¤ng lu«n lÊy nçi ®au vµ vÎ ®Ñp cña con ng-êi lµm chuÈn mùc ®Ó nãi vÒ xµ nu khiÕn xµ nu trë thµnh mét Èn dô cho con ng-êi, mét biÓu t-îng cña T©y Nguyªn bÊt khuÊt, kiªn c-êng.. DÝt tr-ën[r]
Trang 1NGỮ VĂN 12 – TUẦN 22
1 TèM HIỂU VĂN BẢN: RỪNG XÀ NU – NGUYỄN TRUNG THÀNH
I Tìm hiểu chung
1 Tác giả
+ Tên khai sinh của Nguyễn Trung Thành (Nguyên Ngọc) là Nguyễn Ngọc Báu Ông sinh năm 1932, quê
ở Thăng Bình, Quảng Nam
+ Nguyễn Trung Thành là bút danh đ-ợc nhà văn Nguyên Ngọc dùng trong thời gian hoạt động ở chiến tr-ờng miền Nam thời chống Mĩ
+ Năm 1950, ông vào bộ đội, sau đó làm phóng viên báo quân đội nhân dân liên khu V Năm 1962, ông tình nguyện trở về chiến tr-ờng miền Nam
+ Tác phẩm: Đất n-ớc đứng lên- giải nhất, giải th-ởng Hội văn nghệ Việt Nam năm 1954- 1955; Trên quê
h-ơng những anh hùng Điện Ngọc (1969); Đất Quảng (1971- 1974);…
+ Năm 2000, ông đ-ợc tặng giải th-ởng Nhà n-ớc về văn học nghệ thuật
Rừng xà nu (1965) ra mắt lần đầu tiên trên Tạp chí văn nghệ quân giải phóng miền Trung Trung bộ (số 2- 1965), sau đó đ-ợc in trong tập Trên quê h-ơng những anh hùng Điện Ngọc
2 Hoàn cảnh ra đời tác phẩm
+ Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, hiệp định Giơ-ne-vơ đ-ợc kí kết, đất n-ớc chia làm hai miền Kẻ thù phá hoại hiệp định, khủng bố, thảm sát, lê máy chém đi khắp miền Nam Cách mạng rơi vào thời kì đen tối + Đầu năm 1965, Mĩ đổ quân ồ ạt vào miền Nam và tiến hành đánh phá ác liệt ra miền Bắc Nguyễn Trung Thành và các nhà văn miền Nam lúc đó muốn viết "hịch thời đánh Mĩ" Rừng xà nu đ-ợc viết vào
đúng thời điểm mà cả n-ớc ta trong không khí sục sôi đánh Mĩ Tác phẩm đ-ợc hoàn thành ở khu căn cứ của chiến tr-ờng miền Trung Trung bộ
+ Mặc dù Rừng xà nu viết về sự kiện nổi dậy của buôn làng Tây Nguyên trong thời kì đồng khởi tr-ớc
1960 nh-ng chủ đề t- t-ởng của tác phẩm vẫn có quan hệ mật thiết với tình hình thời sự của cuộc kháng chiến lúc tác phẩm ra đời
II Đọc- hiểu
1 Đọc- tóm tắt
+ Đọc với giọng hào sảng thể hiện âm h-ởng sử thi và cảm hứng lãng mạn của tác phẩm
+ Tóm tắt tác phẩm cần đảm bảo những chi tiết chính:
- Rừng xà nu- hình t-ợng mở đầu và kết thúc
- Tnú nghỉ phép về thăm làng
- Cụ Mết kể cho dân làng nghe về cuộc đời Tnú và lịch sử làng Xô Man từ những năm đau th-ơng đến đồng khởi nổi dậy
2 Cốt truyện và cách tổ chức bố cục tác phẩm
+ Rừng xà nu đ-ợc kể theo một lần về thăm làng của Tnú sau 3 năm đi bộ đội Đêm ấy, dân làng quây
quần bên bếp lửa nhà rông nghe cụ Mết kể lại câu chuyện bi tráng về cuộc đời Tnú và cuộc đời làng Xô Man
+ Rừng xà nu là sự lồng quyện hai cuộc đời: cuộc đời Tnú và cuộc đời làng Xô Man Hai cuộc đời ấy đều
đi từ bóng tối đau th-ơng ra ánh sáng của chiến đấu và chiến thắng, đi từ hai bàn tay không đến hai bàn tay cầm vũ khí đứng lên dùng bạo lực cách mạng chống lại bạo lực phản cách mạng
+ Cốt truyện Rừng xà nu căng ra trong xung đột quyết liệt một mất một còn giữa một bên là nhân dân,
một bên là kẻ thù Mĩ- Diệm Xung đột ấy đi theo tình thế đảo ng-ợc mà thời điểm đánh dấu là lúc ngọn lửa của lòng căm thù ngùn ngụt cháy trên 10 đầu ngón tay Tnú
3 Nhan đề tác phẩm
