Thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo quận 5 thành phố hồ chí minh và hiệu quả giáo dục sức khỏe

Nghiên cứu này thực hiện qua hai bước: đánh giáthực trạng ban đầu, tiến hành can thiệp phù hợp và ước lượng hiệu quả can thiệpcộng đồng qua truyền thông giáo dục sức khỏe cho phụ huynh v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng ai công bố trong bất kỳcông trình nào khác

Tác giả nghiên cứu

Phùng Đức Nhật

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) : Hiệp hội các

quốc gia Đông Nam Á

BMI (body mass index) : chỉ số khối cơ thể

CBVC Cán bộ viên chức

CC/T Chiều cao theo tuổi

CN/CC Cân nặng theo chiều cao

CN/T Cân nặng theo tuổi

CSHQ Chỉ số hiệu quả

HDL (high density lipo-protein) : lipo-protein trọng lượng phân

tử cao

IDI (International Diabetic Institute) : Viện nghiên cứu Đái

tháo đường quốc tế

KTC 95% khoảng tin cậy 95%

LDL (low density lipo-protein) : lipo-protein trọng lượng phân

tử thấp

NCHS (National Center for Health Statistics) : Trung tâm Quốc

gia về Thống kê y tế (Mỹ)

OR (odds ratio) : tỉ số số chênh, tỉ số chênh

PAL (physical activity level) : mức vận động cơ thể

SD (standard deviation) : độ lệch chuẩn

TCBP thừa cân béo phì

UBND Ủy ban nhân dân

USD (United States dollar) : đô-la Mỹ

Ẍ ± SD Trung bình ± độ lệch chuẩn

WHO (World Health Organisation) : Tổ chức Y tế Thế giới

WPRO-WHO (Western Pacific Regional Office – WHO) : Văn phòng

khu vực Châu Á Thái Bình Dương Tổ chức Y tế Thế giới

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 1.2 So sánh mốc phân loại thừa cân béo phì của thế giới và

Châu Á

6

Bảng 1.3 Vị trí và cách đo bề dầy lớp mỡ dưới da 9Bảng 1.4 Tỉ lệ thừa cân béo phì toàn cầu ở trẻ em lứa tuổi học đường 10Bảng 1.5 Tình hình TCBP khu vực ASEAN năm 2005, dự báo đến

năm 2015

11

Bảng 1.7 Ảnh hưởng lối sống hiện đại lên hoạt động thể chất 19Bảng 1.8 Các nghiên cứu về chi phí thừa cân béo phì 25Bảng 3.1 Tần số và tỉ lệ trẻ phân bố theo giới, tuổi, dân tộc 51Bảng 3.2 Tần số và tỉ lệ phụ huynh phân bố theo nhóm tuổi, dân tộc,

Bảng 3.8 Phân bố dân tộc và trình độ học vấn của cha mẹ trẻ 57Bảng 3.9 Liên quan giới, tuổi, dân tộc với TCBP của trẻ (CN/CC) 58Bảng 3.10 Phân bố tỉ lệ thừa cân béo phì của trẻ theo các đặc tính dân

tộc, nghề nghiệp, trình độ học vấn của cha mẹ

với TCBP của trẻ

67

Bảng 3.18 Liên quan kiến thức dinh dưỡng, kiến thức phòng chống

thừa cân béo phì của mẹ với TCBP của trẻ

68

Bảng 3.19 Liên quan dân tộc mẹ, trình độ học vấn mẹ với TCBP của

trẻ

69

Bảng 3.20 Liên quan tăng cân mẹ lúc mang thai, cân nặng lúc sanh của

trẻ, suy dinh dưỡng bào thai trẻ, loại sữa bú năm đầu vớiTCBP của trẻ

69

Bảng 3.21 Liên quan kinh tế gia đình với TCBP của trẻ 70Bảng 3.22 Liên quan thói quen ăn uống với TCBP của trẻ 70Bảng 3.23 Liên quan sở thích ăn uống với TCBP của trẻ 71Bảng 3.24 Liên quan vận động với TCBP của trẻ 71

Bảng 3.25 Liên quan kiến thức dinh dưỡng của mẹ với TCBP của trẻ 73Bảng 3.26 Liên quan thái độ của mẹ về hình dạng bề ngoài của trẻ với

TCBP của trẻ

74

Bảng 3.27 Kết hợp TCBP và các đặc trưng của trẻ và phụ huynh qua

phân tích đơn biến và đa biến

75

Bảng 3.28 Các đặc điểm lúc khởi đầu của trẻ tham gia nghiên cứu và

còn lại vào cuối giai đoạn nghiên cứu can thiệp

76

Bảng 3.29 Các đặc điểm lúc khởi đầu của các nhóm đối tượng là mẹ bị

loại ra và còn lại vào cuối giai đoạn nghiên cứu can thiệp

77

Bảng 3.30 So sánh tỉ lệ có kiến thức dinh dưỡng đúng sau can thiệp

của các bà mẹ giữa trường can thiệp và trường đối chứng

78

Bảng 3.31 So sánh tỉ lệ có thái độ đúng sau can thiệp của các bà mẹ

giữa trường can thiệp và trường đối chứng

78

Bảng 3.32 So sánh tỉ lệ có kiến thức đúng, thái độ đúng đối với TCBP

trước và sau can thiệp của các bà mẹ giữa trường can thiệp

và trường đối chứng

79

Bảng 3.33 So sánh tỉ lệ một số thói quen ăn uống của trẻ sau can thiệp

giữa trường can thiệp và trường đối chứng

80

Bảng 3.34 So sánh thời gian hoạt động tĩnh tại trung bình ở trường đối

chứng qua điều tra trước và sau can thiệp

81

Bảng 3.35 So sánh thời gian hoạt động tĩnh tại trung bình ở trường can

thiệp qua điều tra trước và sau can thiệp

81

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 3.1 So sánh tỉ lệ thừa cân béo phì của trẻ ở các nhóm

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Trang

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ cân bằng năng lượng, Tổ chức Y tế Thế giới 14

Sơ đồ 1.2 Thừa năng lượng và tích lũy cân nặng, Tổ chức Y tế

Thế giới

15

Sơ đồ 1.3 Mô hình chia sẻ trách nhiệm, Tổ chức Y tế Thế giới 27

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang Hình 1.1 Cách đo chiều dài nằm của trẻ 7 Hình 1.2 Cách đo chiều cao đứng của trẻ 8

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Sự phát triển của trẻ em lứa tuổi mẫu giáo 3

1.2 Dịch tễ học thừa cân béo phì ở trẻ em 3

1.3 Tình hình thừa cân béo phì trên thế giới 10

1.4 Tình hình thừa cân béo phì tại Việt Nam 12

1.5 Cơ chế sinh lý thừa cân béo phì 14

1.6 Các yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì 16

1.7 Tác hại của thừa cân béo phì 23

1.8 Can thiệp phòng chống thừa cân béo phì ở trẻ em 24

CHƯƠNG 2 - ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 37

2.1 Đối tượng nghiên cứu 37

2.2 Phương pháp nghiên cứu 38

2.3 Các bước tiến hành 50

2.4 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 50

CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ 51

3.1 Đặc tính dân số học của mẫu nghiên cứu 51

3.2 Liên quan các yếu tố nguy cơ với TCBP của trẻ 57

3.3 Đánh giá hiệu quả biện pháp giáo dục sức khoẻ giảm nguy cơ thừa cân béo phì ở trẻ 75

CHƯƠNG 4 – BÀN LUẬN 82

4.1 Xác định tỉ lệ thừa cân béo phì 82

4.2 Xác định mối liên quan giữa các yếu tố nguy cơ với tình trạng thừa cân béo phì của trẻ 83

4.3 Đánh giá hiệu quả can thiệp giáo dục sức khỏe 90

KẾT LUẬN 99

KIẾN NGHỊ 101

Danh mục các công trình nghiên cứu của tác giả

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

Phụ lục 1: Phiếu điều tra

Phụ lục 2: Danh sách các cụm điều tra cho nghiên cứu cắt ngang

Phụ lục 3: Danh sách điều tra viên

Phụ lục 4: Hai tờ bướm và Bích chương

2015 có khoảng 2,3 tỉ người lớn bị thừa cân béo phì; trong đó hơn 700 triệu là béophì[148] Sự gia tăng số người thừa cân béo phì từ 200 triệu năm 1995 lên 300 triệunăm 2000, 400 triệu năm 2005 và 500 triệu năm 2008 cho thấy đây là một gánhnặng y tế trong tương lai Thừa cân béo phì là đại dịch không chỉ giới hạn ở cácnước công nghiệp, mà đến 115 triệu người thừa cân béo phì là ở các nước đang pháttriển, tốc độ gia tăng cao tại các thành thị [25],[138],[140].

