Nếu như trong tâm thức của người Kinh (Việt) nơi châu thổ Bắc Bộ chứa đựng cả sự sợ nước và mong muốn chinh phục nước, thì cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên luôn k[r]
Trang 1VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG ỨNG XỬ VỚI NƯỚC
Ở CHÂU THỔ BẮC BỘ VÀ TÂY NGUYÊN VIỆT NAM
NGUYỄN CHÍ BỀN Tóm tắt
Ở Việt Nam, vùng châu thổ Bắc Bộ là nơi sinh sống chủ yếu của người Việt và vùng đất đỏ Tây Nguyên là nơi sinh sống của 11 dân tộc thiểu số tại chỗ hiện nay Nước là tài nguyên vô cùng quý giá
để họ sinh tồn và phát triển, sáng tạo một văn hóa nước: họ vừa cần nước, yêu quý nước nhưng vừa sợ hãi nước Cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ và cư dân vùng đất đỏ Tây Nguyên đều thờ cúng thần nước và coi đó là vị thần tối linh của họ Sự phát triển tín ngưỡng thờ nước của cư dân cả hai vùng, đều có vai trò to lớn của cộng đồng, nhưng vị thế địa - kinh tế, địa - lịch sử, địa - văn hóa của vùng châu thổ Bắc Bộ
và vùng đất đỏ Tây Nguyên có khác biệt, nên vai trò của cộng đồng với tín ngưỡng thờ nước của cư dân hai vùng cũng khác biệt Bài viết phân tích vai trò của cộng đồng trong ứng xử với nước, thể hiện qua: vai trò của các thầy cúng, vai trò của làng, chủ thể và khách thể của tín ngưỡng thờ nước; sự khác biệt vai trò cộng đồng với tín ngưỡng thờ nước ở hai vùng đặc thù của Việt Nam; trên cơ sở ấy, trình bày khái quát về lịch sử văn hóa - tín ngưỡng thờ nước qua các không gian văn hóa của Việt Nam
Từ khóa: Châu thổ Bắc Bộ, Tây Nguyên, vai trò cộng đồng, thờ nước, lễ hội cổ truyền
Abstract
In Vietnam, Northern delta region is the primary living space of the Viet people; whereas, the Central Highlands region is currently the home of 11 ethnic minority groups Water is a valuable natural resource for their existence and development To creat a cultural water, it’s neccessary for them to need water, love water and fear water at the same time Inhabitants of the Northern delta and those of the Central Highlands both worship water gods and consider it their supreme deity The development of the cult of water in the two regions has had the role of communities However, due to the difference in geo-economical, geo-historical and geo-cultural positions between the Northern delta and the Central Highlands, the role of community in the cult of water in these two regions are also different This article analyzes the role of community in dealing with water, manifested through: the role of priests, villages, other subjects and objects of the worship of water; the difference between roles played by communities
in the cult of water practiced in two studied region From that point, an overview of the cultural history
- the beliefs of water worship through Vietnamese cultural spaces is presented
Keywords: Northern delta, Central Highlands, community role, water worship, traditional festivals
Việt Nam, theo GS Trần Quốc Vượng
(1934 - 2005) và các cộng sự trong
giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam
(11), chia thành 6 vùng văn hóa Vùng văn hóa
châu thổ Bắc Bộ và vùng văn hóa Trường Sơn
- Tây Nguyên là hai vùng văn hóa khác nhau
Vị thế địa - văn hóa, địa - kinh tế của hai vùng
khác nhau, đem đến cho cư dân nơi đây hai
ứng xử khác nhau với nước, hiện tượng thiên nhiên gần gũi với con người
1 Cộng đồng cư dân Việt châu thổ Bắc Bộ trong ứng xử với nước
Châu thổ Bắc Bộ, hay nói cách khác là đồng bằng sông Hồng, trải rộng từ vĩ độ 21034’B (huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc) tới vùng bãi bồi khoảng 1905’B, từ 105017’Đ (huyện Ba Vì,
