Đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển qua nghiên cứu vùng ven biển Thanh –Nghệ

Tuy nhiên, trong luận văn này, vấn đề được nghiên cứu là đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh – Nghệ, phản ánh những nét văn hóa đặc trưng của ngư dân sinh sống t

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài.

1.1 Đời sống văn hóa là một lĩnh vực quan trọng trong xã hội Nó phản ánh

bộ mặt của xã hội tương ứng với mỗi giai đoạn lịch sử nhất định Bất kì một dân tộc hay quốc gia nào cũng có một đời sống văn hóa phong phú cho dân tộc, quốc gia mình Đó cũng là phẩm chất riêng, là tài sản riêng có, là một trong những yếu

tố quan trọng để cấu thành văn hóa của mỗi quốc gia, dân tộc Mỗi vùng dân cư

khác nhau, mỗi mảnh đất với điều kiện địa lý, điều kiện tự nhiên khác biệt lại ẩn chứa những giá trị văn hóa riêng biệt, phù hợp với từng vùng, miền Vì vậy, đời sống văn hóa đã hình thành mang đặc trưng của vùng, miền, là đề tài để con người nghiên cứu, tìm hiểu

1.2 Văn hóa bao trùm và thấm đượm trong mỗi hoạt động nhỏ nhất của con người Đối với con người, sinh hoạt kinh tế là phương thức không thể thiếu trong đời sống Để tồn tại và phát triển, con người phải giao lưu, buôn bán, trao đổi hàng hóa Hoạt động giao thương nói chung đã tạo thành điểm mua bán Theo nghĩa hẹp,

nó trở thành chợ Chợ hình thành và phát triển lâu đời sẽ mang theo những nét văn hóa của người dân sinh sống tại đó “Đối với người Việt Nam, chợ là nơi rất đặc biệt Ở chợ diễn ra mọi sinh hoạt thường ngày qua cách ứng xử, cách ăn uống…ở miền xuôi cũng như miền ngược, qua những điều ấy thể hiện nét văn hóa độc đáo của từng vùng dân cư khác nhau” [4, tr.6] Chợ hải sản ven biển là loại chợ hình thành trên cơ sở điều kiện địa lý và đặc điểm sinh hoạt kinh tế của đại bộ phận ngư dân và tiểu thương miền sông nước, có vai trò quan trọng trong đời sống của ngư dân Việt Nam

1.3 Nếu như trước đây, quan điểm của người Việt Nam thường là xa rừng nhạt biển, thì ngày nay, biển đảo mang giá trị quan trọng, tác động tích cực tới đời sống của con người Theo dòng lịch sử, kể từ khi ông cha ta mở mang bờ cõi vào

phía Nam, từng tấc đất được mở rộng, kéo theo đó là sự hình thành văn hóa của mỗi cộng đồng cư trú Đặc biệt, khi giao thương trên biển diễn ra liên tục, thường xuyên thì đời sống văn hóa hình thành nhanh chóng bởi chính những ngư dân, những tiểu thương sinh sống trong vùng ven biển, tạo nên các chợ hải sản Chợ hải sản không chỉ là nơi giao dịch mà còn phản ánh nét văn hóa, lối sống của ngư dân ven biển Thông thường, mục đích chính để chợ tồn tại là vấn đề kinh tế Tuy nhiên, theo thời gian tồn tại, các chợ tạo nên vốn văn hóa đặc trưng của riêng chợ mình Nó thể hiện thông qua cách sinh hoạt trong chợ, cách ứng xử mua bán hay đơn giản từ cách trưng bày trong chợ Chợ hải sản khác với các chợ thông thường bởi nó hình thành bên ven biển, phục vụ cho nhu cầu giao thương nhỏ và lớn khác nhau, là nguồn cung cấp các mặt hàng xuất khẩu và bán về đất liền phục vụ sinh hoạt của người dân, phục vụ khách du lịch khi tham quan du lịch biển Tính chất buôn bán của chợ hải sản diễn ra liên tục, đa dạng và mạnh mẽ, giữa nhiều người,