Tại Việt Nam, thừa cân béo phì ngày càng trở nên một vấn đề y tế công cộngnghiêm trọng Các cuộc điều tra nhân khẩu học trước năm 1995 cho thấy tỉ lệ thừacân béo phì không đáng kể [14] Năm 2000 điều tra tại các thành phố lớn cho thấy tỉ

lệ thừa cân béo phì ở lứa tuổi học sinh tiểu học Hà Nội là 10% [14], thành phố HồChí Minh là 12% [27] Năm 2011, báo cáo tình hình dinh dưỡng quốc gia ở trẻ dưới

5 tuổi trên toàn quốc cho tỉ lệ thừa cân béo phì chung cho toàn quốc là 4,8%, tănggấp 6 lần so với năm 2000 [63] Khảo sát tại các thành phố lớn Việt Nam như HàNội, TP Hồ Chí Minh đều cho thấy có hiện tượng gia tăng tỉ lệ thừa cân béo phì ởtrẻ lứa tuổi nhà trẻ, mẫu giáo và học sinh tiểu học Tại thành phố Hồ Chí Minh, tỉ lệthừa cân béo phì 4-5 tuổi vào năm 2000 là 3,1% [27], năm 2006 nghiên cứu ở lứatuổi tiền học đường xác định tỉ lệ thừa cân béo phì là 20,5%; trong đó béo phì là16,3% [77] Tại Hà Nội, tình trạng thừa cân béo phì của học sinh Hà Nội từ 1995 -

2000 có xu hướng tăng ở tất cả lứa tuổi từ 2,6% năm 1995 lên 5,6% năm 2000 [14].Can thiệp phòng chống thừa cân béo phì ở trẻ cho kết quả khả quan Năm

2004, Trần Thị Phúc Nguyệt tiến hành nghiên cứu thực trạng thừa cân béo phì ở trẻ4-6 tuổi nội thành Hà Nội và thử nghiệm một can thiệp cộng đồng đạt kết quả tốt[39] Năm 2006, Huỳnh Thị Thu Diệu đã nghiên cứu về thừa cân béo phì ở trẻ tiền

học đường (mầm non, mẫu giáo) tại TP Hồ Chí Minh tập trung tìm hiểu các yếu tốnguy cơ [77] Tuy nhiên, ít nghiên cứu thực hiện can thiệp dựa trên các bằng chứngđiều tra ban đầu tại nơi can thiệp Nghiên cứu này thực hiện qua hai bước: đánh giáthực trạng ban đầu, tiến hành can thiệp phù hợp và ước lượng hiệu quả can thiệpcộng đồng qua truyền thông giáo dục sức khỏe cho phụ huynh về thừa cân béo phì ởtrẻ mẫu giáo tại thành phố Hồ Chí Minh.

Câu hỏi nghiên cứu đặt ra: Tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo tại các trườngmầm non mẫu giáo trên địa bàn quận 5 là bao nhiêu? Các yếu tố nào ảnh hưởng đếntình trạng thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo? Biện pháp can thiệp bằng truyền thônggiáo dục sức khoẻ cho phụ huynh có hiệu quả thế nào trong việc giảm nguy cơ thừacân béo phì ở trẻ?

Mục tiêu nghiên cứu

1 Xác định tỉ lệ thừa cân béo phì ở học sinh mẫu giáo quận 5, thành phố HồChí Minh

2 Xác định mối liên quan của một số yếu tố như dân số học, dinh dưỡng và vậnđộng của trẻ, kiến thức và thái độ của mẹ với tình trạng thừa cân béo phì ởhọc sinh mẫu giáo

3 Đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khoẻ tại trường mẫugiáo nhằm giảm nguy cơ thừa cân béo phì học sinh mẫu giáo

CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Sự phát triển của trẻ em lứa tuổi mẫu giáo

Sự phát triển ở trẻ em có tính chất toàn diện về thể chất, tâm thần và vận động.Các giai đoạn phát triển này thường được chia thành sáu thời kỳ: bào thai, sơ sinh,nhũ nhi, răng sữa, thiếu niên, dậy thì [9]

Giai đoạn từ 1 đến 6 tuổi (thời kỳ răng sữa) được chia làm hai thời kỳ: lứa tuổinhà trẻ từ 1-3 tuổi và mẫu giáo từ 4-6 tuổi Giai đoạn mẫu giáo có đặc điểm là tốc

độ lớn của trẻ chậm dần, trẻ mất dạng mập tròn mà thon dần Về cân nặng, mỗi nămtrẻ tăng trung bình 2000 gam Chiều cao lúc 4 tuổi là 1m gấp đôi so với lúc mớisinh Tổ chức não đạt mức 100% trưởng thành lúc trẻ 6 tuổi Trẻ ham thích tìm hiểumôi trường xung quanh, thích bạn bè, nói rành rẽ, biết hát, đếm số, học vẽ Trẻ điềukhiển được một số động tác, trở nên khéo léo Vào cuối giai đoạn mẫu giáo trẻ bắtđầu thích ăn một số thức ăn cứng và chán thức ăn mềm Ở giai đoạn này trò chơi làhoạt động giúp trẻ hình thành trí tưởng tượng, nhân cách và tư duy [9]

1.2 Dịch tễ học thừa cân béo phì ở trẻ em

1.2.1 Định nghĩa thừa cân béo phì

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thừa cân béo phì là tình trạng tích tụ mỡcao hoặc bất thường trong cơ thể có khả năng gây ảnh hưởng sức khoẻ [142]

1.2.2 Cách xác định tình trạng thừa cân béo phì:

Sự phát triển cơ thể thay đổi theo tuổi, vì vậy không thể áp dụng một chuẩnchung để đánh giá tình trạng thừa cân béo phì cho mọi lứa tuổi, nhất là ở trẻ em lứatuổi tiền học đường [97] Tổ chức Y tế Thế giới chia 4 nhóm tuổi để đánh giá tìnhtrạng dinh dưỡng: dưới 5 tuổi, từ 5-9 tuổi, từ 10-19 tuổi, trên 19 tuổi [41],[127]

Ở trẻ em, hai chỉ số thường dùng nhất để đánh giá tình trạng thừa cân béo phìcủa trẻ là chỉ số BMI theo tuổi và giới và chỉ số cân nặng/chiều cao (CN/CC)[31],[144], [149]

Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index: BMI) theo tuổi và giới được sử dụng đểđánh giá thừa cân béo phì theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới với quần thểtham khảo từ 6 quốc gia: Brazil, Ghana, Ấn Độ, Na Uy, Oman và Mỹ [149].

BMI được tính theo công thức sau:

BMI = Cân nặng (kg)

Chiều cao2 (m2)Chỉ số cân nặng/chiều cao (CN/CC) được phân loại theo khuyến nghị của Tổchức Y tế Thế giới năm 2006 với quần thể tham khảo NCHS Chỉ số này được tínhtrên trung bình quần thể và có các mốc: lệch chuẩn -4SD, -3SD, -2SD, -1SD, TB,+1SD, +2SD, +3SD, +4SD Bảng được lập riêng theo giới cho trẻ trai và trẻ gái Trẻ

có chỉ số CN/CC thấp hơn –2SD được tính là trẻ suy dinh dưỡng thể gầy còm, trẻ

có chỉ số CN/CC cao hơn +2SD được tính là trẻ thừa cân béo phì Trẻ có chỉ sốCN/CC trong giới hạn –2SD đến +2SD là bình thường

1.2.2.1 Xác định tình trạng thừa cân béo phì ở trẻ dưới 9 tuổi

Xác định tình trạng thừa cân béo phì theo chỉ số BMI theo tuổi và giới:

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tình trạng thừa cân béo phì của trẻ được tính theochỉ số BMI theo tuổi và giới nếu vượt quá +1SD là thừa cân, nếu vượt quá +2SD làbéo phì

Ở trẻ em do sự phát triển của trẻ có khác biệt giữa hai giới nam và nữ nên BMI

được lập riêng thành hai bảng theo tuổi và giới nam, tuổi và giới nữ.

Xác định tình trạng thừa cân béo phì theo chỉ số CN/CC:

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tình trạng thừa cân béo phì của trẻ được tính theochỉ số cân nặng/chiều cao (CN/CC) nếu vượt quá +2SD là thừa cân, nếu vượt quá+3SD là béo phì

1.2.2.2 Xác định tình trạng thừa cân béo phì ở trẻ vị thành niên 10-19 tuổi

Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị áp dụng BMI theo tuổi và giới và đánh giátheo percentile (bách phân vị) để xác định tình trạng thừa cân béo phì ở nhóm tuổinày Tính theo bách phân vị, trẻ thừa cân khi BMI ≥ 85 percentile, và béo phì khi

BMI ≥ 95 percentile, hoặc BMI ≥ 85 percentile cộng với bề dày lớp mỡ dưới da ởhai vị trí cơ tam đầu và dưới xương bả vai ≥ 90 percentile [135].

