũng cố cho rằng “người

ta chỉ bày vẽ, cứ thử không nhặt lá xem mai có nở không? Nở quá đi chứ!”

Rồi ngày qua ngày, “cả đám người trẻ tuổi trong nhà vừa quyết định vừa cười

láu cá: “Khỏi! Thử một năm không nhặt lá biết đâu hoa ra lác đác lại chẳng đẹp hơn?” Đối với họ, tết giống như những ngày chủ nhật, vậy thì tết có hoa

mai hay không có hoa mai cũng chẳng có nghĩa lí gì, họ quyết định để vườn mai rậm um tùm lá Gần tết, họ tấp nập đi sắm sửa đồ dùng, may vội vàng

những bộ quần áo mới để diện trong mấy ngày tết Cuối cùng “hai tám tết bà

cụ mới về, đứng lọt thỏm giữa những bị cói, giỏ cước… Bà cụ nhìn khoảng vườn còn rậm rịt lá mai, lắc đầu: “Chúng mày đáng sợ thật” [2, 200] Và quả

thật, ngày tết có đầy đủ mọi thứ nhưng thiếu hoa mai khiến ngày tết giống như những ngày chủ nhật mà thôi Những người trẻ đang cố gắng thoát khỏi những quy luật của cuộc sống nhưng cũng chính họ lại tự bó buộc mình trong nỗi cô đơn, buồn tẻ và vô vọng

Những người trẻ ưa thích cảm giác lạ “Tôi thích mọi thứ không phải

nhà mình, ăn cơm nhà người khác, ngủ ở nhà người khác, trèo lên cây ổi nhà người khác vặt quả… đều thích hơn làm tại nhà mình, thích hơn bởi vì nó lạ,

và tôi chỉ cần lạ” [2, 56] (Mười ngày) Tuổi trẻ là vậy, họ bỏ ngoài tai những

lời nói của bố mẹ chỉ muốn làm những điều mình thích Họ nhìn cuộc sống với cái nhìn thật đơn giản, dễ dàng chấp nhận những thứ tẻ nhạt và bỏ qua

những điều không cần thiết Nhân vật tôi trong truyện Mưa rơi xem việc mẹ mình đi họp tổ hưu thật là vô nghĩa “Tôi” cản mẹ đừng đi vì trời mưa to

“Mẹ bảo: Không được đâu, một tháng có một lần!” Tôi cười: “Một lần! các

cụ họp chỉ bàn chuyện chôn nhau sao cho tình nghĩa! Mẹ chưa đến nỗi già thế mà lần nào về cũng thấy sọm lại, lần nào hỏi họp gì, mẹ cũng cười nhạo ông ấp trưởng toàn bàn chuyện ma chay, hậu sự” [2, 239]

Nếu cái thuyết lí của người trẻ vận dụng vào cuộc sống của những người già chắc hẳn sẽ cô đơn lắm Và giờ đây những người trẻ đang dần kéo mình vào cái thuyết lí ấy, dần trở thành những người cô đơn ngay trong chính cuộc sống của mình Những người trẻ không chỉ cảm thấy khó chịu trước những thủ tục rườm rà, trước những quan niệm, việc làm của người lớn mà họ cho những điều đó là lỗi thời, lạc hậu không phù hợp với cuộc sống hiện đại Các

cụ cẩn thận, lo lắng về tương lai là thế nhưng lớp trẻ lại sống một cuộc sống buông thả hơn, tự do học tập, tự do yêu đương, làm những gì mà mình thích không cần phải có lí do, chính vì vậy vai trò của gia đình ngày càng bị xem nhẹ và không được trân trọng nữa Từ những suy nghĩ đó, không biết họ đã gây ra biết bao những lỗi lầm, phá hỏng biết bao những mối quan hệ đạo đức

xã hội, mối quan hệ trong gia đình cũng dần bị phá vỡ

Những người trẻ không tìm được tiếng nói chung trong gia đình, không

có một điểm tựa để vươn lên Thùy và Hà (Chị em họ) là hai chị em họ, bằng

tuổi nhau nhưng không hòa hợp Trong gia đình, các bác các dì luôn khen

“Hà sạch sẽ, vô cùng lễ phép ” và học rất giỏi còn Thùy tất cả mọi người đều

không chơi với cô, vì Thùy “lười”, Thùy học không tốt bằng Hà, Thùy không

được đi thi học sinh giỏi, không được lên tivi Trong nhà chỉ có duy nhất bà

ngoại làm bạn với Thùy, ngoại nói: “Nó như con bụi đời con” Trong gia

đình, Hà được coi là chuẩn mực nhất nhà, nhưng Thùy thì không nghĩ như vậy, Thùy biết tất cả những gì về con người Hà và cảm thấy rất khó chịu khi