đa chủng tộc và đa ngôn ngữ Nó tạo nên màu sắc mới để văn hóa chợ phong phú hơn Tìm hiểu về những giá trị văn hóa chứa đựng trong chợ hải sản của ngư dân ven biển, lối sống của ngư dân ven biển sẽ góp phần phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp, hạn chế tối đa những sai lệch trong việc xây dựng và bảo tồn văn hóa chợ hải sản Chợ hải sản và ngư dân có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, đó là mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể, tương hỗ, tác động qua lại Chợ hải sản là sản phẩm văn hóa của ngư dân Nhưng bên cạnh đó, chợ hải sản lại du nhập thêm những nét văn hóa mới tác động tới văn hóa của ngư dân, để đời sống văn hóa ngư dân thêm đa dạng

Thanh Hóa – Nghệ An là mảnh đất có tài nguyên biển vô cùng phong phú với trữ lượng hải sản cao, nhiều bãi biển đẹp, có nhiều chợ hải sản lớn mang đậm

vốn văn hóa của ngư dân miền biển Cùng với những vấn đề trên, đề tài Đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển qua nghiên cứu vùng ven biển

Thanh –Nghệ góp phần thúc đẩy đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân phát

triển đúng định hướng, nâng cao chất lượng cuộc sống vật chất và tinh thần của người dân

2 Tình hình nghiên cứu

2.1.Đời sống văn hóa là một lĩnh vực rộng lớn, chứa đựng kho tàng văn hóa của mỗi quốc gia, mỗi tộc người Vì vậy, đã có rất nhiều đề tài, công trình đã nghiên cứu về đời sống văn hóa Mỗi nhà nghiên cứu hay lĩnh vực nghiên cứu đều

có sự tiếp cận ở các góc độ khác nhau, từ đó làm rõ những vấn đề theo các hướng khác nhau, mang lại cho chúng ta cái nhìn phong phú và sâu sắc hơn về các lĩnh vực văn hóa được nghiên cứu

Năm 2004, tác giả Trần Văn Bính chủ biên đã nghiên cứu Văn hoá các dân tộc Tây Nam Bộ - thực trạng và những vấn đề đạt ra Trong tác phẩm, tác giả đã

khái quát văn hóa các dân tộc thiểu số miền Tây Nam Bộ trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và giới thiệu đời sống văn hóa, cùng những xu hướng phát triển văn hóa của dân tộc Chăm, dân tộc Hoa, dân tộc Khơme Tây Nam Bộ Nhờ điều này mà chúng ta có cái nhìn rõ nét hơn về sự phát triển của văn hóa các dân tộc Tây Nam Bộ trong giai đoạn hiện nay

Năm 2012, tác giả Trương Công Thẩm đã viết tác phẩm Xây dựng văn hóa nông thôn mới nhằm trình bày những vấn đề cơ bản trong việc xây dựng nông thôn

mới, việc xây dựng văn hoá nông thôn mới theo tiêu chí 06 và 16 trong Bộ Tiêu chí quốc gia về nông thôn mới cùng một số kinh nghiệm, hình ảnh tiêu biểu về xây dựng nông thôn mới

Ngoài ra còn rất nhiều đề tài khác khai thác lĩnh vực đời sống văn hóa đặc biệt trong các đề tài luận văn thạc sĩ, tiến sĩ ngành văn hóa học

2.2 Nghiên cứu về ngư dân cho đến thời điểm này cũng có rất nhiều tác phẩm lớn nhưng tập trung chủ yếu vào khai thác vấn đề về kinh tế, sức lao động của ngư dân các vùng hoặc khái quát chung về tín ngưỡng của ngư dân

Tiêu biểu như cuốn sách Cộng đồng ngư dân ở Việt Nam của tác giả Nguyễn

Hữu Thiện, đã trình bày sự hình thành các cộng đồng ngư dân ở Việt Nam, cộng đồng ngư dân ở Việt Nam trong cơ cấu tổ chức xã hội chủ quyền Cuốn sách còn