1.2.2.3 Xác định thừa cân béo phì ở người lớn

Người trưởng thành: 20 tuổi trở lên, Tổ chức Y tế Thế giới khuyên áp dụngBMI để đánh giá Các chỉ số này được áp dụng chung cho người trưởng thành trêntoàn cầu với các mức phân loại như sau:

Bảng 1.1 Phân loại thừa cân béo phì theo WHO

Tuy nhiên, các nghiên cứu đa quốc gia tại Châu Á của Văn phòng khu vựcChâu Á - Thái Bình Dương thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WPRO-WHO), Nhóm đặctrách nghiên cứu thừa cân béo phì quốc tế, Viện nghiên cứu đái tháo đường quốc tế(IDI), Trung tâm hợp tác nghiên cứu dịch tễ học đái tháo đường và bệnh không lây(thuộc WHO) cho thấy ở người Châu Á khi BMI trên 23 đã có thể tăng nguy cơbệnh rõ rệt nên có đề xuất áp dụng mốc phân loại BMI là 23 cho thừa cân, và BMI

là 25 cho béo phì ở Châu Á [139] WHO đã tổ chức Hội nghị tư vấn về BMI chongười Châu Á năm 2002 tại Singapore và kết luận người Châu Á có nguy cơ bệnhtim mạch và đái tháo đường týp 2 ở mức BMI thấp hơn 25 kg/m2 Tùy dân tộc màđiểm mốc này thay đổi với nhóm nguy cơ tương đối là từ 22-25 kg/m2

(tương ứngBMI 22 đến 25), và nhóm nguy cơ cao từ 26-31 kg/m2 (tương ứng BMI 26 đến 31)

Để thuận lợi cho các chuyên gia y tế công cộng Hội đồng tư vấn bổ sung các mốc

phân loại theo BMI ở các điểm mốc 23; 27,5; 32,5 và 37,5 giúp các quốc gia Châu

Á chọn lựa can thiệp y tế công cộng với các điểm mốc phù hợp [72],[139]

Bảng 1.2 So sánh mốc phân loại thừa cân béo phì của thế giới và Châu Á

1.2.3 Cách cân đo xác định tình trạng thừa cân béo phì

Ở trẻ em, tình trạng thừa cân béo phì thường được đánh giá qua các chỉ sốnhân trắc: cân nặng, chiều cao, vòng eo, vòng mông, lớp mỡ dưới da [10],[145]

Đo chiều cao hoặc chiều dài

Đo chiều dài nằm của trẻ thường áp dụng cho trẻ dưới 2 tuổi (từ 24 tháng tuổitrở xuống) Đo chiều cao của trẻ thường áp dụng cho trẻ trên 2 tuổi (từ 25 tháng tuổitrở lên) [56],[68] Trong nghiên cứu này, trẻ có lứa tuổi 4-6 tuổi Áp dụng cách đochiều cao đứng cho tất cả trẻ nghiên cứu

Trẻ dưới 2 tuổi: đo chiều dài nằm

Hình 1.1 Cách đo chiều dài nằm của trẻ

“Nguồn: Viện Dinh dưỡng, 2000” [56]

Trẻ từ 2 tuổi trở lên: đo chiều cao đứng

Hình 1.2 Cách đo chiều cao đứng của trẻ

“Nguồn: Viện Dinh dưỡng, 2000” [56]

Trên thực địa, để giảm chi phí nhân lực và tạo sự hợp tác của gia đình và nhàtrường, cán bộ cân đo có thể nhờ phụ huynh hoặc giáo viên giữ trẻ đúng tư thế thaycho vai trò người cán bộ y tế trợ giúp cân đo

Cân nặng: Sử dụng cân phù hợp để cân trẻ: trẻ dưới 2 tuổi, sử dụng cân lòngmáng hoặc cân treo; trẻ trên 2 tuổi, người lớn: sử dụng cân bàn, cân điện tử…

Trong nghiên cứu này, trẻ có lứa tuổi 4-6 tuổi Áp dụng cách cân trẻ bằng cânđiện tử Tanita có độ chính xác đến 100g

Đo bề dày lớp mỡ dưới da

Đo bằng thước kẹp: đặt thước kẹp lên các nơi cần đo bề dầy lớp mỡ dưới da,sau đó dùng tay véo lớp mỡ dưới da lên rồi đo bằng thước kẹp Các vị trí thường đolà: bề ngoài cánh tay, đùi, bụng, dưới bả vai, mông Bề dầy lớp mỡ dưới da giúpước lượng tổng số lượng mỡ trong cơ thể Đo bằng compa chuyên dùng:Harpenden, Holtain, Lange, Mc Gaw Thường dùng hiện nay là compa Harpendenhai đầu là 2 mặt phẳng tiết diện 1 cm2, có áp lực kế gắn vào để đảm bảo khi kẹp vào

nhị đầu

Điểm đo ngang mức cơtam đầu, mặt trước cánhtay

Nâng nếp da khỏi mặt cơ khoảng 1cm

Đặt mỏm compa vào để đoGhi kết quả theo mmNếp gấp da

dưới xương bả

vai

Điểm đo ngay dướiđường bờ chéo xương bảvai Ngang mức điểm đo

cơ tam đầu dóng vào

Nếp gấp da được nâng lên với góc

45o so với mặt phẳng ngang

Đặt mỏm compa vào để đoGhi kết quả theo mmNếp gấp da

mạn sườn

Điểm đo ngay phía trênmào chậu trái, ngay phíasau đường nách giữa

Nếp da được nâng lên có trục songsong với đường lõm da ở vùng đó

Nếp da được nâng lên với trục nằmngang

“Nguồn: Viện Dinh dưỡng, 1998” [55]

1.3 Tình hình thừa cân béo phì trên thế giới

Số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy năm 2008 trên thế giới có khoảng1,4 tỉ người từ 20 tuổi trở lên thừa cân béo phì, trong đó có 500 triệu là béo phì.Năm 2011, 40 triệu trẻ dưới 5 tuổi thừa cân béo phì Dự đoán đến 2015 có khoảng2,3 tỉ người lớn bị thừa cân béo phì, trong đó hơn 700 triệu là béo phì [142],[148].Trong giai đoạn 1990-2000 tình hình thừa cân béo phì gia tăng tương đốinhanh, năm 2002 ước tính toàn cầu có 155 triệu trẻ lứa tuổi học đường bị thừa cânbéo phì Tuy nhiên, tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ có khác biệt theo khu vực [138].Với qui ước thừa cân khi BMI từ 25-30, và béo phì khi BMI > 30 Tỉ lệ thừacân béo phì ở học sinh các khu vực trên thế giới như sau [138]:

Bảng 1.4 Tỉ lệ thừa cân béo phì toàn cầu ở trẻ em lứa tuổi học đường.

Thừa cân (%) Béo phì (%)

“Nguồn: Tổ chức Y tế Thế giới, 2005” [138]

1.3.1 Tình hình thừa cân béo phì tại các nước đã phát triển

Tại các nước đã phát triển, thừa cân béo phì gia tăng đến mức báo động, làmột nạn dịch [85],[106],[107] Tại Mỹ, 1986-1998 có sự gia tăng 50% tỉ lệ trẻ emthừa cân béo phì trong một thập niên, đạt đến tỉ lệ 21,5% ở trẻ em da đen [121] Đếnnăm 2002, trẻ 6 đến 19 tuổi có tỉ lệ thừa cân béo phì là 31%, trong đó béo phì là16% [89] Năm 2003-2004 tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ 2-5 tuổi tại Mỹ là 26,2% [90].Năm 2007-2008 các trẻ từ 2 đến 19 tuổi tại Mỹ có tỉ lệ thừa cân béo phì là 31,7%[73] Thừa cân béo phì trẻ em hiện nay đang là vấn đề y tế công cộng tại Mỹ TạiAnh, tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em nước này tăng nhanh Trong một thập kỷ từ

1989 đến 1998 số trẻ em thừa cân béo phì ở 3 - 4 tuổi tăng 60% và 70% Tại Pháp,

số trẻ em béo phì tăng gấp đôi trong 15 năm, đạt mức 10-12% trẻ Pháp bị thừa cânbéo phì Tại Nhật, trẻ 6-14 tuổi Nhật có tỉ lệ béo phì là 5-11% [2] Năm 2005 tỉ lệthừa cân béo phì ở người lớn Nhật là 18,1% ở nữ, 27,0% ở nam Dự báo đến năm