cả nhà luôn ca ngợi nó Thùy “không thích học chung với họ hàng” Chính vì

học chung trường, chung lớp mà Thùy biết rõ về con người Hà hơn, Thùy thấy Hà thật ích kỉ, trong lớp Hà chẳng chơi với ai cũng chẳng thích giúp đỡ

người khác Vậy mà ai cũng khen ngợi Hà, với Thùy chẳng “có gì là hay” cả

Mỗi lần nghe mọi người nói chuyện về Hà, Thùy cảm thấy ấm ức, muốn kêu

lên: “Không ai biết rõ nó bằng mình Nếu mình kể ra nó ích kỉ, nó không có

bạn chơi, mọi người sẽ nói mình ganh nó giỏi” Cô bé Thùy muốn nói cho

mọi người biết sự thật ấy, nhưng Thùy không thể nói, bởi nói ra cũng chẳng

có ai tin mình, ngay cả chính mẹ cũng không an ủi động viên mà suốt ngày

chỉ chê “lười”

Cha, mẹ phải là điểm tựa cho con cái nhưng mẹ của Thùy lại luôn hạ thấp con của mình Mẹ áp đặt phải đổi trường để đi học cùng Hà mặc dù cô bé không thích vì ở trường cũ có rất nhiều bạn Mẹ Thùy không nghe con mình chia sẻ mà lại áp đặt những thứ thật vô lí Thùy rất năng nổ và luôn giúp đỡ người khác nên được các bạn quý mến, nhưng trong chính gia đình, cô bé lại

bị ghét bỏ, “không ai chơi cùng”

Trong gia đình, những người trẻ không chỉ bất đồng quan điểm với cha

mẹ về cách suy nghĩ, hành động mà từ đó chính họ cũng tự gây mâu thuẫn trong chính bản thân mình và trở nên cô đơn, lạc lõng Sự gắn kết giữa các thế

hệ trở nên lỏng lẻo, thiếu hụt đi tình yêu thương, sự chia sẻ Hai cha con trong

truyện ngắn Kịch câm mâu thuẫn với nhau vì đứa con phát hiện bố mình

ngoại tình Họ không nói chuyện với nhau ngoài những câu nói xã giao cần

thiết Từ đó một trật tự mới đã được thiết lập “nó nghĩ, mọi thứ tự, luật lệ đã

thay đổi…”, nó đã nắm trong tay bí mật của bố nó đó chỉ là một “tờ giấy thông hành ấy nhỏ bằng hai bao diêm, một xé cạnh lam nham, vội vã, một lời hẹn yêu đương của một người già quên tuổi tác và nghĩa vụ” [2, 106] Mâu

thuẫn giữa hai cha con cứ thế tiếp diễn, chỉ có hai người họ hiểu rõ chuyện gì

đang xảy ra, “không ai biết có hai người khổ sở trong nhà” Người mẹ vẫn

vui vẻ ngày ngày nhìn các con ăn ngon và trao tình yêu thương cho chồng của

mình Chỉ có “nó khổ sở trong nhà, cũng chẳng nghĩ đến việc thù tiếp bạn bè

hay chơi bời khuya khoắt Nó thường lặng lẽ bên đám bạn ồn ào” [2, 109]

Nó sợ hãi, “nó nhận ra sự hờ hững vô cảm”, nó nghi ngờ cái gọi là tương lai,

là tình yêu của chính nó Sự câm lặng của nó và bố nó làm nó cảm thấy cô đơn, lạc lõng ngay trong chính gia đình mình

Phan Thị Vàng Anh đã để cho nhân vật của mình, một cô bé ở tuổi mới lớn phải trải qua một nỗi đau lớn hơn so với tuổi của mình Cô bé suy nghĩ già dặn hơn, khắt khe với mọi người và với chính bản thân mình, dần dần rơi vào trạng thái cô độc, biến mình thành những kẻ không hiểu chính mình Ông bố thì vẫn lầm lũi trên con đường đến trường, không phải ông không suy nghĩ về những việc đang xảy ra trong ngôi nhà của mình Ông lo sợ không biết phải

giải thích ra sao với “những cái áo dài nết na kia”, lo sợ nghĩ về bà vợ và những đứa trẻ, nghĩ về đứa con gái lớn “Mình mất nó thật rồi…” Tủi thân

“nếu khi mình chết đi, nó khóc không?” Chính người cha ấy cũng đang rất cô

đơn, lọ sợ về những điều sẽ phá vỡ gia đình nhỏ bé của mình nhưng cũng chính ông đang làm mối quan hệ giữa cha và con ngày càng xa cách Khoảng cách giữa các thế hệ trong gia đình quá lớn nên không thể hiểu nhau, không thể chia sẻ với nhau

