Tác động của FDI đến các quốc gia đang phát triển

• (I) Lợi thế nội sinh hóa: Lợi thế thứ bậc tổ chức bên trong công ty (intra – firm) có chi phí giao dịch thấp hơn thị trường, chẳng hạn như có được tài nguyên để tiêu dùng trong [r]

Tác động của vốn đầu tư

trực tiếp nước ngoài đến các

quốc gia đang phát triển

Nguyễn Hoàng Bảo

hoangbao@ueh.edu.vn

Đại học Kinh tế TP HCM

Dàn bài

1 Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài nằm trong tài

khoản nào?

2 Khái niệm về vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

3 Lý thuyết về vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

4 Tại sao các công ty đa quốc gia tham gia kinh

doanh quốc tế?

5 Tác động tích cực của vốn đầu tư trực tiếp nước

ngoài

6 Tác động tiêu cực vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

7 Các nhân tố thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

1 Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

nằm trong tài khoản nào?

Tài khoản vốn:

KA = FDI + PFI + STL + LTL + M&D

Tài khoản vãng lai:

CA = X – M + NFI + NFA

Dự trữ ngoại hối: dR

Sai số và bỏ qua: E&O

Kiểm tra:

KA + CA + dR + E&O = 0

KA: Tài khoản vốn

FDI: Đầu tư trực tiếp nước ngoài PFI: Đầu tư gián tiếp

STL: Vốn ngắn vay hạn LTL: Vốn vay dài hạn M&D: Tiền và các khoản tiền gửi

CA: Tài khoản vãng lai

X: Xuất khẩu M: Nhập khẩu NFI: Chuyển giao thu nhập ròng NFA: Chuyển giao tài sản ròng

dR: Dự trữ ngoại hối E&O: Sai số và bỏ qua

2 Khái niệm về vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

• So sánh FDI với PFI?

– FDI: dài hạn, kiểm soát chủ động

– PFI: ngắn hạn, kiểm soát thụ động

• Hình thức của FDI

– Tiền mặt, trái phiếu, nhà máy, trang thiết bị và các yếu tố

SX khác như kỹ năng quản lý, công nghệ, sở hữu trí tuệ

và bí quyết SX–KD

– FDI thường là các cách kết hợp các yếu tố trên

– Bao gồm đầu tư mới và huy động vốn địa phương

3 Lý thuyết về vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

• Stephen Hymer (1960) đề xướng lý thuyết về lợi thế độc quyền: Có khả năng tạo lợi nhuận trên mức TB, kích thích mở rộng SX Lợi thế độc quyền về thương hiệu, bí quyết, công nghệ, quản lý, bí quyết tạo hàng rào gia nhập

• Raymon Vernon (1966) đưa ra chu kỳ vòng đời sản

phẩm quốc tế của FDI:

(1) SX tại nước chủ nhà

(2) Xuất khẩu sang thị trường tương đồng

(3) Sau khi chuẩn hóa, có sự dịch chuyển

từ lợi thế sản phẩm sang lợi thế chi phí

(4) Dịch chuyển SX ra bên ngoài

Mô hình chu kỳ vòng đời sản phẩm quốc tế

(Raymon Vernon, 1966)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

Các quốc gia có thu nhập cao nhất

Các quốc gia có thu nhập cao

Các quốc gia có chi phí SX thấp

3 Lý thuyết về vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

• Giải thích trên nhiều lý thuyết dựa trên thị trường không hoàn hảo (eclectic paradigm):

– Rào cản thương mại (trade barriers)

– Thị trường lao động không hoàn hảo (imperfect labor market) – Tài sản vô hình (intangible assets)

– Liên kết dọc (vertical linkages)

Giải thích của trường phái triết chung

(Eclectic paradigm)

• Rào cản thương mại: không khuyến khích dịch chuyển hàng hóa và dịch vụ qua biên giới (từ phía chính phủ; do tự nhiên và chi phí vận tải cao chẳng hạn)