2015, tỉ lệ thừa cân béo phì ở nam và nữ trưởng thành (trên 15 tuổi) như sau: nữ24,4%, nam 32,7% [148] Theo dõi thừa cân béo phì tại Nhật trong 22 năm (1974-1995) cho kết quả 32% trẻ trai béo phì, 41% trẻ gái béo phì tiếp tục béo phì khi đãtrưởng thành [91]

1.3.2 Tình hình thừa cân béo phì tại các nước đang phát triển

Tổng hợp số liệu nghiên cứu từ 450 nghiên cứu cắt ngang từ 144 quốc gia vềtình hình thừa cân béo phì ở trẻ tiền học đường đến năm 2010 có 43 triệu trẻ bị thừacân béo phì, trong đó 35 triệu trẻ ở các nước đang phát triển, tỉ lệ 6,7% [98].TạiThái Lan, nghiên cứu năm 1994 trên 1.156 trẻ 6-12 tuổi xác định tỉ lệ thừa cân béophì là 12,7% [67] Tại Malaysia, nghiên cứu năm 1998 xác định tỉ lệ thừa cân béophì trẻ 7 tuổi là 6,6%, trẻ 10 tuổi là 13,8% Lứa tuổi 7-10 tuổi, trẻ trai có tỉ lệ thừacân béo phì là 12,5%, trẻ gái là 5% [138]

Tại các nước khu vực ASEAN: Số liệu thừa cân béo phì (BMI ≥ 25) ở người

trên 15 tuổi năm 2005 và dự báo đến năm 2015 như sau:

Bảng 1.5 Tình hình TCBP khu vực ASEAN năm 2005, dự báo đến năm 2015

Quốc gia Tỉ lệ TCBP

ở nữ (%)Năm 2005

Tỉ lệ TCBP

ở nam (%)Năm 2005

Tỉ lệ TCBP

ở nữ (%)Năm 2015

Tỉ lệ TCBP

ở nam (%)Năm 2015

Số liệu bảng 1.5 cho thấy sự gia tăng nhanh thừa cân béo phì khu vựcASEAN Một số nước có tỉ lệ thừa cân béo phì rất cao như Brunei 63,2% ở nữ và56,4% ở nam Việt Nam và Cambodia có tỉ lệ thừa cân béo phì ban đầu thấp nhưngsau 10 năm (2005-2015) tỉ lệ này sẽ tăng lên đáng kể Tỉ lệ thừa cân béo phì ở phụ

nữ Lào khá cao do theo văn hóa Lào hình ảnh phụ nữ mập mạp là biểu hiện của sứckhỏe và sự sung túc Dự báo các nước còn lại trong khối ASEAN có hiện tượng nữgiới gia tăng tỉ lệ thừa cân béo phì nhanh hơn nam giới Philippine, Thái Lan,Indonesia, Malaysia tỉ lệ thừa cân béo phì ở nam giới không tăng nhiều nhưng ở nữgiới lại tăng tương ứng từ 28,5% lên 38,8%, 35,2% lên 44,7%; 22,7% lên 31,8%,37,2% lên 47,2% [146],[147]

Tại Trung Quốc, có sự gia tăng rõ rệt của tỉ lệ thừa cân béo phì Trong nhómtuổi 20-45, so sánh hai mốc thời gian 1989 và 1992, tỉ lệ thừa cân béo phì ở namtăng từ 0,29% lên 1,20% và ở nữ tăng từ 0,89% lên 1,64% [67] Sau 10 năm, từnăm 1982 đến 1992, tỉ lệ thừa cân béo phì tăng nhanh ở Trung Quốc: từ 9,7% lên14,9% tại đô thị và 6,8% lên 8,4% tại nông thôn [136] Nghiên cứu năm 2002 tạiTây An, Trung Quốc ở trẻ vị thành niên tỉ lệ thừa cân béo phì là 16,3%, có sự khácbiệt theo giới: nam là 19,4%, nữ là 13,2% [99] Năm 2005, Trung Quốc ghi nhận tỉ

lệ thừa cân béo phì nữ là 24,7%, nam là 33,1%, dự báo đến năm 2015 tỉ lệ này ở nữ

là 39,8%, nam là 56,9% [148]

1.4 Tình hình thừa cân béo phì tại Việt Nam

Việt Nam có thành tích giảm nhanh tỉ lệ trẻ suy dinh dưõng nhưng suy dinhdưỡng chưa cải thiện hoàn toàn lại xuất hiện sự gia tăng tỉ lệ thừa cân béo phì tạonên một gánh nặng kép khởi đầu tại các đô thị lớn Năm 2002, trong báo cáo tìnhhình dinh dưỡng quốc gia chưa đề cập đến tình hình thừa cân béo phì, tuy nhiên báocáo có ghi nhận mức tiêu thụ chất béo tăng hơn 10 lần từ 0,6g/người năm 1981 lên6,8g/người năm 2000 [59] Đến năm 2011, báo cáo tình hình dinh dưỡng quốc gia

đã cho thấy tỉ lệ thừa cân béo phì trẻ em dưới 5 tuổi là 4,8% và có xu hướng giatăng, so năm 2000 tỉ lệ này đã tăng gấp 6 lần, mức tiêu thụ chất béo tăng từ6,8g/người năm 2000 lên 8g/người năm 2010 [63] Các nghiên cứu thời gian qua

cho thấy tình hình thừa cân béo phì ngày càng gia tăng Một trong các nguyên nhânquan trọng là do sự gia tăng tiêu thụ thực phẩm bình quân đầu người trong thập niênqua: lượng thịt tăng từ trung bình 51g/người năm 2000 lên 84g/người năm 2010,lượng cá tăng từ 45,5g/người năm 2000 lên 59,7g/người năm 2010, lượng trứng sữatăng từ 10,9g/người năm 2000 lên 29,5g/người năm 2010, lượng chất béo từ24,9g/người năm 2000 lên 37,7g/người năm 2010 [63].

Ở trẻ nhỏ: Báo cáo điều tra toàn quốc Viện Dinh dưỡng phối hợp Quỹ Nhiđồng liên hiệp quốc năm 2009-2010 tỉ lệ TCBP trẻ dưới 5 tuổi toàn quốc là 5,6%,trong đó tỉ lệ béo phì là 2,8% Năm 2013, số liệu thừa cân béo phì hai thành phố lớn

ở trẻ dưới 5 tuổi là: tại Hà Nội thừa cân 6,2%, béo phì 1,3%; tại TP Hồ Chí Minhthừa cân 11,5%, béo phì 4,2% Theo dõi tình trạng dinh dưỡng của trẻ tại các thànhphố lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Nha Trang các nghiên cứu đều cho thấykhuynh hướng gia tăng tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ lứa tuổi mẫu giáo, học sinh tiểuhọc [1],[14],[18],[27],[35] Tại TP Hồ Chí Minh, điều tra dinh dưỡng cho tỉ lệ thừacân béo phì ở trẻ 4-5 tuổi năm 1995 là 2,5% và năm 2000 là 3,1% [25] Điều tranăm 2000 tại hai thành phố lớn cho tỉ lệ thừa cân béo phì ở học sinh tiểu học HàNội là 10% [14], TP Hồ Chí Minh là 12% [16] Số liệu tổng hợp của Lê NguyễnBảo Khanh cho thấy tại TP Hồ Chí Minh tỉ lệ thừa cân béo phì ở học sinh tăngnhanh: 2,5% (năm 1995), 12,2% (năm 1998), lên đến 17,1% (năm 2005) [28] Điềutra năm 2006 trên 670 trẻ 4-5 tuổi tại TP Hồ Chí Minh của Huỳnh Thị Thu Diệucho thấy ở lứa tuổi tiền học đường tỉ lệ thừa cân là 20,5% và béo phì là 16,3% [77].Điều tra năm 2013 tại thành phố Hồ Chí Minh của Vũ Quỳnh Hoa và cộng sự tạimột trường tiểu học nội thành cho tỉ lệ thừa cân béo phì là 54,5% và tại một trườngtiểu học ngoại thành cho tỉ lệ thừa cân béo phì là 31,2% [21] Tại Hà Nội, điều tracắt ngang 3.434 trẻ 6 đến 11 tuổi tại hai trường tiểu học Hà Nội năm 1997 Lê ThịHải và cộng sự xác định tỉ lệ thừa cân chung là 4,1%, trong đó trẻ trai là 5,8% và trẻgái là 2,2% [13] Tại Nha Trang, theo dõi diễn biến thừa cân béo phì ở trẻ em tiểuhọc thành phố Nha Trang, Bùi Văn Bảo và cộng sự thấy tỉ lệ thừa cân béo phì tăngnhanh từ 2,7% năm 1997 lên 5,9% năm 2001 [1] Tại Đà Nẵng, điều tra của Ngô

Văn Quang năm 2007 ở học sinh tiểu học cho tỉ lệ thừa cân béo phì là 4,9% [43].Tại Huế, điều tra năm 2009 ở trẻ từ 2 đến 5 tuổi tại một số trường mầm non thànhphố Huế cho tỉ lệ thừa cân béo phì là 7,8% [19].