Trang 2V Ă N HÓ A
thành phố Hà Nội) đến 10707’Đ (trên đảo Cát
Bà, thành phố Hải Phòng) Toàn vùng có diện
tích trên 14.860km2, chiếm khoảng 4,5% diện
tích cả nước Việt Nam Là địa bàn của hai thành
phố trực thuộc Trung ương (Hà Nội, Hải Phòng)
và 8 tỉnh (Bắc Ninh, Hà Nam, Hải Dương, Hưng
Yên, Nam Định, Thái Bình, Vĩnh Phúc và Ninh
Bình), châu thổ Bắc Bộ tính đến năm 2016 có
khoảng 21 triệu người, chiếm khoảng 22%
dân số cả nước, bình quân 1.413 người trên
một cây số vuông Cư dân đa số là người Kinh
(Việt), riêng ở huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
và huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình có người
Mường Vì thế, nói làng xã ở châu thổ Bắc Bộ là
nói làng xã của người Việt (Kinh)
Thập niên ba mươi của thế kỷ trước, Pierre
Gourou đã viết: “Một ngôi làng không xuất
hiện trong cảnh quan như một tập hợp của nhà
cửa, mà là một khối cây xanh Nó được bao bọc
bằng một rào tre với những ngọn cây dày đặc
tạo thành một lũy chắc chắn và những cành tre
rung rinh đem lại một khung cảnh xanh tươi
và trang trọng cho ngôi làng Là yếu tố chủ yếu
của cảnh quan, làng còn đóng vai trò hàng đầu
trong đời sống tâm linh và xã hội của người
nông dân Nông dân không phải là những cá
thể cô độc, không phải là một công dân bất kỳ
của một xã chỉ tham gia từ xa vào đời sống của
xã, như cư dân của nông thôn Pháp; ngược lại,
đời sống tôn giáo, chính trị và xã hội của làng
xã Việt Nam rất sôi nổi và thường nhật, và mọi
người nông dân đều tham gia một cách chân
thành, nhiệt tình với tham vọng sẽ được giữ
vai trò ngày một lớn hơn” (8, tr.216) Mỗi làng
như vậy, bao gồm một số gia đình cùng sống
bằng nghề trồng lúa nước, cùng sống trong
một không gian xác định Toàn bộ ruộng đất
cày cấy, sông ngòi, hồ đầm đều thuộc quyền
sở hữu của làng Ruộng của làng được phân
chia cho mọi gia đình trong làng sử dụng theo
quy định có tự bao đời, để cày cấy tự nuôi sống
mình, từ mùa vụ này qua mùa vụ khác Loại cây
mà người nông dân vùng châu thổ Bắc Bộ lựa
chọn là cây lúa, loài cây hầu như được trồng
Bắc Bộ Năm 1936, Pierre Gourou công bố dữ liệu “tổng diện tích của tỉnh Bắc Ninh là 110.367
ha, đất đai không dùng cho trồng trọt (làm nhà ở, sông ngòi, gò đất, v.v.) chiếm diện tích 82.543ha tức là gần 20% diện tích đất đai không trồng trọt mà chúng tôi đã quy cho toàn bộ châu thổ, ruộng lúa chiếm diện tích 82.543ha,
và đất đai chỉ chuyên trồng những cây khác không phải lúa là 4.965ha, tức là khoảng 4,5% đất đai toàn tỉnh” (8, tr.363) Và chính ông, trong ghi chú, đã phác thảo: “Nếu áp dụng tỷ lệ phần trăm đất không trồng lúa của Bắc Ninh cho toàn châu thổ, ta có kết quả như sau: 68.000ha đất trồng không phải là lúa, 1.132.000ha ruộng” (8, tr.363) Như vậy, lúa là loài cây gắn bó chặt chẽ với vùng châu thổ Bắc Bộ Khi ấy, chắc chắn, yếu tố mà người nông dân quan tâm nhất phải
là nước Bản thân Pierre Gourou, khi viết công
trình Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ vào năm
1935 - 1936, cũng đã dành chương 3 để đề cập yếu tố này: Nước của phần Môi trường vật chất Theo ông, việc trồng lúa đòi hỏi rất nhiều nước Nước là yếu tố chi phối tất cả mọi thứ trong cuộc đời của người nông dân châu thổ Bắc Bộ: giàu hay nghèo, đủ ăn hay thiếu ăn, ngủ yên,
ăn ngon trong nếp nhà trầm mặc hay phải bỏ làng đi kiếm sống ở miền quê khác Ứng xử của người Việt nơi châu thổ Bắc Bộ với sông nước là chọn cách đắp đê Không phải đây là cách duy nhất, nhưng ở châu thổ Bắc Bộ, người Việt chọn cách ứng xử này Đó là cách ứng xử thể hiện