đề cập tới việc tổ chức đời sống tín ngưỡng trong cộng đồng ngư dân ở Việt Nam

Năm 2007, tác giả Hoàng Thị Ngọc Hà đã hoàn thành tác phẩm Ngư dân trên vịnh Hạ Long, đây là cuốn sách giới thiệu về các giá trị văn hoá độc đáo trong

đời sống vật chất, tinh thần của cộng đồng ngư dân sống trong vùng di sản: tập quán sinh hoạt, sản xuất, thờ cúng

Năm 2014, tác giả Phan Thị Yến Tuyết đã viết tác phẩm Đời sống xã hội -kinh tế - văn hoá của ngư dân và cư dân vùng biển Nam Bộ góp phần làm rõ vài

nét tiêu biểu trong đời sống hiện đại của cư dân vùng biển Nam Bộ Vùng biển Nam Bộ rất rộng lớn, tập trung nhiều cư dân sinh sống, đã hình thành nên đời sống kinh tế- xã hội – văn hóa rất phong phú Thông qua tác phẩm, độc giả và các nhà nghiên cứu có thêm nguồn tư liệu phục vụ cho việc tiếp cận bản sắc của cư dân vùng biển Nam Bộ được thuận lợi hơn

Hiện nay, các cuốn sách, đề tài đi sâu vào nghiên cứu đời sống văn hóa của các dân tộc hoặc khái quát chung về đời sống tinh thần của ngư dân, điều kiện kinh

tế và tình trạng lao động của ngư dân

2.3 Văn hóa chợ là khái niệm mới mẻ, nhưng đã có một số tác giả, nhà nghiên cứu tiếp cận vấn đề này trên cơ sở tìm hiểu những giá trị truyền thống trong

văn hóa chợ Tiêu biểu như tác phẩm Chợ truyền thống của tác giả Hữu Ngọc đã

giới thiệu toàn diện về chợ truyền thống ở Việt Nam: những thương gia đầu tiên, chợ lâu đời nhất, đặc điểm của chợ cổ

Năm 2004, tác giả Lê Thị Mai đã cho ra đời tác phẩm Chợ quê trong quá trình chuyển đổi nhằm tìm hiểu về chợ quê trong cấu trúc kinh tế - xã hội cộng

đồng làng xã châu thổ Sông hồng và trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế - xã hội cộng đồng làng xã

Những công trình nghiên cứu này là nguồn tư liệu quý giá cho những nghiên cứu sau này Tuy nhiên, trong luận văn này, vấn đề được nghiên cứu là đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh – Nghệ, phản ánh những nét văn hóa đặc trưng của ngư dân sinh sống tại đó mà chưa đề tài nào tập trung nghiên cứu

Vì vậy, đề tài Đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển qua nghiên cứu vùng ven biển Thanh –Nghệ là một đề tài mới, không có sự trùng lặp

với đề tài nào khác Tác giả mong muốn thông qua luận văn, sẽ mang đến những kiến nghị có ích cho việc phát triển văn hóa chợ hải sản đúng hướng, văn minh và đậm đà bản sắc của ngư dân vùng biển Thanh – Nghệ, góp phần phát triển đời sống văn hóa, kinh tế, xã hội của xứ Thanh – Nghệ nói riêng và đất nước nói chung

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Công trình nghiên cứu góp phần làm rõ đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân ven biển Thanh – Nghệ, xác định thực trạng văn hóa chợ hải sản trong giai đoạn hiện nay, sự tác động qua lại của văn hóa chợ và đời sống văn hóa ngư dân, từ

đó đưa ra những giải pháp để phát triển văn hóa chợ hải sản, đem đến những hiệu quả về kinh tế, văn hóa Luận văn mang một cái nhìn cụ thể và sâu sắc hơn để giải quyết những vấn đề tồn đọng và phát triển văn hóa chợ hải sản hiệu quả trong bối cảnh hội nhập

3.2 Nhiệm vụ

Những nhiệm vụ của đề tài đặt ra:

- Tập trung làm rõ các khái niệm về đời sống văn hóa chợ hải sản và các khái niệm có liên quan

- Tìm hiểu và khảo sát thực trạng đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh – Nghệ

- Đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng, phát triển đời sống văn hóa chợ hải sản vùng biển Thanh – Nghệ ngày càng phát triển