Các nghiên cứu gần đây cho thấy tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em tại các thànhphố tiêu biểu theo vùng miền: miền Bắc, Tây nguyên miền Trung, miền Nam là khácao Năm 2011, Trịnh Thị Thanh Thủy nghiên cứu ở trẻ 6 đến 11 tuổi tại quậnĐống Đa, Hà Nội có kết quả tỉ lệ thừa cân béo phì là 12,9%, trẻ trai là 17,9% và trẻgái là 7,4% [51] Tại khu vực Tây Nguyên điều tra của Đặng Oanh và cộng sự năm

2010 tại các TP Kon Tum, Pleiku, Buôn Ma Thuột và thị xã Gia Nghĩa trên 1.800học sinh tiểu học cho tỉ lệ thừa cân béo phì là 6,1% [40] Số liệu nghiên cứu Viện

Vệ sinh Y tế công cộng TP Hồ Chí Minh năm 2010 ở trẻ mẫu giáo tại trường mầmnon mẫu giáo quận 4 cho kết quả tỉ lệ thừa cân béo phì là 33,4% Các số liệu trêncho thấy tại các thành phố lớn tỉ lệ thừa cân béo phì của trẻ là cao và có xu hướnggia tăng qua các năm Ở người trưởng thành: Điều tra về tình trạng dinh dưỡng năm

2006 của Viện Dinh duỡng xác định tỉ lệ người Việt Nam trưởng thành (25-64 tuổi)thừa cân béo phì là 16,3% [61]

1.5 Cơ chế sinh lý thừa cân béo phì

1.5.1 Nguyên lý điều hòa năng lƣợng cơ thể

Năng lượng tích trữ = năng lượng cung cấp – năng lượng tiêu hao

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ cân bằng năng lượng, Tổ chức Y tế Thế giới, 1998 [137]

hao

Khi có sự mất cân bằng năng lượng sẽ xảy ra một trong hai khuynh hướng:tăng cân (năng lượng cung cấp lớn hơn năng lượng tiêu hao) hoặc sụt cân (nănglượng cung cấp nhỏ hơn năng lượng tiêu hao) [8].

1.5.2 Cơ chế hốc-môn thể dịch điều hòa cân nặng

Các nhà khoa học phát hiện cơ chế tín hiệu hồi báo giữa ruột, mô mỡ và não[4] Trong cơ chế thể dịch leptin do tế bào mỡ tiết ra có vai trò quan trọng và gắnvào các cảm thụ thể ở vùng dưới đồi Leptin là một polypeptid điều hòa trọng lượng

cơ thể, chuyển hóa và chức năng sinh sản Leptin điều chỉnh cảm giác đói, thânnhiệt và tiêu hao năng lượng cơ thể Leptin trong máu tăng lên gây giảm thể trọng

do hai cơ chế: (1) giảm cảm giác đói và giảm tiêu thụ thức ăn; (2) gia tăng tiêu haonăng lượng thông qua tăng tiêu thụ oxy, tăng thân nhiệt và giảm khối lượng mô mỡ.Leptin chủ yếu làm giảm khối mỡ mà không có tác dụng làm giảm khối nạc Leptintrong máu giảm xuống sẽ làm tăng cảm giác ngon miệng và giảm tiêu hao nănglượng Ở người thừa cân béo phì có hiện tượng đề kháng leptin [4]

1.5.3 Thừa năng lƣợng là nguyên nhân gây tích mỡ trong cơ thể

Theo Tổ chức Y tế Thế giới thừa cân béo phì trải qua 3 giai đoạn: tiền béo phì,tăng cân, giữ và duy trì cân nặng [137]

Sơ đồ 1.2 Thừa năng lượng và tích lũy cân nặng, Tổ chức Y tế Thế giới [137]

m ỡ Tiền béo phì

Tăng cân

Giữ và duy trì cân nặng

m ỡ

Trong giai đoạn tiền béo phì, do thu nạp năng lượng cân bằng với sử dụngnăng lượng nên đối tượng không tăng cân Trong giai đoạn tăng cân, có sự mất cânbằng năng lượng, trong một thời gian dài do năng lượng cung cấp cao hơn nănglượng tiêu hao nên có hiện tượng tăng cân [8],[137] Ở giai đoạn giữ và duy trì cânnặng, đối tượng lập lại sự cân bằng năng lượng ở một mức mới cao hơn mức cũ Cơthể đã quen với trọng lượng cơ thể gia tăng gồm cả mỡ và khối cơ nên sẽ có khuynhhướng duy trì cân nặng mới này [137].

1.5.4 Nguyên nhân gây tích mỡ

Các lý do tích mỡ trong cơ thể như sau Mỡ cung cấp đậm độ năng lượng caohơn so với các loại thực phẩm khác Lượng dự trữ mỡ trong cơ thể là không giớihạn Lượng mỡ ăn vào có thể được dự trữ trong các mô mỡ với tỉ lệ có thể lên đến96% của lượng mỡ ăn vào và việc ăn nhiều mỡ không làm gia tăng đáng kể ôxy hóa

mỡ Cơ chế kiểm soát ăn vào đối với mỡ rất yếu, có thể thấy cân bằng chất bộtđường và cân bằng chất đạm được điều hòa khá tốt trong khi cân bằng mỡ lại khôngđược điều hòa tốt như vậy Mỡ không chuyển hóa sang nhóm khác [137]

Bảng 1.6 Các đặc tính của đại dưỡng chất

Khả năng làm no trong bữa ăn Cao Trung bình Thấp

Chuyển hóa lượng thừa sang nhóm khác Có Có Không

“Nguồn: Tổ chức Y tế Thế giới, 2004” [137]

1.6 Các yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì

Có ba nhóm nguyên nhân làm gia tăng tỉ lệ thừa cân béo phì tại cộng đồng:yếu tố di truyền, tiêu thụ thực phẩm, chế độ vận động Các yếu tố gia đình được thểhiện qua việc trẻ dễ bị thừa cân béo phì khi có cha hoặc mẹ bị thừa cân béo phì Trẻ

có cha thừa cân béo phì có nguy cơ thừa cân béo phì gấp 2,3 lần, trẻ có mẹ thừa cânbéo phì có nguy cơ thừa cân béo phì gấp 1,9 lần trẻ không có cha hoặc mẹ thừa cânbéo phì [27] Nghiên cứu ở người 50 đến 59 tuổi ở nội thành Hà Nội năm 2007,người sống trong gia đình có người thừa cân béo phì có nguy cơ thừa cân béo phìcao gấp 3,1 lần so với nhóm đối chứng [23] Tại Việt Nam, trong thập niên từ 2000đến 2010 có sự gia tăng lượng thực phẩm tiêu thụ trên đầu người về các chất: thịt,

cá, trứng sữa, chất béo nên nguy cơ thừa cân béo phì cũng gia tăng [63] Một nghiêncứu thuần tập tại Mỹ ở 91.249 phụ nữ từ năm 1991 đến năm 1999 về sử dụng nướcgiải khát có đường phát hiện phụ nữ gia tăng tiêu thụ nước giải khát có đường từ íthơn 1 ly một tuần lên mức 1 ly mỗi ngày có sự gia tăng cân nặng cao nhất so vớinhóm khác và có nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường týp 2 gấp 1,83 lần nhóm khác[116] Tuy nhiên, khi nhận định tình hình gia tăng quá nhanh của dịch thừa cân béophì trên thế giới hiện nay các nhà dịch tễ cho rằng xu hướng gia tăng tỉ lệ thừa cânbéo phì trong cộng đồng chủ yếu do chế độ ăn giàu năng lượng và giảm hoạt độngthể chất [62],[85]

1.6.1 Khẩu phần ăn và thói quen ăn uống

Gia tăng chất ngọt và béo trong khẩu phần cùng với giảm ăn hoặc ít ăn rau,trái cây là một đặc điểm của những người thừa cân béo phì [15],[65],[116] Thức ăn

có dầu mỡ thường khiến người ăn có cảm giác ngon miệng Không chỉ chất béogây tăng cân mà các thức ăn ngọt, chất bột đường cũng vậy [64] Nghiên cứu cắtngang tại Scotland ở 11.000 người chia nhóm theo bách phân vị trên tỉ lệ chất béotrong khẩu phần, không quan tâm đến tổng lượng năng lượng thu nhập, thì thấy cóliên quan giữa tỉ lệ ăn chất béo cao và tỉ lệ thừa cân béo phì [138] Nghiên cứu thựctrạng thừa cân béo phì tại Việt Nam ở người trưởng thành 25 đến 64 tuổi năm 2005của Viện Dinh Dưỡng cho thấy người thừa cân béo phì tiêu thụ rau ít hơn so vớingười có tình trạng dinh dưỡng bình thường, với mức trung bình là 196g/ngày ởnhóm thừa cân béo phì so với 206g/ngày ở nhóm bình thường [62] Năm 2005,Nguyễn Minh Tuấn và cộng sự nghiên cứu ở 2.014 người trưởng thành từ 20 đến 59tuổi tại Thái Nguyên thấy yếu tố nguy cơ chính là khẩu phần ăn giàu năng lượng

(2539 kcal/ngày) của nhóm thừa cân béo phì so với 2433 kcal/ngày của nhómchứng [53] Khẩu phần này cao so với nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho ngườiViệt Nam trưởng thành trên 19 tuổi lao động nhẹ là 2200 kcal/ngày ở nữ và 2300kcal/ngày ở nam [3].