• Thị trường lao động không hoàn hảo: SX dịch chuyển đến nơi có chi phí lao động thấp Tại sao? (Flying Geese Model) Lao động không di chuyển dễ dàng đến nơi có mức lương cao

Chi phí mỗi giờ lao động (2001) WB

9

Cập nhật lại từ WB

Giải thích của trường phái triết chung

4 Tại sao các công ty đa quốc gia tham gia vào kinh doanh quốc tế?

• Lý thuyết Cổ điển

• Lý thuyết định vị

• Lý thuyết về thị trường không hoàn hảo

• Lý thuyết về nội sinh hoá

• Lý thuyết của Kojima

• Lý thuyết về vòng đời sản phẩm

• Quan điểm kinh tế chính trị

• Lý thuyết triết chung [eclectic paradigm]

Lý thuyết Cổ điển [Tân Cổ Điển và Chủ nghĩa tự do]

Giải thích

•Do biến động của suất sinh lợi của vốn

•Biến động lãi suất

Hạn chế

•Không tính đến hình thức đầu tư

•Dựa trên giả thiết là thị trường hoàn hảo [không đúng trên thực tế]

Lý thuyết về thị trường không hoàn hảo

(Dunning, 1989)

• Hàng rào thương mại

• Chính phủ kiểm soát thông qua thuế quan và ngoại hối

• Chuyển giao công nghệ và lợi tức của nó

• Lợi thế độc quyền trên thị trường nước ngoài

• Lý thuyết này không giải thích về địa lý và

không gian

Lý thuyết về nội sinh hóa (Buckley,

1996)

Giải thích

•Công ty đa quốc gia đối mặt với thuế xuất khẩu cao, thì họ quyết định mở cơ sở sản xuất ở nước ngoài

•Tận dụng: Chi phí giao dịch thấp, bảo vệ quyền

sở hữu trí tuệ và mở rộng thị trường

Lý thuyết Kiyoshi Kojima (1991)

• FDI tạo thương mại và FDI chống lại thương

Tiến trình vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

Doanh nghiệp trong nước phân tích lợi thế cạnh tranh

Nếu có thì phải khai thác lợi thế cạnh tranh ở nước ngoài

Nếu không có thì làm thế nào

để phát triển lợi thế cạnh tranh

Cấp giấy phép

Sản xuất tại nước chủ nhà và xuất khẩu Sản xuất tại nước ngoài

Liên doanh với đối tác nước ngoài Công ty con

Sự có mặt ở nước ngoài nhiều hơn

Đầu tư nước

ngoài nhiều

hơn

Liên doanh (Joint – venture)

• Liên doanh: Kết hợp hai hay hơn hai doanh nghiệp vào một tổ chức doanh nghiệp

• Mỗi bên đóng góp vào tổ chức (tiền bạc, công nghệ, nhà máy, lao động)

– Mỗi bên đóng góp một phần vào tổ chức (đồng sở hữu hay sở hữu lớn hơn hay nhỏ hơn)

– Mỗi bên chia sẻ rủi ro thất bại

Lý do cho việc liên doanh

• Lý do cho việc liên doanh

– Chính phủ của nước chủ nhà yêu cầu điều này

Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia

– Các đối tác nhận diện lợi ích của nhau

Quản lý, sản xuất, phân phối, hiểu biết quốc gia Rất quan trọng khi các quốc gia có khác biệt về văn hoá

– Các đối tác nhận diện lợi ích bổ sung vào tài sản

Công nghệ, sản phẩm, vốn, nhà máy và lao động

– Yêu cầu vốn lớn làm cho các dự án đầu tư 100% vốn nước ngoài không khả thi

Thuận lợi của liên doanh

• Kết hợp với hãng khác để xây dựng lợi thế cạnh

tranh của 2 hãng

• Giảm chi tiêu về vốn

• Cho phép quan hệ tiềm năng tốt hơn với chính phủ

địa phương, ngân hàng, nghiệp đoàn và cộng đồng

• Giảm thiểu về rủi ro văn hoá

• Giảm thiểu về sự tước đoạt

Bất lợi của liên doanh

• Bất lợi bao gồm:

– Bất đồng trong doanh nghiệp

• Xung đột văn hoá doanh nghiệp

– Chia sẻ lợi nhuận

– Thông thường một đối tác sẽ thống trị doanh nghiệp

Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài

• Định nghĩa: Sở hữu 100% vốn đầu tư nước ngoài

• Đặc điểm:

– Doanh nghiệp không chia sẻ tổ chức của mình cho doanh nghiệp khác

• Doanh nghiệp cung cấp tất cả tài sản

• Doanh nghiệp không chia sẻ lợi nhuận

• Không có vấn đề kiểm soát (không chia sẻ quyết định)

– Tuy nhiên, có các bất lợi:

• Chi phí cao

• Chịu hết rủi ro

Đầu tư mới và mua sắm lại

• Đầu tư mới

– Đầu tư mới là xây dựng cơ sở mới từ đầu; Bắt đầu từ nền nhà trống

• Thông thường đòi hỏi thời gian dài để xây dựng cơ sở vật

và phát triển tổ chức.

– Nhà máy Honda xây dựng nhà máy lắp ráp ở Maryville Ohio năm 1982

Đầu tư mới và mua sắm lại

• Mua sắm lại là mua lại nhà máy hiện có sẵn

– Thời gian ngắn và giảm thiểu tài chính

– Vấn đề:

• Liệu tài sản nước ngoài có phù hợp hay không?

• Phải trả bao nhiêu cho tài sản hiện có?

– Quá nhiều hay quá ít – Các vấn đề tiềm năng xảy ra sau khi mua sắm (hội nhập các hãng)

– Hãng Ford mua lại Jaguar 2,8 tỷ đô năm 1990

Rủi ro về mặt chính trị

• Hành động của chính phủ chủ nhà có tác động nghịch đến lợi ích của doanh nghiệp toàn cầu

• Các thay đổi luật thuế và vấn đề sở hữu

• Hệ thống luật pháp của từng quốc gia và củng cố luật (có liên quan đến doanh nghiệp) rất quan trọng

– Luật hợp đồng, luật sở hữu tư nhân, sở hữu trí tuệ

Các thành phần của rủi ro chính trị

• Rủi ro chuyển giao/thanh toán (transfer risk)

– Tính bất định khi nguồn vốn xuyên quốc gia dịch chuyển (chuyển lợi nhuận về nước).

• Áp đặt kiểm soát vốn, các thay đổi trong thuế chia cổ tức.

• Rủi ro hoạt động (operational risk)

– Tính bất định khi chính sách của các nước chủ nhà áp đặt lên hoạt động của doanh nghiệp.

• Các thay đổi về luật môi trường, yêu cầu nhập khẩu hàng trong nước, luật định về tiền lương tối thiểu

• Rủi ro kiểm soát (control risk)

– Tính bất định khi kiểm soát và sở hữu tài sản (chiếm đoạt).

• Các thay đổi trong việc sở hữu tối đa đối với các công ty nước ngoài hay quốc hữu hóa tài sản nước ngoài.

Đánh giá rủi ro chính trị như thế nào?

• Chỉ số tham nhũng (corruption indexes)

– http://www.transparency.org/ (no fee)

• Phân tích quốc gia (country analysis)

– http://www.state.gov/countries/

– http://library.uncc.edu/display/?dept=reference&format=open&page=68

• Chỉ số rủi ro chính trị (political risk indexes)

– http://www.duke.edu/~charvey/index.html (no fee)

– http://www.countrydata.com/ (fee based)

• Bảo hiểm (Insurance)

– http://www.opic.gov/

Tình huống Coca-Cola ở Ấn Độ

và rủi ro chính trị

• Từ năm 1950 cho đến đầu thập

niên 1970, Coca Cola hoạt

động thành công ở Ấn Độ

• Tuy nhiên, cho đến giữa thập

niên 1970, môi trường chính trị

Ấn Độ chống lại các doanh

nghiệp nước ngoài

28

Tình huống Coca-Cola ở Ấn Độ

và rủi ro chính trị

• Từ năm 1974 đến 1977, chính phủ XHCN Ấn Độ tham gia vào chiến dịch 4 năm chống lại các công ty