“khả năng thích ứng” của người Việt với nước (mà năm 2008 tôi đã lấy ý tưởng của GS Cao Xuân Huy khi nói về con người Việt Nam “đặc tính mềm mại, uyển chuyển, linh hoạt lưu động như nước… khả năng thích ứng, đó là cái tính
ưu việt, cái bí quyết sinh tồn của dân tộc ta” (1, tr.920) để đặt tên) Hơn nữa, dòng sông Hồng, trong thời gian và không gian, không thể nhìn
nó như hiện nay, mà phải thấy dòng sông đã tạo ra bao biến đổi cho châu thổ Bắc Bộ, nhất
là khi người Việt lựa chọn cách ứng xử với sự hung dữ của nó bằng cách đắp đê Khi ứng xử với dòng sông Hồng hung dữ bằng cách đắp đê thì vỡ đê là hiện tượng xảy ra thường xuyên từ thập niên bảy mươi của thế kỷ XX về trước, tạo
ra cho châu thổ Bắc Bộ những ô trũng hai bên
Trang 3đối tượng cầu xin Lâu ngày không có mưa, họ
phải cầu xin Trời, Phật, thần linh để có mưa, có
nước như câu ca dao:
Lạy trời mưa xuống
Lấy nước tôi uống
Lấy ruộng tôi cày
Có mấy hình thức để người dân cầu xin
thần nước: rước tượng thờ trong cung cấm ra
ngoài như các lễ hội thờ Tứ Pháp vùng Thuận
Thành, tỉnh Bắc Ninh Người dân rước bốn pho
tượng: Pháp Vân (nữ thần Mây), Pháp Vũ (nữ
thần Mưa), Pháp Lôi (nữ thần Sấm), Pháp Điện
(nữ thần Chớp) từ cung cấm ra ngoài với lời ca
cầu khấn: Ba Bà trẩy hội chùa Un, mưa gió đùn
đùn thiên hạ dễ làm ăn; đem tượng thờ trong
cung cấm ra phơi ngoài nắng như lễ hội chùa
Bối Khê (huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội)
Nhưng, nước cũng là đối tượng cần phải
chinh phục Nhiều lễ hội cổ truyền còn những
trò diễn ca ngợi những anh hùng chống lụt
Những lễ hội thờ Sơn Tinh, Thuỷ Tinh vùng
Ba Vì thuộc tỉnh Hà Tây cũ, thành phố Hà Nội
hiện nay, chính là những lễ hội thể hiện thái
độ chinh phục nước, chinh phục lũ lụt của
cư dân trồng lúa nước Trong bóng dáng của
huyền thoại anh hùng Lê Lợi trả gươm ở hồ
Hoàn Kiếm, có một khát vọng đất nước thái
bình, nhưng vẫn hiển hiện bóng dáng một anh
hùng văn hoá trị thuỷ Mặt khác, với người Việt
(Kinh) nơi châu thổ Bắc Bộ, nước là thực thể
thiên nhiên vừa hiền lành, vừa hung dữ, được
người Việt nơi đây thiêng hóa thành một vị
thần: thần nước
Ứng xử với nước, người dân vùng châu thổ
sông Hồng có nhiều cách khác nhau Trước hết,
nước là môi trường diễn ra lễ hội cổ truyền
Không gian của lễ hội cổ truyền người Việt
có không gian thế tục và không gian thiêng
Nhiều lễ hội cổ truyền của người Việt có không
gian thiêng là sông nước hoặc biển cả Chẳng
hạn, lễ hội thờ cá voi của cư dân ven biển từ Hà
Tĩnh trở vào đến Cà Mau diễn ra từ cửa sông
đến ven biển và ngoài biển, với các lễ hội này,
mọi hành động hội, nhất là các trò diễn, đều
diễn ra trên sông nước, hoặc biển cả Tiêu biểu
Bạch Hạc (thị xã Việt Trì, tỉnh Phú Thọ), lễ hội đền Chèm (quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội),
lễ hội làng Khê Hồi (huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội), lễ hội đền Đồng Xâm (huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình), v.v Đồng thời, nước là môi trường tiếp nhận các lễ vật dâng cúng của người dân trong lễ hội cổ truyền Thể hiện tấm lòng thành kính với nhân vật thờ phụng, người dân mang các lễ vật sau khi cúng tế đưa xuống nước, để dâng cúng cho nhân vật phụng thờ
Ví dụ lễ hội làng Bình Đà (huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội), người dân mang bánh Vía, sau khi đã dâng cúng ra bờ sông, bóp nát, thả xuống sông Nước là yếu tố chứa đựng khát vọng đổi mới, là sự mở đầu cho sự thay đổi, người dân dùng nước làm lễ mộc dục - một thành tố bắt buộc, rất quan trọng trong diễn trình lễ hội Người dân cho rằng nước được lấy giữa dòng sông là nước tinh khiết để con người làm sạch những pho tượng thờ Từ ngày