Cùng với toàn cầu hóa, thực phẩm không còn khu trú tại địa phương mà mangtính toàn cầu [138] Thức ăn nhanh được sử dụng khắp thế giới, thường là thựcphẩm nhiều chất béo, bán kèm với nước giải khát có đường Bữa ăn nhanh cung cấpnhiều năng lượng nhưng không cân đối về thành phần bữa ăn Loại bữa ăn này phùhợp với lối sống công nghiệp khi thời gian ăn ngắn với nhu cầu cung cấp nhiềunăng lượng trong bữa ăn Nhưng việc ăn thường xuyên dễ gây thừa cân béo phì Tại

Mỹ khẩu phần thức ăn nhanh vừa rẻ tiền vừa có năng lượng cao hơn nhu cầu nănglượng của bữa ăn, lại chứa nhiều chất béo Đây là lý do khiến dịch thừa cân béo phìtăng nhanh ở Mỹ [137] Người thành thị có nhịp sống cao, ít thời gian dành cho bữa

ăn, nên có khuynh hướng thích sử dụng thức ăn nhanh, giàu chất béo [140]

Đối với trẻ em, nhiều nghiên cứu cho thấy có mối liên quan chặt chẽ giữa thóiquen ăn uống và tình trạng thừa cân béo phì của trẻ Trẻ thừa cân béo phì thường cóthói quen háu ăn, ăn nhanh, ăn nhiều và ăn nhiều bữa trong ngày hoặc có ăn thêmbữa phụ buổi tối trước khi đi ngủ [22],[43],[47],[51] Nghiên cứu của Nguyễn ThịHoa năm 2008 ở trẻ thừa cân béo phì điều trị tại bệnh viện Nhi Đồng 1 TP Hồ ChíMinh trong 10 năm từ năm 1998 đến năm 2008 cho thấy có đến 97% trẻ ăn nhanh,thời gian một bữa ăn dưới 30 phút [20] Các nghiên cứu cũng thấy trẻ có sở thích ănchất đường, chất béo có nguy cơ thừa cân béo phì cao hơn [16],[20] Nguyễn ThịKim Hoa nghiên cứu ở 1.183 trẻ từ 2 đến 5 tuổi tại các trường mầm non thành phốHuế năm 2009 xác định trẻ thường xuyên ăn thức ăn béo, giàu năng lượng có nguy

cơ thừa cân béo phì gấp 3,4 lần so với trẻ không có thói quen này [19]

1.6.2 Hoạt động thể chất

Lối sống tĩnh tại là yếu tố nguy cơ từ hành vi, lối sống liên quan đến gia tăng

tỉ lệ thừa cân béo phì Cư dân thành thị có thói quen dành nhiều thời gian cho cáchoạt động giải trí tĩnh tại như xem phim, xem truyền hình, sử dụng máy vi tính, chơi

trò chơi điện tử, ít dành thời gian giải trí vận động [137] Đô thị phát triển với nhiềunhà cao tầng và ngày càng ít công viên dành cho tập luyện thể lực, vận động cơ thể.

Do đó, cư dân các đô thị lớn gia tăng lối sống tĩnh tại, ít hoạt động thể chất nêngiảm tiêu hao năng lượng [140] Hậu quả lối sống tĩnh tại là năng lượng dần tích lũygây nên thừa mỡ và tích mỡ trong cơ thể [62],[118] Nghiên cứu năm 2001 ở người

từ 20 đến 60 tuổi là cán bộ công nhân viên công tác tại Hà Nội cho thấy người thừacân béo phì có thời gian xem truyền hình giải trí hàng ngày nhiều hơn nhóm chứng,tương ứng là 142 phút/ngày so với 80 phút/ngày [56]

Bảng 1.7 Ảnh hưởng lối sống hiện đại lên hoạt động thể chất

Dạng hoạt

Vận chuyển Có nhiều xe ô tô, xe mô-tô, xe

đạp điện

Giảm đi bộ, giảm đi xe đạp.Trẻ được cha mẹ chở đếntrường

Tại nhà Tăng sử dụng thực phẩm ăn

liền, thức ăn nhanhTăng thời gian xem truyềnhình, chơi trò chơi vi tính, làmviệc vi tính

Tăng sử dụng các thiết bị hiệnđại (máy giặt, lò vi sóng, máyhút bụi…)

Đây là nguyên nhân góp phầncho thừa cân béo phì

Giảm sử dụng thời gian rảnhrỗi để hoạt động chân tay

Giảm lao động chân tay Trẻkhông có cơ hội làm việc chântay trong gia đình

Trẻ em ngày càng quen thuộc với truyền hình, trò chơi điện tử, máy vi tính,gia tăng thời gian học tập là các hoạt động tĩnh tại Gia tăng phương tiện sinh hoạt

tiện nghi hơn làm giảm vận động của trẻ: xe cộ, thang máy, thang cuốn (làm giảmthời gian vận động), điều khiển từ xa, máy vi tính, truyền hình, trò chơi điện tử (làmtăng thời gian hoạt động tĩnh tại)

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Hưng năm 2003 ở trẻ 6 đến 11 tuổi tại thànhphố Hồ Chí Minh cho thấy trẻ thừa cân béo phì có thời gian hoạt động tĩnh tại (chơi

cờ, vẽ tranh, xem truyền hình, học bài, học thêm…) là 224 phút/ngày so với trẻnhóm chứng là 203 phút/ngày [27] Trịnh Thị Thanh Thủy so sánh thời gian xemtruyền hình, chơi điện tử của nhóm thừa cân béo phì là 79,6 phút/ngày và nhómchứng 53,3 phút/ngày, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05) [51]

Các nghiên cứu ở trẻ em cho thấy những trẻ ít hoạt động thể lực và thời gianhoạt động tĩnh tại cao (xem truyền hình, chơi trò chơi vi tính, học bài, vẽ tranh…)

có nguy cơ thừa cân béo phì cao hơn trẻ khác [47] Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy khi

số giờ xem truyền hình trên 2 giờ mỗi ngày (trên 120 phút/ngày) trẻ có nguy cơthừa cân béo phì tăng lên 1,34 lần [90],[120]

Nghiên cứu của Cao Thị Yến Thanh, Nguyễn Công Khẩn và cộng sự năm

2004 tại thành phố Buôn Ma Thuột cho kết quả trẻ có cha thừa cân béo phì có nguy

cơ thừa cân béo phì gấp 1,99 lần và trẻ có mẹ thừa cân béo phì có nguy cơ thừa cânbéo phì gấp 2,87 lần trẻ nhóm chứng [47] Trịnh Thị Thanh Thủy nghiên cứu họcsinh 6 đến 11 tuổi tại Hà Nội năm 2011 cũng thấy trẻ có cha hoặc mẹ thừa cân béophì có nguy cơ tăng 2,5 lần và trẻ có cả cha và mẹ thừa cân béo phì có nguy cơ tăng3,2 lần so với trẻ nhóm chứng [51] Nghiên cứu tại Hà Lan năm 2006, trẻ có chathừa cân béo phì có nguy cơ thừa cân béo phì lúc 12 tuổi cao hơn trẻ khác [131].Tuy nhiên, khó xác định là do gen di truyền hay do trẻ chịu tác động của yếu tố môitrường vì có chung chế độ ăn giàu năng lượng với cha mẹ Hiện nay, có giả thuyết

các thành viên cùng gia đình chia sẻ yếu tố di truyền Do đó, khi trong gia đình cóngười bị thừa cân béo phì các thành viên khác nhạy cảm hơn với tác động của dinhdưỡng lên tình trạng thừa cân béo phì [61] Ngoài ra, còn phải kể yếu tố tâm lý: cha