+ Nhà văn có thể đặt tên cho tác phẩm của mình là "làng Xô Man" hay đơn giản hơn là "Tnú"- nhân vật chính của truyện Nh-ng nếu nh- vậy tác phẩm sẽ mất đi sức khái quát và sự gợi mở
+ Đặt tên cho tác phẩm là Rừng xà nu d-ờng nh- đã chứa đựng đ-ợc cảm xúc của nhà văn và linh hồn t-
t-ởng chủ đề tác phẩm
+ Hơn nữa, Rừng xà nu còn ẩn chứa cái khí vị khó quên của đất rừng Tây Nguyên, gợi lên vẻ đẹp hùng
tráng, man dại- một sức sống bất diệt của cây và tinh thần bất khuất của ng-ời
+ Bởi vậy, Rừng xà nu mang nhiều tầng nghĩa bao gồm cả ý nghĩa tả thực lẫn ý nghĩa t-ợng tr-ng Hai lớp
ý nghĩa này xuyên thấm vào nhau toát lên hình t-ợng sinh động của xà nu, đ-a lại không khí Tây Nguyên rất
đậm đà cho tác phẩm
4 Hình t-ợng rừng xà nu
+ Mở đầu tác phẩm, nhà văn tập trung giới thiệu về rừng xà nu, một rừng xà nu cụ thể đ-ợc xác định rõ:
Trang 2"nằm trong tầm đại bác của đồn giặc", nằm trong sự hủy diệt bạo tàn: "Hầu hết đạn đại bác đều rơi vào đồi
xà nu cạnh con n-ớc lớn"
Truyện mở ra một cuộc đụng độ lịch sử quyết liệt giữa làng Xô Man với bọn Mĩ- Diệm Rừng xà nu cũng nằm trong cuộc đụng độ ấy Từ chỗ tả thực, rất tự nhiên hình ảnh xà nu đã trở thành một biểu t-ợng Xà nu hiện ra với t- thế của sự sống đang đối diện với cái chết, sự sinh tồn đối diện với sự hủy diệt Cách mở của câu chuyện thật gọn gàng, cô đúc mà vẫn đầy uy nghi tầm vóc
+ Với kĩ thuật quay toàn cảnh, Nguyễn Trung Thành đã phát hiện ra: "cả rừng xà nu hàng vạn cây không cây nào là không bị th-ơng" Tác giả đã chứng kiến nỗi đau của xà nu: "có những cây bị chặt đứt ngang nửa thân mình đổ ào ào nh- một trận bão" Rồi "có những cây con vừa lớn ngang tầm ngực ng-ời bị đạn đại bác chặt đứt làm đôi ở những cây đó, nhựa còn trong, chất dầu còn loãng, vết th-ơng không lành đ-ợc cứ loét
mãi ra, năm m-ời hôm sau thì cây chết" Các từ ngữ: vết th-ơng, cục máu lớn, loét mãi ra, chết,… là những
từ ngữ diễn tả nỗi đau của con ng-ời Nhà văn đã mang nỗi đau của con ng-ời để biểu đạt cho nỗi đau của cây Do vậy, nỗi đau của cây tác động đến da thịt con ng-ời gợi lên cảm giác đau đớn
+ Nh-ng tác giả đã phát hiện đ-ợc sức sống mãnh liệt của cây xà nu: "trong rừng ít có loại cây sinh sôi nảy nở khỏe nh- vậy" Đây là yếu tố cơ bản để xà nu v-ợt qua giới hạn của sự sống và cái chết Sự sống tồn tại ngay trong sự hủy diệt: "Cạnh một cây xà nu mới ngã gục đã có bốn năm cây con mọc lên" Tác giả sử
dụng cách nói đối lập (ngã gục- mọc lên; một- bốn năm) để khẳng định một khát vọng thật của sự sống Cây
xà nu đã tự đứng lên bằng sức sống mãnh liệt của mình: "…cây con mọc lên, hình nhọn mũi tên lao thẳng lên bầu trời" Xà nu đẹp một vẻ đẹp hùng tráng, man dại đẫm tố chất núi rừng
Xà nu không những tự biết bảo vệ mình mà còn bảo vệ sự sống, bảo vệ làng Xô Man: "Cứ thế hai ba năm nay, rừng xà nu -ỡn tấm ngực lớn ra che chở cho làng" Hình t-ợng xà nu chứa đựng tinh thần quả cảm, một
sự kiêu hãnh của vị trí đứng đầu trong bão táp chiến tranh
+ Trong quá trình miêu tả rừng xà nu, cây xà nu, nhà văn đã sử dụng nhân hóa nh- một phép tu từ chủ
đạo Ông luôn lấy nỗi đau và vẻ đẹp của con ng-ời làm chuẩn mực để nói về xà nu khiến xà nu trở thành một
ẩn dụ cho con ng-ời, một biểu t-ợng của Tây Nguyên bất khuất, kiên c-ờng