Phan Thị Vàng Anh đã phát hiện được nhiều điều mới lạ, khác biệt và khó hiểu trong thế giới của những người trẻ tuổi Họ có nhu cầu được khẳng định mình, khẳng định cái tôi của tuổi mới lớn, nhưng cha mẹ thì luôn áp đặt nên tạo ra khoảng cách Phải làm sao để xóa đi khoảng cách này Nên chăng, những người trẻ cần biết lắng nghe cha mẹ, sẵn sàng chia sẻ những khó khăn, khúc mắc trong lòng, còn cha mẹ cũng cần hiểu con cái hơn Qua những câu chuyện nhỏ nhặt, vặt vãnh của những người trẻ trong gia đình, Vàng Anh đã gửi gắm những triết luận sâu sắc khiến mỗi người cần nhìn lại cách cư xử của chính mình trong gia đình

2.2 Tuổi trẻ với nhà trường

Nhà trường là nơi rèn luyện và trang bị tri thức cho mỗi cá nhân trước khi vào đời Đó là môi trường mà giới trẻ thường xuyên ở đó Phải làm sao để

nhà trường thực sự hấp dẫn, là nơi học sinh cảm nhận “mỗi ngày đến trường

là một ngày vui” Xã hội hiện đại xuất hiện nhiều trò chơi công nghệ,

internet… cùng thế giới ảo thu hút học sinh khiến nhiều người cảm thấy nhàm chán khi đến trường, vì ở đó không có sự mới lạ, không tạo cho họ sự hứng thú Từ đó, các mối quan hệ trong nhà trường cũng dần phai nhạt, tình cảm bạn bè bị rạn nứt Nhà văn Vàng Anh đã phản ánh thực trạng hiện nay ở một

số nhà trường: chuyên chú về dạy chữ mà ít chú ý “dạy người” khiến những giá trị đạo đức bị xem nhẹ, mối quan hệ thầy – trò rạn nứt, những kiến thức truyền giảng tới học sinh lạc hậu, không áp dụng được vào thực tế đời sống Qua đó nhà văn muốn thể hiện những triết luận sâu sắc về mối quan hệ giữa tuổi trẻ và nhà trường trong xã hội ngày nay

Trong truyện Phục thiện, Thái Anh là một học sinh “kiêu ngạo và xấc

xược” gây ra “khối chuyện điên rồ” Lớp chỉ có hai đoàn viên là cô và Dân,

cứ mỗi lần Đoàn trường gọi đi họp, hai đứa học sinh lại nhìn nhau và “sau

một hồi đấu trí”, Dân đành chịu thua Thái Anh và lặng lẽ đi họp Có lần hai

đứa đã cãi vã “bên rặng tre vàng của sân trường” khiến Thái Anh cảm thấy xấu hổ và nhục nhã: “Tôi muốn khóc vì cảm động, khóc vì nhục, thấy tư cách

thật chẳng ra gì so với Dân” [2, 29] Từ cuộc cãi vã ấy, Thái Anh muốn thay

đổi, muốn “phục thiện” trở thành một người tốt Cô quyết tâm “phải làm lại

từ đầu, phải trở thành một người khác”, nhưng trong con người Thái Anh lại

xảy ra mâu thuẫn “một người khác như thế nào tôi chưa rõ, nhưng phải

khác”, chính cô cũng không biết phải làm sao để “phục thiện” Từ hôm ấy,

các bạn trong lớp đối xử rất nhẹ nhàng “chứng tỏ cho tôi hiểu rằng họ biết tôi

đang hoàn lương”, nhưng việc làm ấy lại làm cho Thái Anh thấy khó chịu và

công cuộc phục thiện trở nên khó khăn hơn Thái Anh cho rằng, cô không tìm được sự đồng cảm trong tập thể lớp mà mọi người đang cố gắng tỏ ra thương hại cô Thái Anh quyết định chuyển trường, đến một môi trường học tập mới,

bạn bè mới ở đó sẽ “không ai biết tôi là ai, tôi sẽ “phục thiện” mà không bị

giám sát” Cô bắt đầu chuỗi ngày bình an ở một ngôi trường mới, cố gắng

“không tham gia vào các việc nói xấu mọi người” như ngày trước Cô ghi

chép nhật kí để xem mình đã làm được gì và chưa làm được gì Công cuộc

“phục thiện” vẫn cứ tiếp diễn, để rồi một ngày cô nhìn thấy trong ngôi trường

mới của mình có một học sinh trường cũ của cô cũng chuyển đến đây học Cô

lo sợ, nhỡ đâu “đứa con gái kia” sẽ nói cho tất cả mọi người biết những việc trước kia cô đã từng “quậy” như thế nào

ra bao điều bất ổn ngay trong môi trường giáo dục Tình bạn trong một lớp học vốn là thứ tình cảm trong sáng thì giờ đây cũng không còn giữ được điều