mẹ khi thấy trẻ thiếu dinh dưỡng thường có khuynh hướng cho trẻ ăn nhiều hơn để

bù đắp thiếu hụt năng lượng, tăng cường tầm vóc cho trẻ Trẻ bị ép ăn nhiều nhưng

do giới hạn mô xương và mô cơ nên dễ bị chứng thừa cân béo phì

Nghiên cứu của Emily O và Matthew W.G phát hiện trọng lượng khi sinh cóliên quan với tình trạng thừa cân béo phì của trẻ Trẻ có cân nặng khi sinh thấp cónguy cơ cao thừa cân béo phì hơn trẻ khác Từ đó, các tác giả đề ra giả thuyết trẻkém dinh dưỡng trong giai đoạn bào thai chịu tác động lên yếu tố di truyền làm thayđổi sự tiết một số hốc-môn trong cơ thể làm tăng khả năng hấp thu thực phẩm do đó

dễ nhạy cảm với thừa cân béo phì khi trưởng thành [80] Nghiên cứu năm 2011 tại

Hà Nội của Trịnh Thị Thanh Thủy ở trẻ 6 đến 11 tuổi, trẻ có trọng lượng khi sinhdưới 2500g (suy dinh dưỡng bào thai) có nguy cơ thừa cân béo phì gấp 1,4 lần, trẻ

có trọng lượng khi sinh trên 3500g có nguy cơ thừa cân béo phì gấp 2,8 lần trẻ cótrọng lượng khi sinh từ 2500g đến 3500g [51]

1.6.4 Các yếu tố nguy cơ khác nhƣ kinh tế, văn hóa, địa dƣ.

Thừa cân béo phì liên quan các yếu tố kinh tế - văn hoá - xã hội nào tạo thuậnlợi cho việc gia tăng tiêu thụ thực phẩm giàu năng lượng, nhiều hàm lượng chấtbéo, và lối sống tĩnh tại ít vận động

Kinh tế: Tại nước giàu, thừa cân béo phì thường xảy ra ở người nghèo; ở nướcnghèo: thừa cân béo phì thường xảy ra ở người có thu nhập trung bình và khá [64]

Đó là do ở nước đang phát triển khi thiếu ăn còn phổ biến thừa cân béo phì đượcxem như bằng chứng của sự “giàu có”, người dân tin “béo là khoẻ mạnh” Trongkhi đó ở nước đã phát triển, thực phẩm dư thừa, tỉ lệ thừa cân béo phì cao ở tầng lớpnghèo, ít học, thất nghiệp, ít tiếp cận được với thông tin về chế độ ăn hợp lý Tỉ lệthừa cân béo phì thấp ở tầng lớp có giáo dục cao, có nghề nghiệp, có thu nhập cao là

do họ dễ tiếp cận hơn với thông tin về chế độ ăn cân đối, đủ dinh dưỡng, hợp lý màkhông gây thừa cân béo phì [138]

Văn hóa: Một trong các yếu tố văn hóa có tác động lên tình trạng thừa cân béo

phì là khái niệm “hình ảnh cơ thể” (body image) Hình ảnh cơ thể có tác dụng rất

lớn về tâm lý ở phụ nữ trong việc giữ cân nặng cơ thể Đa số nền văn hóa cho mậpmạp là dấu hiệu của sức khỏe và giàu có Hình ảnh ốm yếu gầy còm được gán chobệnh nhân mắc bệnh nhiễm trùng, như lao, AIDS Vì vậy, tại các nước nghèo phụ

nữ ưa chuộng hình ảnh béo mập Ngược lại, tại các nước đã phát triển hình ảnh phụ

nữ gầy gắn liền với thành đạt, có khả năng tự kiềm chế, hấp dẫn về giới tính; phụ nữbéo mập được xem là lười biếng, kém vận động, ham hưởng thụ, kém ý chí kiểmsoát cân nặng [138]

Địa dư: Thừa cân béo phì thường xảy ra ở đô thị lớn, nơi có lượng thực phẩmdồi dào và thức ăn nhanh khá phổ biến Nghiên cứu của Trần Thị Minh Hạnh năm

2005 tại TP Hồ Chí Minh ở học sinh cho kết quả trẻ sống trong nội thành có nguy

cơ thừa cân béo phì cao hơn ở ngoại thành [17], nghiên cứu năm 2006 cho thấy trẻsống ở thành phố có nguy cơ thừa cân béo phì cao hơn trẻ sống ở tỉnh [18]

Một số yếu tố liên quan khác như trọng lượng khi sinh: trẻ sinh nhẹ cân, trẻsinh quá cân có nguy cơ thừa cân béo phì cao hơn trẻ sinh có cân nặng bình thường.Nghiên cứu của Trịnh Thị Thanh Thủy ở trẻ 6 đến 11 tuổi tại Hà Nội năm 2011 chothấy trẻ có cân nặng khi sinh dưới 2500g hay trên 3500g đều gia tăng nguy cơ thừacân béo phì so với nhóm trẻ có cân nặng khi sinh từ 2500g đến 3500g [51] Thờigian ngủ ít cũng là yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì ở trẻ [32],[93] Nghiên cứu mốiliên quan giữa thời gian ngủ của trẻ dưới 1 tuổi với nguy cơ thừa cân béo phì lúc 3tuổi cho thấy trẻ ngủ dưới 12 giờ/ngày giai đoạn dưới 1 tuổi có nguy cơ thừa cânbéo phì gấp 2,04 lần trẻ ngủ trên 12 giờ/ngày [121] Các nghiên cứu của Cao ThịYến Thanh năm 2004, Hoàng Thị Minh Thu năm 2005, Trương Công Hòa năm

2005, Nguyễn Thị Kim Hoa năm 2009, Ngô Văn Quang năm 2010 đều có kết quả là

về giới, nam có nguy cơ thừa cân béo phì cao hơn nữ [19],[23],[42],[43],[49]

Một số nghiên cứu cho thấy bú sữa mẹ là yếu tố bảo vệ như nghiên cứu củaTrương Công Hòa năm 2005 [23], Nguyễn Thị Kim Hoa năm 2009 [19] Nghiêncứu của Grummer Strawn năm 2004 cho thấy trẻ bú sữa mẹ càng lâu thì nguy cơ

thừa cân béo phì càng giảm, so với trẻ không bú sữa mẹ trẻ bú đến dưới 12 tháng cónguy cơ chỉ bằng 0,7 lần, trẻ bú trên 12 tháng có nguy cơ chỉ bằng 0,49 lần [86].Tổng hợp các nghiên cứu tại Đức ở 9.206 trẻ 4 - 6 tuổi tỉ lệ trẻ không bú sữa mẹ bịthừa cân béo phì là 4,5% so với nhóm có bú sữa mẹ là 2,8% Tại Czech ở 33.768 trẻ

từ 6 - 14 tuổi, trẻ bú sữa mẹ giảm nguy cơ thừa cân béo phì còn 0,8 lần (OR=0,8) sovới trẻ không bú sữa mẹ Tóm lại, trẻ bú sữa bình có nguy cơ thừa cân béo phì caohơn trẻ bú sữa mẹ [111],[113] Nhận thức về dinh dưỡng chưa đầy đủ của cha mẹcũng là yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì cho trẻ theo kết quả nghiên cứu của TrươngCông Hòa [23], và nghiên cứu của Cao Thị Yến Thanh [47] Trình độ học vấn cha

mẹ cũng có ảnh hưởng, nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Hoa năm 2009, Trịnh ThịThanh Thủy năm 2011 đều cho thấy trẻ giảm nguy cơ thừa cân béo phì khi ngườinuôi dưỡng trẻ có trình độ học vấn cao [19],[51]

1.7 Tác hại của thừa cân béo phì

Thừa cân béo phì là yếu tố nguy cơ của các bệnh không lây Thừa cân béo phìlàm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch như tăng huyết áp, đột quị, hội chứngchuyển hóa, tiểu đường týp 2, một số ung thư như túi mật, vú, đại tràng, tiền liệttuyến và thận [11],[12],[50]

1.7.1 Thừa cân béo phì và tác hại lên tim mạch

Thừa cân béo phì làm tăng nguy cơ xơ vữa và thuyên tắc mạch vành, nhồi máu

cơ tim, bệnh tăng huyết áp [24],[30],[114]

1.7.2 Thừa cân béo phì và tác hại ngoài tim mạch

Thừa cân béo phì gây ra các biến chứng chuyển hóa, nội tiết Thừa cân béo phìthường xảy ra cùng với hội chứng chuyển hóa [5], là yếu tố nguy cơ của đái tháođường týp 2, đi kèm các rối loạn lipid máu: tăng triglycerid máu, tăng LDL và giảmHDL, do đó làm tăng nguy cơ tim mạch [52],[69] Nghiên cứu 41.268 trẻ từ 6 đến