lễ hội năm trước đến ngày lễ hội năm sau, pho tượng thờ để nơi cung cấm cần được lau chùi sạch sẽ Nước để làm lễ mộc dục phải lấy
ở giữa sông, sau khi đã làm các nghi thức cần thiết Có thể thấy nhiều lễ hội như lễ hội đền
Bà Tấm (huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội), lễ hội đền Hoá Dạ Trạch (huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên), lễ hội đền Cuông (tỉnh Nghệ An), v.v có hình thức nghi lễ này
Thứ hai, nước là đối tượng được thiêng hóa
thành các nhân vật thờ cúng, nơi chứa đựng niềm tin, khát vọng của người dân Những loài vật như con rắn, con rồng, con cá voi, v.v được biến thành các nhân vật thiêng, nhân vật trung tâm được thờ trong các lễ hội cổ truyền Rất nhiều lễ hội của người Việt thờ rắn, ngay như ở lễ hội thờ Mẫu, con rắn xuất hiện trong điện thần của tín ngưỡng này với tên gọi ông Lốt Chưa kể con rắn, tất cả các loài vật còn lại
mà người Việt phụng thờ đều gắn bó với môi trường nước Nước là nơi xuất phát, nơi trở về của các loài vật thiêng để người dân thờ cúng trong lễ hội cổ truyền Trong khi đó, các làng chài ven biển Việt Nam từ Hà Tĩnh trở vào Nam đều thờ cá voi Nhân vật trung tâm trong lễ hội của các làng chài ven biển là cá voi Cá voi là
Trang 4V Ă N HÓ A
loài vật sinh sống ngoài biển khơi Với cư dân
làm nghề đánh bắt hải sản, biển khơi là nơi
cung cấp nguồn lợi cho họ, cho họ cuộc sống,
nhưng cũng là nơi gây ra bao tai ương, bất trắc
cho họ Vì vậy cư dân ven biển tin tưởng rằng
cá voi là vị thần hộ mệnh của họ, cứu vớt họ khi
họ gặp bất trắc nơi biển khơi Mặt khác, người
dân các thế hệ đã thiêng hoá các vật siêu nhiên
thành những nhân vật lịch sử - văn hóa có vai
trò rất quan trọng trong tâm thức người Việt
Đáng chú ý, nhiều nhân vật lịch sử văn hóa vốn
có gốc gác là những vật gắn bó với nước được
huyền thoại hóa, lịch sử hóa Khảo sát 94 bản
thần tích của lễ hội 94 làng quê châu thổ Bắc
Bộ, chúng tôi đã gặp 25 nhân vật thành hoàng
làng có nguồn gốc sinh nở thần kỳ, sinh ra do
người mẹ kết hợp với giao long, rồng, rắn, v.v
Ví dụ: Nhân vật Linh Lang trong lễ hội ở vùng
ven Kinh thành Thăng Long và lễ hội làng Lệ
Mật (huyện Gia Lâm, nay thuộc phường Việt
Hưng, quận Long Biên, thành phố Hà Nội),
vốn có gốc gác từ sông nước; hay những vị
thần mang tên Trương Hống, Trương Hát, được
người dân thờ hai bên bờ sông Cầu (ranh giới
hai tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang), vốn có nguồn
gốc từ những con rắn, v.v Với những cư dân
sống bằng nghề trồng lúa nước hoặc bằng
nghề đánh bắt thuỷ, hải sản trên sông nước
hay ngoài biển khơi, nước là yếu tố rất quan
trọng đối với họ Bởi vậy, người dân thờ cúng
các thuỷ thần, các nhân vật lịch sử văn hoá -
nhân vật trung tâm của lễ hội cổ truyền, thực
ra là thờ nước
Chính vì sống tại một vùng châu thổ, ứng
xử với một dòng sông hung dữ như sông
Hồng, nên vai trò của cộng đồng trong quan
hệ của người dân với thần nước, với nước rất
quan trọng Nói đến cộng đồng làng xã của
người Việt (Kinh) ở châu thổ Bắc Bộ là phải nói
tới vai trò của hương ước “Làng nào có hương
ước nấy và hương ước của từng làng thường
bao gồm trong nội dung cụ thể của nó những
chi tiết mà hương ước làng khác không có
Hơn thế nữa, mỗi hương ước lại có thể mang
một hợp thể riêng, nghĩa là có thể đề cập đến
một số vấn đề hay khía cạnh mà hương ước các