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tiến hành nghiên cứu đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân – nơi thông thương giao lưu buôn bán đồng thời phản ánh những nét văn hóa đặc sắc của ngư dân, tác động qua lại với đời sống văn hóa của ngư dân trong quá trình hình thành và phát triển

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu tại vùng ven biển Thanh Hóa – Nghệ An, nơi tập trung nhiều chợ hải sản, đa dạng về chủng loại

4.3 Khách thể nghiên cứu

Ngư dân - người dân sinh sống bên ven biển Thanh – Nghệ, các tiểu thương tại chợ hải sản, khách mua hàng

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài nghiên cứu này, một số phương pháp đã được sử dụng:

Phương pháp logic và lịch sử Phương pháp điều tra XHH Phương pháp sưu tầm, chọn lọc, thống kê tư liệu

Phương pháp phân tích đánh giá tổng hợp tư liệu.

6 Đóng góp mới của đề tài

Thông qua việc hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về đời sống văn hóa, luận văn khảo sát đánh giá thực trạng đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh – Nghệ Đề ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng xây dựng đời sống văn hóa chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh – Nghệ, luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo hữu ích đối với lãnh đạo tỉnh Thanh – Nghệ trong xây dựng đời sống văn hóa chợ hải sản và nâng cao chất lượng sống của ngư dân trong giai đoạn hiện nay

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, đề tài được kết cấu theo bố cục 3 chương:

Chương 1: Quan niệm về đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân và vai

trò của việc xây dựng đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân đối với sự phát triển chung của xã hội

Chương 2: Thực trạng đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân vùng ven

biển Thanh – Nghệ

Chương 3: Phát huy gìn giữ giá trị đời sống văn hóa chợ hải sản và phương

hướng, giải pháp xây dựng đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh – Nghệ trong tương lai

MỤC LỤC

CHƯƠNG I QUAN NIỆM VỀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CHỢ HẢI SẢN VÀ VAI TRÒ CỦA VIỆC XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CHỢ HẢI SẢN CỦA NGƯ DÂN ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CHUNG CỦA XÃ HỘI.

1.1 Quan niệm về đời sống văn hóa và cấu trúc đời sống văn hóa.

1.1.1 Văn hóa là gì.

1.1.2 Cấu trúc văn hóa.

1.1.3 Khái niệm đời sống văn hóa.

1.1.4 Cấu trúc đời sống văn hóa.

1.2 Quan niệm về chợ và một số khái niệm liên quan.

1.2.1 Khái niệm chợ.

1.2.2 Các kiểu chợ hiện nay.

1.2.3 Văn hóa chợ và biểu hiện văn hóa chợ.

1.2.4 Vai trò của văn hóa chợ đối với đời sống sản xuất, sinh hoạt kinh tế,

xã hội của con người

1.3 Quan niệm về chợ hải sản và vai trò văn hóa chợ hải sản.

1.3.1 Khái niệm chợ hải sản.

1.3.2 Vai trò của việc xây dựng đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân Tiểu kết chương 1

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CHỢ HẢI SẢN CỦA NGƯ DÂN VÙNG VEN BIỂN THANH – NGHỆ

2.1 Khái quát về tỉnh Thanh Hóa – Nghệ An.

2.1.1 Điều kiện địa lý

2.1.2 Điều kiện tự nhiên.

2.1.3 Điều kiện kinh tế

2.1.4 Đặc điểm dân số

2.2 Nhân tố ảnh hưởng đến đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh – Nghệ.

2.2.1 Sự phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn hiện nay

2.2.2 Sự ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa truyền thống

2.2.3 Hoạt động giao thương tại chợ hải sản

2.3 Thực trạng đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển Thanh Hóa – Nghệ An.

2.3.1 Khái quát về chợ hải sản ven biển Thanh – Nghệ

2.3.1.1 Văn hóa địa điểm chợ

2.3.1.1.1 Địa điểm chợ

2.3.1.1.2 Điều kiện hình thành chợ

2.3.1.1.3 Đặt tên chợ

2.3.1.2 Văn hóa mua bán trong chợ hải sản

2.3.1.2.1 Sản phẩm và cách bảo quản sản phẩm

2.3.1.2.2 Đặc điểm cuộc thoại mua bán

2.3.1.3 Đánh giá văn hóa ứng xử

2.3.1.3.1 Người bán hàng

2.3.1.3.2 Khách du lịch và người mua hàng

2.3 2 Đánh giá chung.