15 tuổi năm 2005 tại Bình Định của Hà Văn Thiệu cho kết quả 34% trẻ thừa cânbéo phì có tăng cholesterol toàn phần, 50% có tăng triglycerit [48]

Trọng lượng gia tăng trong thời gian dài do thừa cân béo phì sẽ gây thoái hóakhớp gối và khớp háng khiến bệnh nhân bị giới hạn vận động [2]

1.7.3 Tác hại của thừa cân béo phì ở trẻ em

Thừa cân béo phì ảnh hưởng tâm lý trẻ: trẻ bị bạn bè trong lớp trêu chọc, bị

chê cười, bị đặt các biệt danh làm cho trẻ cảm thấy mặc cảm và chịu áp lực tâm lý.Nghiên cứu tại Mỹ của Deckelbaum trẻ thừa cân béo phì mặc cảm, kém tự tin, ngạigiao tiếp với bạn, lo lắng, trầm cảm, và thường xuyên có cảm giác bị bỏ rơi hơn trẻbình thường [75] Năm 2005, nghiên cứu tại Bình Định của Hà Văn Thiệu ở trẻ 6đến 15 tuổi có 16% trẻ thừa cân béo phì bị tổn thương tâm lý [48] Ở trẻ nhỏ, thừacân béo phì khiến trẻ mặc cảm, bị bạn bè trêu chọc, thiếu tự tin, ảnh hưởng đếnthành tích học tập [84]

Trẻ thừa cân béo phì dễ mắc hội chứng thông khí kém do mỡ tập trung trongkhoang bụng và bên ngoài lồng ngực làm cho cử động hô hấp và chuyển động cơhoành hạn chế Trẻ dễ có cảm giác loạn nhịp thở, thở gấp và rối loạn thông khí khigia tăng vận động Ban ngày trẻ mệt mỏi, ít vận động, ngáp vặt, thở ngắn Thừa cânbéo phì ảnh hưởng đến chức năng hô hấp bằng cách giảm suất đàn hồi của phổi vàlồng ngực đưa đến giảm thông khí phế bào và gây hội chứng ngưng thở lúc ngủ.Hội chứng ngưng thở lúc ngủ được định nghĩa là sự xuất hiện đột ngột sự dừng thở

ít nhất 10 giây và hơn 5 lần mỗi giờ Hội chứng này đưa đến thiếu khí về đêm vàthường xảy ra ở người béo phì có BMI > 35 Tuy nhiên, hội chứng này không đặchiệu cho thừa cân béo phì [25]

1.8 Can thiệp phòng chống thừa cân béo phì ở trẻ em

1.8.1 Gánh nặng kinh tế của thừa cân béo phì

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chi phí cho thừa cân béo phì có thể lênđến 2% - 7% tổng chi phí cho chăm sóc y tế của các nước đã phát triển Có thể chiachi phí cho thừa cân béo phì thành 3 nhóm Chi phí trực tiếp: là các chi phí liênquan đến việc chữa trị thừa cân béo phì, như chi phí cho thuốc giảm cân, các phẫuthuật, chương trình tiết thực…Chi phí gián tiếp: là các chi phí chữa trị các bệnh lýgây nên do thừa cân béo phì như đái tháo đường, tăng huyết áp… Chi phí cơ hội:chi phí phát sinh do giảm khả năng lao động, tử vong sớm có nguyên nhân từ thừacân béo phì [25],[137]

Bảng 1.8 Các nghiên cứu về chi phí thừa cân béo phì

Quốc gia Năm nghiên cứu Ước tính chi phí

trực tiếp % trên tổng chi phíchăm sóc sức khỏe

“Nguồn: Nguyễn Thị Kim Hưng, 2000” [25]

1.8.2 Hiệu quả kinh tế của can thiệp phòng chống thừa cân béo phì

Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy chi phí điều trị thừa cân béo phì và bệnh liên quan

ở trẻ em 6 – 17 tuổi gia tăng ba lần, từ 35 triệu đô la Mỹ, chiếm 0,43% tổng chi phíđiều trị bệnh viện giai đoạn 1979-1981, lên 127 triệu đô la Mỹ, chiếm 1,70% tổngchi phí điều trị bệnh viện giai đoạn 1997-1999 [132]

Một nghiên cứu đánh giá hiệu quả kinh tế của chương trình can thiệp phòngchống thừa cân béo phì tại trường học với mức 14 đô la Mỹ/học sinh/năm, chươngtrình đã phòng ngừa được 1,9% nữ không bị thừa cân béo phì (5,8 trẻ / 300 trẻ) Vềphía xã hội tiết kiệm được 15.887 đô la Mỹ chăm sóc y tế và tiết kiệm 25.104 đô la

Mỹ về năng suất hoạt động Hiệu số chi phí đầu tư cho chương trình và chi phí xãhội, chi phí chăm sóc y tế cho thấy chương trình tiết kiệm tổng cộng 7.313 đô la

Mỹ Kết quả cho thấy can thiệp có hiệu quả kinh tế hơn không can thiệp [95]

1.8.3 Can thiệp giảm các yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì ở trẻ em là nhu cầu bức thiết

Can thiệp phòng chống thừa cân béo phì là một yêu cầu y tế công cộng ngàycàng trở nên cấp bách trên toàn cầu [137] Thừa cân béo phì không chỉ là vấn đề sứckhỏe ở các nước đã phát triển mà còn là vấn đề sức khỏe ở các nước đang phát triển[138] Trong cuộc họp tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2006 của Bộ trưởng y tế các nước Châu

Âu về phòng chống thừa cân béo phì Hội nghị đã nhất trí: dịch thừa cân béo phì tạiChâu Âu là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng và là một thách thức lớn, ảnhhưởng đến kinh tế, xã hội Khuynh hướng thừa cân béo phì đang gia tăng ở trẻ em

và trẻ vị thành niên tại Châu Âu Đây là vấn đề y tế công cộng cấp bách cần có các

can thiệp hiệu quả qua sự phối hợp nhiều ngành [141] Trên toàn cầu tỉ lệ thừa cânbéo phì đã tăng đến mức báo động [142] Chuyển tiếp kinh tế làm thay đổi xã hội,ảnh hưởng lối sống và thói quen dinh dưỡng đưa đến chuyển tiếp dinh dưỡng khiếnthế giới phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng: thừa cân béo phì và suydinh dưỡng xảy ra ở trẻ em [29],[32] Trẻ em sống ở các thành phố lớn có nguy cơthừa cân béo phì cao hơn do chịu tác động của lối sống đô thị hóa [138] với sự giatăng các loại thức ăn nhanh và gia tăng các điểm bán thức ăn nhanh Các nghiên cứugần đây tại Việt Nam của các tác giả Lâm Thị Mai Liên, Trần Thị Hồng Loan, BùiVăn Bảo, Nguyễn Thị Kim Hưng, Lê Thị Hải, Trần Thị Minh Hạnh, Lê NguyễnBảo Khanh, Nguyễn Thị Kim Hoa, Trịnh Thị Thanh Thủy, Lê Thị Kim Quý đềucho thấy có sự gia tăng tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em Việt Nam, nhất là tại cácthành phố lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Nha Trang[1],[14],[18],[19],[27],[28],[36].[37],[46],[51].

Có thể nhận thấy các yếu tố xã hội và môi trường tác động nhiều đến cân bằngnăng lượng, trong đó có sự gia tăng cung cấp năng lượng và giảm tiêu hao nănglượng, hơn là tác động vào các yếu tố sinh học và di truyền Khi xem xét các yếu tốnguy cơ thừa cân béo phì và các biện pháp phòng chống thừa cân béo phì, các tácgiả nhận định có thể can thiệp vào hai yếu tố là dinh dưỡng và hoạt động thể lực đểlàm giảm thừa cân béo phì một cách hiệu quả [7],[39],[140]

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, có hai cách tiếp cận chính trong phòng chốngthừa cân béo phì là phòng ngừa tăng cân chung cho cả cộng đồng và thúc đẩy giảmcân cho người thừa cân béo phì [138] Phòng chống thừa cân béo phì thực hiện theocác nguyên tắc: giảm các yếu tố môi trường tạo thuận lợi cho thừa cân béo phì,giảm các yếu tố nguy cơ tác động đến các cá nhân hay nhóm có nguy cơ, quản lýtrường hợp cho các đối tượng đã bị thừa cân béo phì Với quản lý từng trường hợpcho bệnh nhân thừa cân béo phì gồm 4 chiến lược: phòng ngừa tăng cân, thúc đẩyduy trì cân nặng, quản lý và điều trị các bệnh liên quan thừa cân béo phì, thúc đẩygiảm cân Do vậy, phòng chống thừa cân béo phì không chỉ là phòng ngừa không đểngười cân nặng bình thường trở thành thừa cân béo phì mà còn bao gồm: phòng