Tiểu luận tìm hiểu các lớp nghĩa và đặc điểm tiêu biểu của tục ngữ Hán Việt. Báo cáo những thay đổi và chuyển dịch tiêu biểu trong tục ngữ Hán Việt. So sánh giữa tục ngữ Hán Việt với tục ngữ tiếng Việt.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ
TIỂU LUẬN CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC
Đề tài:
MỘT VÀI ĐẶC ĐIỂM TIÊU BIỂU
CỦA TỤC NGỮ HÁN VIỆT
BỘ MÔN: TỪ HÁN VIỆT
CBHD: TS NGUYỄN ĐÌNH PHỨC SVTH:
LỚP:
MSSV:
TP.HCM, ngày tháng năm 2015
Trang 2I GIỚI THIỆU
Tục ngữ là một trong những kho tàng văn hóa – văn học dân gian vô cùng phong phú và đa dạng, là bộ phận truyền tải những nét đẹp tinh hoa văn hóa của mỗi dân tộc, thể hiện một cách sâu sắc và toàn diện đời sống văn hóa xã hội của dân tộc đó Tục ngữ là sự đúc kết tri thức, kinh nghiệm sống và đạo đức thực tiễn của nhân dân qua nhiều thế hệ
Do vị trí địa lí và sự giao lưu văn hóa lâu đời của nhân dân hai nước Việt – Trung khiến cho tục ngữ Hán và tục ngữ Việt trong quá trình phát triển đã có sự ảnh hưởng và thúc đẩy lẫn nhau Các tục ngữ Hán theo con đường du nhập vào Việt Nam đã hình thành nên các câu tục ngữ Việt gốc Hán, góp phần làm phong phú, đa dạng thêm kho tàng tục ngữ ở Việt Nam Tục ngữ Hán Việt được nhân dân
ta sử dụng rộng rãi trong đời sống thường ngày, trong các tác phẩm văn học, thi ca, điều đó cũng đồng thời với việc nhân dân ta đang tiếp thu một tinh hoa văn hóa đồ
sộ của Trung Hoa Việc nghiên cứu tục ngữ Hán Việt là việc làm có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu sự giao thoa văn hóa giữa hai nước Việt – Trung
Đứng từ phương diện ngôn ngữ học, tiểu luận này xác định đối tượng nghiên cứu là phương diện ngôn ngữ của tục ngữ, do tính chất của bài tiểu luận, nên bài viết này chỉ đề cập đến vài nét tiêu biểu về đặc điểm tục ngữ Hán Việt
Thông qua bài tiểu luận này, chúng tôi mong muốn được góp một phần sức lực vào các công trình nghiên cứu về tục ngữ Hán Việt sau này, đồng thời, đây cũng sẽ
là tài liệu có thể góp phần vào việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt Chúng tôi
hy vọng đây sẽ là tài liệu tham khảo đáng tin cậy và có giá trị cho những công trình
có liên quan về sau này
Trang 3II NỘI DUNG
Trước khi tìm hiểu tục ngữ, chúng ta cần nhận dạng tục ngữ và thành ngữ, theo tài liệu từ trang web tudienthanhngu.com (Từ điển thành ngữ):
“Tục ngữ: Là một câu tự nó diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh
nghiệm, một luân lí, một công lí, có khi là một sự phê phán
Tục ngữ là một câu hoàn chỉnh, là một thể loại sáng tác ngang hàng với ca dao, dân ca Tục ngữ diễn tả một ý trọn vẹn, nó là một hiện tượng ý thức xã hội mà nội dung là những phán đoán:
Ví dụ: Chó cắn áo rách Người chửa cửa mả Nói ngọt lọt tận xương.