đa quốc gia nói chung và Coca Cola nói riêng

• Trường hợp Coca Cola, chính phủ Ấn Độ cho rằng công ty đã mang tiền ra khỏi quốc gia và có tác động xấu đến ngành công nghiệp thức uống

Tình huống Coca-Cola ở Ấn Độ

và rủi ro chính trị

• Trong năm 1977, chính phủ Ấn Độ yêu cầu:

– Coca Cola hoặc phải tiết lộ công thức chế tạo, và

– Bán lại 60% hoạt động của mình cho các nhà đầu tư Ấn

Độ, hoặc phải đối mặt với tình trạng bị trục xuất

• Một năm sau, năm 1978, Coca Cola rời Ấn Độ

Quan điểm kinh tế chính trị

Quan điểm cơ bản

(Radical View)

Chủ nghĩa quốc gia thực dụng (Pragmatic Nationalism)

Quan điểm thị trường tự do

(Free Market View)

Quan điểm kinh tế chính trị

Quan điểm Đặc điểm Hàm ý chính sách của

các nước chủ nhà

Quan điểm cơ bản

(Radical views) Có nguồn gốc MarxistXem công ty đa quốc gia

như công cụ thống trị của chủ nghĩa đế quốc

Giới hạn FDI Quốc hữu hóa FDI

Quan điểm của thị trường tự

do (Free market views) Có nguồn gốc kinh tế học Cổ Điển (Adam Smith)

Xem công ty đa quốc gia như công cụ phân bổ sản xuất đến nơi hiệu quả hơn

Không giới hạn FDI

Quan điểm của chủ nghĩa

Quan điểm cơ bản

quốc gia mà họ đầu tư

–Lợi nhuận

–Không cho một giá trị trong trao đổi

–Công cụ thống trị chứ không phát triển

–Giữ cho các nước kém phát triển tụt hậu tương đối

và lệ thuộc vào các quốc gia tư bản về đầu tư, việc làm và công nghệ

Quan điểm cơ bản

Cho đến cuối thập niên 80, quan

điểm cơ bản được xem xét lại

– Sụp đổ của các nước XHCN Đông Âu và

Liên Xô cu

– Bằng chứng cho thấy các quốc gia theo

đuổi quan điểm cơ bản có nền kinh tế kém

phát triển

– Bằng chứng cho thấy các quốc gia không

theo đuổi quan điểm cơ bản có nền kinh tế

phát triển

Quan điểm của thị trường tự do

• Các quốc gia chuyên môn hóa

sản xuất hàng hóa và dịch vụ

mà mình có lợi thế (hiệu quả)

• Nguồn lực được phân bổ hiệu

quả và tăng cường sức mạnh

của nước nhận đầu tư

• Thay đổi tích cực về hệ thống

luật pháp và thể chế thông qua

các hiệp định song phương

Chủ nghĩa quốc gia thực dụng

• FDI có cả lợi ích và thiệt hại

• Cho phép FDI nếu lợi ích lớn hơn thiệt hại

–Không nhận FDI gây tổn hại đến ngành công

nghiệp địa phương

–Thu hút FDI có lợi cho quốc gia

• Miễn thuế

• Trợ cấp

Lý thuyết triết chung (Eclectic paradigm)

37

Lợi thế về sở hữu

Lợi thế về vị trí

Lợi thế nội sinh hóa

Ý định đầu tư trực tiếp nước ngoài

Lý thuyết triết chung (Eclectic paradigm)

• (O) Lợi thế về sở hữu: Sở hữu độc quyền tài sản hữu hình và vô hình (vượt qua những bất lợi khi hoạt động ở nước ngoài, chẳng hạn như rào cản ngôn ngữ, tri thức về địa phương hạn hẹp, lao động nước ngoài tốn kém); Bí quyết công nghệ: Công thức Coca Cola, Nike.