nhà nghiên cứu đã thống nhất: hương ước có nhiều tên gọi khác nhau như hương lệ, hương biên, khoán lệ, khoán ước, tục lệ, điều lệ, v.v Trong lịch sử Việt Nam, hương ước manh nha từ thế kỷ XV, đến thế kỷ XVI, XVII dần được hoàn thiện, thế kỷ XVIII được xem như phổ biến Hương ước là những quy ước theo lối sống Nho giáo được khuôn trong phạm
vi một làng Khi nghiên cứu về hương ước, tục lệ nói riêng và cơ chế tự trị làng xã nói
chung, người ta thường nói phép vua thua lệ
làng Nhưng qua kết quả nghiên cứu đã nêu,
làng xã chỉ có thể tự trị ở mức độ cho phép, bên cạnh đó, nhà nước trung ương vẫn tăng cường quyền quản lý Trong quan hệ của các thành viên trong làng với nước, với thần nước, hương ước rất quan tâm đến các ứng xử của các thành viên trong cộng đồng làng xã với nước Xin đơn cử hương ước của một số làng ở tỉnh Thái Bình: Hương ước xã Đại Hữu, tổng Tân Định, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, soạn năm 1924 có Điều 3: “Ai làm hư hỏng bờ ruộng phải phạt… và bắt phải làm lại”; Điều 4:
“Ai tháo trộm nước ruộng và đơm đó để mất nước màu phải phạt… và bắt tát nước đền cho người điền chủ” (9, tr.140) Hương ước xã Noi Trang, tổng Hà Lý, huyện Duyên Hà, tỉnh Thái Bình có Điều 20: “Bổn phận trương tuần xã đoàn phải đem tuần đi tuần trong làng ngoài đồng, thúc giục sưu thuế, trông coi lúa mạ hoa màu, sửa chữa đường sá cầu cống, bắt tuần tráng phải đóng nước, tháo nước để lợi nông công, trông coi cây cối của làng, cấm không được ai nuôi vịt ở đồng” (9, tr.146) Hương ước làng Hoàng Nông, tổng Canh Nông, huyện Duyên Hà, tỉnh Thái Bình có Điều thứ 7: “Tuần coi việc giữ nước và tháo nước những khi nên tháo nên giữ Phải hỏi ý kiến hương hội không được tự quyết, những người tháo nước đơm
cá để cho ruộng khô cạn thì tuần tráng phải bắt ngay giải hương hội xét phạt”; Điều thứ 13:
“… ai cần tháo nước qua đường trước phải xin phép hương hội” (9, tr.153) Người dân trong các làng, một năm, ngoài những hội hè cúng thành hoàng, còn phải liệt kê vào lễ hội công cộng… để cúng cơm mới vào tháng 10, gọi là
Trang 5đồng chú trọng đến việc giữ gìn nguồn nước,
tổ chức các hoạt động thể hiện niềm tin tưởng
của mình với thần nước, có một văn bản thỏa
thuận trong cộng đồng về bảo vệ nguồn nước
2 Cộng đồng cư dân các dân tộc thiểu số
Tây Nguyên trong ứng xử với nước
Trong khi đó, cộng đồng cư dân các dân tộc
thiểu số ở Tây Nguyên Việt Nam lại có ứng xử
khác Nói đến Tây Nguyên cần thấy Tây Nguyên
không phải là một cao nguyên mà là các cao
nguyên liền kề từ Bắc vào Nam: cao nguyên
Kontum, KonPlông, Kon Hà Nừng, Pleiku,
M’Drăk, Buôn Ma Thuột, Mơ Nông, Lâm Viên,
Di Linh Độ cao của các cao nguyên này cũng
không giống nhau, nếu cao nguyên Lâm Viên
cao khoảng 1.500m, cao nguyên Di Linh cao
khoảng 900 - 1.000m, cao nguyên Pleiku cao
800m, thì cao nguyên Kontum, cao nguyên
Buôn Ma Thuột chỉ cao khoảng 500m Nói đến
Tây Nguyên là nói đến một vùng đất đỏ bazan,
với diện tích hơn 54.000 km2, bao gồm địa giới
của 5 tỉnh: Kontum, Gia Lai, Đăk Lăk, Đăk Nông
và Lâm Đồng; phía Bắc giáp tỉnh Quảng Nam,
phía Đông giáp các tỉnh Quảng Ngãi, Bình
Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình
Thuận, phía Nam giáp các tỉnh Đồng Nai, Bình
Phước, phía Tây giáp các tỉnh Attapeu (Cộng
hòa dân chủ nhân dân Lào), Ratanakiri,
Mon-dukiri (Vương quốc Campuchia) Là một vùng
đất không giáp biển và khá gần xích đạo nên
một năm khí hậu ở Tây Nguyên chia làm hai
mùa: mùa mưa từ tháng 4 đến hết tháng 10,
mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau
Nói đến cộng đồng các dân tộc thiểu số ở
Tây Nguyên Việt Nam là nói đến cộng đồng cư
dân ngữ hệ Nam Đảo (Malayo Polynedi) gồm
các dân tộc: Giarai, Ê đê, Chu ru và cộng đồng
cư dân Nam Á (Môn - Khơ me) gồm các dân
tộc: Bana, Cơ ho, Xơ đăng, Mơ nông, Mạ, Giẻ
Triêng, Rơ măm, Brâu Cả hai cộng đồng dân
cư này đều cư trú thành làng, tên gọi tùy theo
cộng đồng từng dân tộc Nếu người Gia rai,
người Chu ru gọi plei, người Ba na gọi plơi, thì
người Cơ ho gọi bon, người Ê đê gọi buôn, v.v
Các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên, “dù
thuộc dân tộc nào, đều định cư trong từng
lúa khô trên rẫy làm nguồn chính để nuôi thân… Để trồng trọt, con người phải định
cư lại thành từng làng, đơn vị tập hợp người hoàn chỉnh nhưng nhỏ nhất, mỗi làng chiếm lĩnh một địa bàn có ranh giới rõ ràng, mà làng khác không được xâm phạm đến, không thế thì xảy ra chiến tranh” (2, tr.521) Hoạt động kinh tế của các tộc người này cũng có những khác biệt trong ứng xử với nguồn nước Nếu người Ba na, người Brâu, người Rơ măm, người Giẻ Triêng sinh sống với phương thức canh tác trồng lúa rẫy (lúa khô) thì người Chu ru, người
Cơ ho lại là những tộc người sinh sống với phương thức canh tác trồng lúa nước Hoặc,
cả tộc sinh sống bằng trồng lúa rẫy, nhưng có nhóm sinh sống bằng trồng lúa nước, như dân tộc Êđê sinh sống bằng trồng lúa rẫy, nhưng nhóm Êđê Bih lại sinh sống bằng trồng lúa nước, hoặc người Xơ đăng làm rẫy là chính nhưng nhóm Mơ nâm lại sinh sống bằng ruộng nước, v.v Dù sinh sống với phương thức trồng lúa rẫy hay canh tác lúa nước thì tất cả các dân tộc thiểu số tại chỗ ấy đều gắn bó số phận của mình trên những cao nguyên đất đỏ, cho nên nước là yếu tố vô cùng quan trọng với
họ Trong tín ngưỡng của các dân tộc thiểu số tại chỗ Tây Nguyên đều thiêng hóa hiện tượng
tự nhiên này là thần nước Lễ cúng bến nước luôn là một lễ cúng thiêng liêng đối với họ
Chẳng hạn, với người Gia rai, thần nước (Yang
Ia) là vị thần vừa linh thiêng, vừa thân thiết, vị
thần cung cấp nguồn nước mát lành cho họ
Lễ cúng nước giọt (cúng bến nước) rất quan trọng với họ, được thực hiện hàng năm, sau khi đã thu hoạch mùa màng Lời khấn của vị già làng chủ lễ luôn có nội dung xin thần suối hãy đến với dân làng, cho dân làng dòng nước trong trẻo, tràn trề Và ông là người đầu tiên lấy quả bầu khô hứng nước châm vào ghè rượu, rồi uống ngụm rượu đầu tiên qua cần ở ghè rượu Kết thúc buổi lễ, bao giờ phụ nữ trong plei cũng lấy bầu khô hứng nước, mang về nhà dùng Nói đến ứng xử với nước của người Gia rai, không thể không nói đến các Pơtao Puih, Pơtao Ia, các thủ lĩnh tín ngưỡng Lửa và Nước Một thời, trong sử sách của người Việt như
Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn (1726 - 1784),
Trang 6V Ă N HÓ A
Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy
Chú (1782 - 1840), Đại Nam thực lục tiền biên
và chính biên của Quốc sử quán triều Nguyễn
(1802 - 1945), v.v từng nhắc đến, coi như một
vương quốc: nước Thủy Xá, nước Hỏa Xá (6; 7)
Với Pơ tao Puih, lễ cầu mưa là nghi lễ quan
trọng nhất mà các Pơ tao Puih thực hiện Người
Gia rai trong khu vực ảnh hưởng của Pơ tao Puih
tin rằng với chiếc gươm thần mà người dân gọi
là ơi Tha làm vật trung gian, Powtao Puih là
người duy nhất có thể liên hệ với thần linh để
gọi mưa về tưới mát cho ruộng rẫy Lễ cầu mưa
bắt đầu khoảng tháng 4 dương lịch, được thực
hiện bên cửa hông phía mặt trời mọc, trong nhà
của Pơtao Puih, nghi thức cuối cùng là lấy nước
vẩy ra xung quanh, kết thúc buổi lễ
Hàng năm, sau mùa thu hoạch, người Ê đê