Thành ngữ: Là một phần câu sẵn có, nó là một bộ phận của câu mà nhiều
nguời đã quen dùng nhưng tự nó không diễn được một ý trọn vẹn Thành ngữ chỉ
là một nhóm từ dược dùng trong phát ngôn, trong ca dao, tục ngữ … Nó ngang hàng với từ, thành ngữ là đơn vị định danh bậc hai của ngôn ngữ: nó là anh, từ là
em Thành ngữ có nghĩa một chiều, một mặt, nói lên một tình trạng nhưng không kết thúc Nó là một hiện tượng ngôn ngữ mang nội dung khái niệm.” [2]
Từ những bước đầu nhận diện tục ngữ như trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu, khảo sát các liệu liên quan đến tục ngữ Hán Việt, chúng tôi quan sát và thấy được một vài đặc điểm nổi bật có trong tục ngữ Hán Việt như sau:
- Có sự thay đổi thành tố trong cấu trúc tục ngữ.
Việc thay đổi thành tố trong cấu trúc tục ngữ đã tạo nên biến thể của tục ngữ, mà nội dung vẫn được giữ nguyên Việc thay đổi này diễn ra trên hai bình diện:
Thay đổi bằng yếu tố Hán Việt
An cư lạc nghiệp An cư lập nghiệp
Trang 4Vật khinh tình trọng Lễ khinh tình trọng
Thiên cơ bất khả lậu Thiên cơ bất khả lộ
Nghi nhân mạc dụng, dụng nhân mạc
nghi
Nghi nhân bất dụng, dụng nhân bất nghi
Thay đổi bằng yếu tố Việt
Dĩ độc trị độc Lấy độc trị độc
Quốc hữu quốc pháp, gia hữu gia quy Quốc có quốc pháp, gia có gia quy Thuận thiên, hành đạo Theo trời hành đạo
- Thay đổi sự sắp xếp từ trong câu (nghĩa không đổi)
Phu quí phụ vinh Phu vinh thê quí
- Chuyển dịch sang tiếng Việt
Điều này đã tạo nên các biến thể Hán Việt - tiếng Việt
Anh hùng nan quá mỹ nhân quan Anh hùng khó qua ải mỹ nhân
Bách chiến bách thắng Trăm trận trăm thắng
Đa mưu, túc trí Lắm mưu, nhiều kế
Nhân bất vị kỉ, thiên tru địa diệt Người không vì mình, trời tru đất diệt
- Các tục ngữ được giữ nguyên dạng
Các tục ngữ này được sử dụng nguyên dạng như trong tiếng Hán
Bần cùng sinh đạo tặc
Danh thuận ngôn chính
Nhất tự vi sư, bán tự vi sư
Tiên học lễ học hậu văn
Công thành danh toại
Dĩ hòa vi quý
- Sử dụng song song với tục ngữ tiếng Việt với nghĩa tương đương.
Tục ngữ Hán Việt Tục ngữ tiếng Việt
Độc mộc bất thành lâm Một cây không thành rừng
Viễn thân bất như cận lân Họ hàng xa không bằng láng giềng gần Bích trung hữu nhĩ Tai vách mạch dừng
Dĩ độc trị độc Gậy ông đập lưng ông
Dưỡng hổ, dị họa Nuôi ong tay áo
Trang 5Cận mặc giả hắc, cận đăng giả minh Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng
Ngoài những đặc điểm nêu trên, khi xem xét tục ngữ dưới góc độ ngữ nghĩa, chúng tôi nhận thấy, tục ngữ Hán Việt cũng có những đặc điểm giống với tục ngữ trong tiếng Việt, đó là tục ngữ Hán Việt cũng tồn tại các lớp nghĩa là lớp nghĩa đen
và lớp nghĩa bóng, ngoài ra, còn có rất nhiều trường hợp tục ngữ được hiểu theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng
- Tục ngữ chỉ mang nghĩa đen
Là phần nghĩa hiển thị ngay trên câu Các câu tục ngữ dạng này ta có thể dễ dàng lý giải qua nghĩa hiển ngôn
“Cốc vũ tiền hậu, tài qua chủng đậu
Trước và sau tiết cốc vũ là thích hợp cho việc thu hoạch dưa và trồng đậu [Cốc vũ: một trong 24 tiết khí, nằm khoảng giữa tháng 4]” [1]
“Sinh mệnh tại vu vận động”
Tức: cuộc sống là ở sự vận động
- Tục ngữ mang cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng
Ngoài phần nghĩa trên mặt chữ, thì tục ngữ dạng này còn có thêm một lớp
nghĩa hàm ẩn bên trong Chẳng hạn câu: “nhất tự vi sư bán tự vi sư” ngoài nghĩa đen được hiểu là một chữ cũng là thầy, nữa chữ cũng là thầy , câu này có nghĩa
bóng là khuyên nhủ chúng ta phải biết nhớ ơn những người đã chỉ dạy cho chúng
ta bất cứ việc gì, hay câu: “căn bất chính miêu oai” có nghĩa đen là rễ không thẳng
thì mầm cong và nghĩa bóng là thế hệ trước không tốt, không giáo dục được thế hệ sau tốt.