• (L) Lợi thế về vị trí: Lợi thế địa lý về lao động, tài nguyên thiên nhiên, gần thị trường cuối cùng, chi phí vận tải và truyền thông, can

thiệp chính phủ

• (I) Lợi thế nội sinh hóa: Lợi thế thứ bậc tổ chức bên trong công

ty (intra – firm) có chi phí giao dịch thấp hơn thị trường, chẳng hạn

như có được tài nguyên để tiêu dùng trong công ty về hạ nguồn, khả năng tránh chi phí giao dịch và thương thuyết, sự không chắc chắn giữa bên mua và bên bán, khả năng kiểm soát nguồn cung đầu vào.

5 Tác động tích cực của vốn đầu tư

trực tiếp nước ngoài

• Bổ sung vào nguồn vốn trong nền kinh tế, nhất

là các quốc gia đang phát triển

• Có tác động làm tăng/giảm đầu tư trong nước?

– Xuất khẩu ra bên ngoài (crowding–in effects)

– Tiêu dùng trong nước (crowding–out effects)

Tác động của vốn đầu tư

trực tiếp nước ngoài

• Tác động về phía sau và phía trước (backward and forward linkages)

• Hiệu ứng bắt chướt (demonstration effects)

• Hiệu ứng lan truyền công nghệ (spillover effects)

Tác động của vốn đầu tư

trực tiếp nước ngoài

• Chuyển giao công nghệ và kỹ năng quản lý tiên tiến

• Giải quyết việc làm, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao thu nhập và xóa đói giảm nghèo

• Mức lương khá cao và có phân biệt đối với công nhân

và cán bộ quản lý

• Thúc đẩy cải cách kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế

6 Tác động tiêu cực của vốn đầu tư

trực tiếp nước ngoài

• Làm chuyển hướng nền kinh tế sang thay thế nhập

khẩu hơn là hướng ra xuất khẩu (xe máy, ôtô).

• Khả năng chuyển giao công nghệ hạn chế trong nhiều lĩnh vực

• Khả năng tạo việc làm chưa ổn định

• Khả năng liên kết với các nhà sản xuất trong nước còn hạn chế, tỷ lệ nội địa hóa thấp

• Tác động tiêu cực lên cán cân thanh toán

• Phân bổ không đồng đều

• Gây ô nhiễm môi trường

Khả năng thu hút FDI

• Chi phí kinh doanh cao so với mức bình quân khu vực và thế giới (mặt bằng, viễn thông, điện, nước)

• Quản lý FDI yếu kém, hệ thống pháp luật thiếu đồng bộ, thi hành luật pháp tùy tiện

• Thủ tục hành chính rườm rà

• Phân biệt đối xử với doanh nghiệp FDI

• Mức thuế (công ty và cá nhân) cao hơn so với mức trung bình của khu vực

• Cơ sở hạ tầng lạc hậu, sơ sài, không đồng bộ

• Lợi thế lao động rẻ đang mất dần (lương tăng nhanh hơn NSLĐ)

• Tham nhung, quan liêu, mức độ rủi ro tài

chính cao, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ kém

• Mở cửa các lĩnh vực đầu tư: viễn thông, hàng không, ngân hàng, bảo hiểm

• Đa dạng hóa hình thức đầu tư: mua bán, sáp nhập, đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa

• Loại bỏ hạn chế và điều kiện đầu tư: sở hữu cổ phần, tỷ lệ xuất khẩu bắt buộc, vay và góp vốn, tuyển dụng lao động, quyền thuê và sử dụng đất

Chính sách thu hút

• Cải cách hành chính, luật pháp

• Giảm chi phí sản xuất: giảm cước dịch vụ, giảm thuế

• Tăng cường công tác vận động và xúc tiến đầu tư từ nước ngoài

• Hoàn thiện quy hoạch tổng thể đầu tư nước ngoài ở Việt Nam

• Tăng cường đào tạo cán bộ quản lý và phát triển nguồn nhân lực