2.3.2.1 Có sự giao thoa giữa văn hóa ven biển và văn hóa đương đại

2.3.2.2 Những thành tựu và những yếu kém trong xây dựng đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân vùng ven biển qua nghiên cứu vùng biển Thanh – Nghệ

Tiểu kết chương 2

CHƯƠNG 3 PHÁT HUY GÌN GIỮ GIÁ TRỊ ĐỜI SÓNG VĂN HÓA CHỢ HẢI SẢN VÀ PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CHỢ HẢI SẢN CỦA NGƯ DÂN VÙNG VEN BIỂN THANH – NGHỆ TRONG TƯƠNG LAI.

3.1 Những nhân tố tác động đến đời sống văn hoá chợ hải sản của ngư dân vùng biển Thanh – Nghệ trong những năm tới.

3.1.1 Nhân tố tác động tích cực

3.1.2 Nhân tố tác động tiêu cực

3.2 Một số giải pháp nhằm đẩy mạnh công tác xây dựng đời sống văn hoá chợ hải sản ven biển vùng Thanh – Nghệ trong tương lai.

3.2.1 Đối với cấp quản lý Nhà nước

3.2.1.1 Xây dựng mô hình chợ hải sản ven biển điển hình

3.2.1.2 Tăng cường công tác an ninh chính trị tại chợ

3.2.1.3 Đẩy mạnh phát triển giáo dục - đào tạo, nâng cao trình độ dân trí ngư dân

3.2.1.4 Xây dựng môi trường văn hóa chợ phù hợp

3.2.1.5 Tăng cường sự lãnh đạo và quản lý của các cấp uỷ Đảng, chính quyền trong việc xây dựng và phát triển đời sống văn hóa chợ hải sản 3.2.2 Đối với ngư dân ven biển

3.2.3 Đối với tiểu thương, khách du lịch

Tiểu kết chương 3

KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO (DỰ KIẾN)

1 Lê Kim Anh (2006), Văn hóa sông nước miền Trung, Nxb Khoa học xã hội.

2 (2005), Tài nguyên và môi trường biển, Nxb Khoa Học Và Kĩ Thuật, Hà Nội.

3 Phạm Đức Dương, Những thách thức của Văn hóa Việt Nam trong quá trình hội nhập, NXB Văn hóa – Thông tin, Hà Nội.

4 Huỳnh Thị Dung (2011), Chợ Việt, Nxb Bách khoa, Hà Nội.

5 Nguyễn Khoa Điềm (chủ biên)(2001), Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

6 Nguyễn Hùng Khu (2012), Đời sống văn hóa cộng đồng thời kì hội nhập và phát triển, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.

7 Nguyễn Văn Kim (2011), Người Việt với biển, NXB Hà Nội, Hà Nội.

8 Phan Huy Lê (1988), Tính thống nhất trong đa dạng của lịch sử Việt Nam, Nxb

Thế Giới, Hà Nội

9 Thanh Lê (2002), Văn hóa lối sống, Nxb Thanh niên, Hà Nội.

10 Lê Thế Lịch (2012), Phong tục tín ngưỡng dân gian làng biển Đông Tác, Nxb

Văn hóa dân tộc, Hà Nội

11 Đặng Thị Kim Liên (2011), Chợ quê Quảng Bình, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà

Nội

12 Trần Gia Linh (2008), Chợ quê Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

13 Lê Thị Mai (2004), Chợ quê trong quá trình chuyển đổi, Nxb Thế giới, Hà Nội.

14 Trịnh Thị Mai (2007), Đặc điểm cuộc thoại mua bán ở chợ Nghệ Tĩnh, Nxb

Vinh, Nghệ An