- Tục ngữ chỉ mang nghĩa bóng
Trang 6Có không ít trường hợp, các câu tục ngữ chỉ được hiểu theo nghĩa bóng, nghĩa đen của chúng rất mờ nhạt hoặc cũng có thể không đủ khái quát hiện thực
được đề cập đến Ví dụ như câu “Nhân đa xuất Hàn Tín” có nghĩa là nhiều người
tất nảy sinh người tài giỏi.
Trang 7III KẾT LUẬN
Sự xuất hiện của tục ngữ Hán Việt đã góp phần làm phong phú, đa dạng thêm kho tàng văn học dân gian của Việt Nam, tục ngữ Hán Việt là cầu nối cho
sự giao lưu văn hóa giữa hai nước Việt – Trung
Qua con đường du nhập, tục ngữ Hán Việt vừa mang những nét đặc trưng của tiếng Hán vừa mang những nét đặc trưng của tiếng Việt, thông qua việc thể hiện trên cấu trúc của câu, hình thành những nét phong cách đặc trưng riêng biệt chỉ có riêng ở tục ngữ Hán Việt, góp phần làm đa dạng phong cách sử dụng trên các tác phẩm văn chương, báo chí,…
Không chỉ làm gia tăng số lượng tục ngữ trong tiếng Việt, mà tục ngữ Hán Việt còn bổ sung về mặt chất lượng cho kho tàng tục ngữ tiếng Việt, chúng cung cấp những khái niệm mới mà trong tiếng Việt chưa có, chúng mang những nội dung tương đồng với tiếng Việt, tạo nên một lớp tục ngữ đồng nghĩa, làm cho đa dạng, đa sắc thái biểu cảm các nội dung đó
Trang 8TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu thành văn
1 Nguyễn Văn Khang, 2006, Từ ngoại lai trong tiếng Việt, NXB Giáo dục
2 Lê Đình Khẩn, Từ vựng gốc Hán trong Tiếng Việt, NXB Đại học quốc gia
tp.Hồ Chí Minh
3 Hoàng Phê, 2011, Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng
Tài liệu Internet
1 Phạm Thanh Hằng, luận án tiến sĩ ngữ văn: Đối chiếu cấu trúc – ngữ nghĩa
tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt, trường Đại học sư phạm tp.Hồ Chí
Minh
http://www.zbook.vn/ebook/doi-chieu-cau-truc-ngu-nghia-tuc-ngu-tieng-han-hien-dai-va-tieng-viet-42499/
1 Phạm Thanh Hằng, Vài nét về tục ngữ Hán Việt trong tục ngữ Việt, Kỉ yếu Hội thảo Khoa học của Học viên sau Đại học
http://hocthuat.vn/tai-lieu/vai-net-ve-tuc-ngu-han -viet-trong-tuc-ngu-viet-9015
2 Từ điển thành ngữ
http://tudienthanhngu.com/cach-phan-biet-tuc-ngu-va-thanh-ngu.html
3 Tục ngữ Việt Nam – Hán Việt – Tiếng Anh
http://me.zing.vn/zb/dt/luuchuong_gl1957/15167573?utm_source=me.login
4 Tục ngữ Hán Việt
http://www.chutluulai.net/forums/showthread.php?t=8033