đó, mọi thứ đều trở nên giả tạo Nó khiến lớp học không còn là một tập thể đoàn kết mà chia năm xẻ bảy bởi những học sinh cá tính và ích kỉ Họ tự tách

mình ra khỏi tập thể, tự đẩy mình vào cô đơn, lạc lõng Cũng trong Phục thiện

Thái Anh cảm nhận khá rõ về mối quan hệ bạn bè là tình cảm giả tạo Xuất

phát từ câu chuyện “bắt gió” từ cô bạn cùng lớp Khi Thái Anh nhìn thấy cô

bạn cùng trường cũ, cô lo sợ nó sẽ nói hết những trò nghịch ngợm của mình nên đã trốn vào lớp giả vờ đau đầu Cô bạn cùng lớp, nhân cơ hội này đã trổ tài nghệ của mình, Mỹ trổ hết tài nghệ của đôi tay xoa xoa, giật giật trên trán,

trên thái dương, được vài phút cũng kêu lên “Trời ơi! Gió quá trời!” (Tôi lấy

làm lạ, sao Mỹ lại có thể tìm được “gió” từ một con bệnh không phải tại

“gió” như tôi?)” Chính từ tình huống này Thái Anh đã có những phát hiện

mới về bạn cùng lớp Cô đã nhận thấy sự giả tạo từ những hành động đến suy nghĩ của Mỹ, có thể với Mỹ, đây chỉ là cơ hội thể hiện mình hơn là sự quan

tâm đến sức khỏe của bạn Thái Anh chuyển trường với mong muốn “phục

thiện”, khát khao tìm được môi trường sống mới mà ở đó mọi người thân

thiện, chân thành với nhau Nhưng Thái Anh một lần nữa lại thất vọng vô cùng về cuộc đời giả dối này, cô phát hiện ra rằng cuộc sống xung quanh không giống như những điều mình mong muốn

Tuổi trẻ đôi khi thờ ơ với mọi thứ đang diễn ra xung quanh Nhân vật

Khanh trong Nhật kí rơi vào vực sâu của sự vô cảm, hoàn toàn dửng dưng

với mọi thứ Cô thấy mình thật giả tạo khi trong lớp có bạn bị tai nạn Khi

được các bạn báo Thùy bị tai nạn ngã gãy chân, Khanh hớt hả hỏi:“Hồi

nào? Xe gì đụng? Nặng không” nhưng cô cũng tự hỏi, không biết đó có phải

sự quan tâm đối với bạn thực sự hay không? Và“Tôi hơi ngượng vì đằng sau

những lời dồn dập đó, tôi hoàn toàn dửng dưng, sự dửng dưng mà tôi cố đẩy

ra mà không được” [2, 28] Đến khi biết đó chỉ là lời nói đùa của các bạn,

rằng bạn mình không bị làm sao, cảm xúc của cô cũng không hề thay đổi gì Cuộc sống của Khanh lặng lờ, vô nghĩa, thụ động như một cỗ máy Bốn năm đại học vốn ngoại ngữ chỉ vỏn vẹn bằng những câu hỏi xã giao, với bạn bè

thì thờ ơ vô cảm Để rồi cô giật mình nhận ra: “Như vậy là mất tính người,

là đang chết đấy!”

Những người trẻ trong xã hội ngày nay cảm thấy bất bình khi những phép lịch sự tối thiểu ở trong nhà trường cũng không còn nữa Trong truyện

ngắn Người có học “tôi” thực sự thấy thất vọng và cảm thấy hoang mang, lo

sợ khi tuổi học trò không còn là tuổi hồn nhiên, trong sáng như xưa “Tôi” -

cô sinh viên chăm chỉ đi học lớp ngoại khóa trong dịp hè, mỗi sinh viên đều

có một phiếu để vào lớp tương ứng với một số ghế ngồi Nhưng ngày nào cũng có sự cãi vã về việc tranh chấp ghế ngồi chỉ vì số người nhiều hơn số ghế Ngày thứ ba đi học, cô đi học muộn năm phút, bị một anh béo ngồi mất chỗ của mình, tất cả mọi người đều chĩa thẳng cặp mắt vào cô như thể cô

đang đi van xin ghế của anh kia vậy Cô “cảm thấy hành động của mình sao

mà khúm núm giống như các gia đình có công đi nộp một tờ giấy chứng nhận thành tích cho cán bộ phường để xin một mảnh đất làm nhà” [2, 79] Vậy là,

trật tự, quy định đã bị đảo lộn ngay trên ghế giảng đường Và buổi thứ năm

đến lớp “một cô nàng đang chống cằm tư lự, mắt nhìn xa xôi…” ngồi trên