tổ chức lễ cúng bến nước để bày tỏ niềm biết
ơn của mình với thần nước Lễ cúng thường
do chủ bến nước - người tìm ra bến nước - tổ
chức, dưới sự chủ trì của già làng Mọi thành
viên trong buôn tham gia rất nhiệt tình, tự
giác, với niềm biết ơn và tin tưởng thần bến
nước, cảm ơn vị thần ban cho họ nguồn nước
trong lành, không vơi cạn
Đáng quan tâm nhất là người Chu ru, dân
tộc sống bằng ruộng nước, phương thức
canh tác là trồng lúa nước Mỗi plei thường có
một người phụ trách công việc thủy lợi và hai
người giúp việc Trưởng thủy cũng do tập thể
các thành viên trong làng bầu ra Ông là người
có khả năng về thủy lợi và có đức tính công
bằng Trưởng thủy có nhiệm vụ phân phối đều
lượng nước từ các mương, máng công cộng
đến từng thửa ruộng của các gia đình Khi
cần thiết, ông có thể đề nghị với chủ làng huy
động nhân lực để tu bổ các công trình thủy lợi
chung trước mùa cày cấy
Như thế, cộng đồng các dân tộc thiểu số
tại chỗ ở Tây Nguyên luôn biết ơn thần nước,
kính trọng thần nước Vai trò của cộng đồng
với thần nước rất quan trọng, cả cộng đồng
đều coi thần nước là thiêng liêng Đáng lưu ý là
vai trò của các vị thầy cúng và của các già làng
khi cộng đồng tiến hành các nghi lễ đối với
thần nước Trong lịch sử, chỉ có ở cộng đồng
vươn tới vai trò của thủ lĩnh tín ngưỡng thần lửa, thần nước mà xa mờ là bóng dáng của một vương quốc Thủy Xá, Hỏa Xá như ghi chép của
sử gia người Việt Nhận xét của F Ăng-ghen:
“Ngay từ đầu trong mỗi công xã đó, có một
số lợi ích chung nào đó mà việc gìn giữ phải trao cho mỗi cá nhân, tuy có sự kiểm soát của toàn thể: như là xét xử những vụ tranh chấp; trừng phạt những kẻ lạm quyền; như là trông nom các nguồn nước…” (3, tr.304) gợi mở cho chúng ta tiếp tục suy nghĩ về vai trò của các
vị thầy cúng trong tín ngưỡng thờ nước của cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên Việt Nam
3 Văn hóa nước ở Việt Nam qua hai cộng đồng cư dân hai vùng văn hóa
Người Kinh (Việt) ở châu thổ Bắc Bộ và cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên Việt Nam là hai cộng đồng cư dân khác nhau, sinh sống ở hai vùng không gian khác nhau Ứng xử của họ với nước cũng khác nhau Nếu như trong tâm thức của người Kinh (Việt) nơi châu thổ Bắc Bộ chứa đựng cả sự sợ nước và mong muốn chinh phục nước, thì cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên luôn kính trọng biết ơn hiện tượng tự nhiên
đã được thiêng hóa Văn hóa nước của Việt Nam cần được xem xét theo tiến trình lịch sử
và không gian văn hóa, có sự biến đổi Ở Việt Nam, dân tộc giữ vai trò chủ thể là người Kinh (Việt), “Qua những thăng trầm trong buổi đầu của lịch sử, dân tộc sau này sẽ là chủ thể bao giờ cũng định cư ở đồng bằng, còn các dân tộc khác thì quanh các thung lũng chân núi, hay trên sườn núi, trên cao nguyên Ở đồng bằng, con người nhanh chóng chuyển sang trồng lúa nước, mà năng suất cao hơn, so với các loại
củ và lúa nương ở những vùng trên (2, tr.518) Việc trồng lúa nước khiến tâm thức họ tồn tại
cả hai thái cực: sợ nước và chinh phục nước Huyền thoại Sơn Tinh - Thủy Tinh thể hiện thái
độ chinh phục nước của người Kinh (Việt) Nước càng dâng cao thì người Việt đắp đê để ngăn chặn (Năm 2008, tại hội thảo khoa học quốc tế về văn hóa sinh thái của cư dân sông Hồng từ thượng nguồn đến hạ lưu, tôi đã trình
Trang 7(1, tr.912-934) Nhưng người Kinh (Việt) vẫn
coi nước là môi trường của nghi lễ trong lễ hội
làng, phải lấy nước ngoài sông lớn, giữa dòng
sông làm lễ mộc dục Tượng thờ trong di tích
phải được lau chùi bằng nước lấy giữa sông