Các thế hệ con ng-ời làng Xô Man cũng t-ơng ứng với các thế hệ cây xà nu Cụ Mết có bộ ngực "căng nh- một cây xà nu lớn", tay "sần sùi nh- vỏ cây xà nu" Cụ Mết chính là cây xà nu cổ thụ hội tụ tất cả sức mạnh của rừng xà nu Tnú c-ờng tráng nh- một cây xà nu đ-ợc tôi luyện trong đau th-ơng đã tr-ởng thành
mà không đại bác nào giết nổi Dít tr-ởng thành trong thử thách với bản lĩnh và nghị lực phi th-ờng cũng giống nh- xà nu phóng lên rất nhanh tiếp lấy ánh mặt trời Cậu bé Heng là mầm xà nu đang đ-ợc các thế hệ
xà nu trao cho những tố chất cần thiết để sẵn sàng thay thế trong cuộc chiến cam go còn có thể phải kéo dài
"năm năm, m-ời năm hoặc lâu hơn nữa"
+ Câu văn mở đầu đ-ợc lặp lại ở cuối tác phẩm (đứng trên đồi xà nu ấy trông ra xa đến hết tầm mắt cũng
không thấy gì khác ngoài những đồi xà nu nối tiếp tới chân trời) gợi ra cảnh rừng xà nu hùng tráng, kiêu
dũng và bất diệt, gợi ra sự bất diệt, kiêu dũng và hùng tráng của con ng-ời Tây Nguyên nói riêng và con ng-ời Việt Nam nói chung trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu n-ớc vĩ đại ấn t-ợng đọng lại trong kí ức ng-ời đọc mãi mãi chính là cái bát ngát của cánh rừng xà nu kiêu dũng đó
5 Cuộc đời Tnú và cuộc nổi dậy của dân làng Xô Man
Cuộc đời Tnú gắn liền với cuộc đời làng Xô Man Âm h-ởng sử thi chi phối tác giả trong khi xây dựng nhân vật này Tnú có cuộc đời t- nh-ng không đ-ợc quan sát từ cái nhìn đời t- Tác giả xuất phát từ vấn đề cộng đồng để phản ánh đời t- của Tnú
+ Phẩm chất, tính cách của ng-ời anh hùng:
- Gan góc, táo bạo, dũng cảm, trung thực (khi còn nhỏ cùng Mai vào rừng tiếp tế cho anh Quyết)
- Lòng trung thành với cách mạng đ-ợc bộc lộ qua thử thách (bị giặc bắt, tra tấn, l-ng Tnú ngang dọc vết dao chém của kẻ thù nh-ng anh vẫn gan góc, trung thành)
- Số phận đau th-ơng: không cứu đ-ợc vợ con, bản thân bị bắt, bị tra tấn (bị đốt 10 đầu ngón tay)
- Quật khởi đứng dậy cầm vũ khí tiêu diệt bọn ác ôn
+ "Tnú không cứu đ-ợc vợ con"- cụ Mết nhắc tới 4 lần để nhấn mạnh: khi ch-a cầm vũ khí, Tnú chỉ có hai bàn tay không thì ngay cả những ng-ời th-ơng yêu nhất Tnú cũng không cứu đ-ợc Câu nói đó của cụ Mết đã khắc sâu một chân lí: chỉ có cầm vũ khí đứng lên mới là con đ-ờng sống duy nhất, mới bảo vệ đ-ợc những gì thân yêu, thiêng liêng nhất Chân lí cách mạng đi ra từ chính thực tế máu x-ơng, tính mạng của dân tộc, của những ng-ời th-ơng yêu nên chân lí ấy phải ghi tạc vào x-ơng cốt, tâm khảm và truyền lại cho các thế hệ tiếp nối
+ Số phận của ng-ời anh hùng gắn liền với số phận cộng đồng Cuộc đời Tnú đi từ đau th-ơng đến cầm vũ khí thì cuộc đời của làng Xô Man cũng vậy
- Khi ch-a cầm vũ khí, làng Xô Man cũng đầy đau th-ơng: Bọn giặc đi lùng nh- hùm beo, tiếng c-ời
"sằng sặc" của những thằng ác ôn, tiếng gậy sắt nện "hù hự" xuống thân ng-ời Anh Xút bị treo cổ Bà Nhan
bị chặt đầu Mẹ con Mai bị chết rất thảm Tnú bị đốt 10 đầu ngón tay
Trang 3- Cuộc sống ngột ngạt dòn nén đau th-ơng, căm thù Đên Tnú bị đốt 10 đầu ngón tay, làng Xô Man đã nổi dậy "ào ào rung động", "xác m-ời tên giặc ngổn ngang", tiếng cụ Mết nh- mệnh lệnh chiến đấu: "Thế là bắt
đầu rồi, đốt lửa lên!"
Đó là sự nổi dậy đồng khởi làm rung chuyển núi rừng Câu chuyện về cuộc đời một con ng-ời trở thành câu chuyện một thời, một n-ớc Nh- vậy, câu chuyện về cuộc đời Tnú đã mang ý nghĩa cuộc đời một dân tộc Nhân vật sử thi của Nguyễn Trung Thành gánh trên vai sứ mệnh lịch sử to lớn
6 Vai trò của các nhân vật: cụ Mết, Mai, Dít, Heng
+ Cụ Mết, Mai, Dít, bé Heng là sự tiếp nối các thế hệ làm nổi bật tinh thần bất khuất của làng Xô Man nói riêng, của Tây Nguyên nói chung
+ Cụ Mết "quắc th-ớc nh- một cây xà nu lớn" là hiện thân cho truyền thống thiêng liêng, biểu t-ợng cho sức mạnh tập hợp để nổi dậy đồng khởi
+ Mai, Dít là thế hệ hiện tại Trong Dít có Mai của thời tr-ớc và có Dít của hôm nay Vẻ đẹp của Dít là vẻ
đẹp của sự kiên định, vững vàng trong bão táp chiến tranh
+ Bé Heng là thế hệ tiếp nối, kế tục cha anh để đ-a cuộc chiến tới thắng lợi cuối cùng
D-ờng nh- cuộc chiến khốc liệt này đòi hỏi mỗi ng-ời Việt Nam phải có sức trỗi dậy của một Phù Đổng Thiên V-ơng
7 Chủ đề tác phẩm
Chủ đề tác phẩm đ-ợc phát biểu trực tiếp qua lời cụ Mết:Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo!", tức là phải dùng bạo lực cách mạng chống lại bạo lực phản cách mạng Đó là con đ-ờng giải phóng dân tộc của thời đại cách mạng
8 Vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm
+ Khuynh h-ớng sử thi thể hiện đậm nét ở tất cả các ph-ơng diện: đề tài, chủ đề, hình t-ợng, hệ thống nhân vật, giọng điệu,…
+ Cách thức trần thuật: kể theo hồi t-ởng qua lời kể của cụ Mết (già làng), kể bên bếp lửa gợi nhớ lối kể " khan" sử thi của các dân tộc Tây Nguyên, những bài "khan" đ-ợc kể nh- những bài hát dài hát suốt đêm + Cảm hứng lãng mạn: tính lãng mạn thể hiện ở cảm xúc của tác giả bộc lộ trong lời trần thuật, thể hiện ở việc đề cao vẻ đẹp của thiên nhiên và con ng-ời trong sự đối lập với sự tàn bạo của kẻ thù
IV Tổng kết
+ Qua truyện gắn Rừng xà nu, ta nhận thấy đặc điểm phong cách sử thi Nguyễn Trung Thành: h-ớng vào
những vấn đề trọng đại của đời sống dân tộc với cái nhìn lịch sử và quan điểm cộng động
+ Rừng xà nu là thiên sử thi của thời đại mới Tác phẩm đã đặt ra vấn đề có ý nghĩa lớn lao của dân tộc và
thời đại: phải cầm vũ khí đứng lên tiêu diệt kẻ thù bạo tàn để bảo vệ sự sống của đất n-ớc, nhân dân
2 ĐỌC HIỂU: Làm cỏc đề đọc hiểu trong đề cương