sau khi làm nghi lễ với thần sông, thần nước
mang về hậu cung Cộng đồng cư dân trong
mỗi làng có quy định bằng hương ước để giữ
gìn, bảo vệ nước cho sự tồn tại của mình, cho
cây lúa ngoài đồng, có phân công người chịu
trách nhiệm quản lý nguồn nước Trong 11 dân
tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên, chỉ có người
Chu ru đồng dạng với người Kinh (Việt) ở châu
thổ Bắc Bộ trong ứng xử với nước Họ đã làm
mương phai, đê đập dẫn nước, nói cách khác
là làm thủy lợi cho cây lúa Văn hóa nước của
người Chu ru ở Tây Nguyên đồng dạng với văn
hóa nước của người Kinh (Việt) ở châu thổ Bắc
Bộ, mặc dù hai dân tộc sinh sống ở hai không
gian địa lý - văn hóa khác nhau Các dân tộc
thiểu số tại chỗ còn lại ở Tây Nguyên ứng xử
với nước khác với người Kinh (Việt) nơi châu
thổ Bắc Bộ “Ở đây làng không gắn với nước
như trong trường hợp xã hội Việt, để thành
“làng nước”, mà làng là nước tại nhiều vùng
đã có tù trưởng lớn… ít nhất cũng có một chế
độ thủ lĩnh tôn giáo, với các vua Lửa, vua Nước”
(2, tr.527) Cúng thần bến nước, thần nước sau
mùa thu hoạch hằng năm là một sinh hoạt tín
ngưỡng văn hóa thường xuyên của cư dân
các dân tộc thiểu số tại chỗ ở nơi đây, dù họ là
người Gia rai hay Ê đê, Mơ nông, v.v Chưa thấy
thái độ chinh phục nước của họ
Kết luận
Người Kinh (Việt) nơi châu thổ Bắc Bộ và
cộng đồng 11 dân tộc thiểu số tại Tây Nguyên
Việt Nam là hai chủ thể văn hóa ở hai không
gian văn hóa khác nhau của Việt Nam Trong
tâm thức người Kinh (Việt) nơi châu thổ Bắc Bộ
và tâm thức cộng đồng các dân tộc thiểu số tại
chỗ Tây Nguyên chứa đựng sự tôn kính, biết ơn
nước, sợ nước nhưng cũng vươn lên để chinh
phục nước Ứng xử với nước của các dân tộc tại
hai không gian văn hóa khác nhau ở Việt Nam
làm nên văn hóa nước Việt Nam vừa thống
khác nhau trong không gian và thời gian, rất cần được nghiên cứu của các nhà nhân học, văn hóa học trong và ngoài Việt Nam
N.C.B
(GS.TS, Nguyên Viện trưởng Viện VHNTQG Việt Nam)
Tài liệu tham khảo
1 Nguyễn Chí Bền (2018), Văn hóa Việt Nam
nghiên cứu và tiếp cận, Nxb Khoa học xã hội, Hà
Nội, tập 1, quyển 1
2 Nguyễn Từ Chi (1996), Góp phần nghiên cứu
văn hóa và tộc người, Nxb Văn hóa - Thông tin,
Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Hà Nội
3 F.Ăng ghen (1971), Chống Đuyring, Nxb Sự
thật, Hà Nội
4 Georges Condominas (2003), Chúng tôi ăn
rừng, Trần Thị Lan Anh, Phan Ngọc Hà, Trịnh Thu
Hồng, Nguyễn Thu Phương dịch, Nguyên Ngọc hiệu đính, Nxb Thế giới, Bảo tàng dân tộc học Việt Nam, Hà Nội
5 Lưu Hùng (1994), Buôn làng cổ truyền xứ
Thượng, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
6 Jacques Dournes (2013), Potao, một lý
thuyết về quyền lực của người Jorai ở Đông Dương,
Nguyên Ngọc dịch, Nxb Tri thức, Hà Nội
7 Nhiều tác giả (2004), Pơ tao Apuih, tư liệu và
nhận định, Sở văn hóa - Thông tin Gia Lai, Plei ku.
8 Piere Gourou (2003), Người nông dân châu
thổ Bắc Kỳ, Nguyễn Khắc Đạm, Đào Hùng, Nguyễn
Hoàng Oanh dịch, Đào Thế Tuấn hiệu đính, Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Viện Viễn Đông bác cổ Pháp, Nxb Trẻ, Hà Nội
9 Nguyễn Thanh (biên soạn) (2000), Hương
ước Thái Bình, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
10 Trần Từ (1984), Cơ cấu tổ chức của làng Việt
cổ truyền ở Bắc Bộ, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
11 Trần Quốc Vượng (chủ biên) (2018), Cơ sở
văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tái bản
lần thứ 20
Ngày nhận bài: 20 - 10 - 2018 Ngày phản biện, đánh giá: 21 - 11 - 2018 Ngày chấp nhận đăng: 25 - 12 - 2018