Nhận thức được vai trò của việc bồi dưỡng học sinh giỏi và muốn góp phần vào công tác phát triển và bồi dưỡng học sinh giỏi môn toán ở trường Tiểu học Tiến Lộc đã thôi thúc tôi tìm hiểu [r]
Trang 1PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Bậc Tiểu học là bậc học rất quan trọng trong việc đặt nền móng cho việc hình thành nhân cách ở học sinh, trên cơ sử cung cấp những tri thức khoa học ban đầu
về xã hội và tự nhiên; phát triển các năng lực nhận thức, trang bị các kĩ năng ban đầu về hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn, bồi dưỡng và phát huy những tình cảm, thói quen và đức tính tốt đẹp của con người Việt Nam Trong các môn học ở Tiểu học cùng với môn Tiếng việt, môn toán có vị trí rất quan trọng vì nó là công cụ rất cần thiết để học các môn khác và để tiếp tục nhận thức thế giới xung quanh và để hoạt động có hiệu quả trong thực tiễn Khả năng giáo dục nhiều mặt của môn toán rất to lớn, nó có nhiều khả năng để phát triển tư duy logic, bồi dưỡng
và phát triển những thao tác trí tuệ cần thiết để nhận thức thế giới hiện thực như trừu tượng hoá, khái quát hoá, phân tích và tổng hợp, so sánh dự đoán, chứng minh
và bác bỏ Nó có vai trò to lớn trong việc rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận, phương pháp giải quyết vấn đề có căn cứ khoa học, toàn diện và chính xác, nó có nhiều tác dụng trong việc phát triển trí thông minh, tư duy độc lập, linh hoạt, sang tạo, trong việc hình thành và rèn luyện nền nếp, phong cách và tác phong làm việc khoa học, rất cần thiết trong mọi hoạt động của con người, góp phần giáo dục ý chí và những đức tính tốt của con người như cần cù, chịu khó, nhẫn nại, ý thức vượt khó khăn
Hiện nay, ngoài việc hoàn thiện phổ cập giáo dục, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu, đào tạo nhân tài cho đất nước cũng được Bộ Giáo dục và đào tạo đặc biệt quan tâm trong đó có việc bồi dưỡng học sinh giỏi môn toán
Việc Bồi dưỡng học sinh giỏi mục đích cơ bản là thúc đẩy phong trào “ Dạy tốt- Học tốt” nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục, góp phần nâng cao nghiệp vụ cho giáo viên Thông qua việc Bồi dưỡng học sinh giỏi vốn kiến thức toán học của giáo viên
Trang 2được nâng lên rất nhiều, trình độ nghiệp vụ, năng lực chuyên môn cũng được vững vàng hơn
Mặt khác, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi luôn được các nhà trường đặc biệt quan tâm Nó không chỉ là một trong những tiêu chí thi đua mà còn góp phần đào tạo những lớp người có ích cho xã hội trong tương lai
Nhận thức được vai trò của việc bồi dưỡng học sinh giỏi và muốn góp phần vào công tác phát triển và bồi dưỡng học sinh giỏi môn toán ở trường Tiểu học Tiến
Lộc đã thôi thúc tôi tìm hiểu về phương pháp Bồi dưỡng học sinh giỏi môn toán
lớp 4 theo chuyên đề: Giải bài toán về tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số của hai
số đó
Trang 3PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Cơ sở lí luận:
Trong chương trình môn toán tiểu học, giải toán có lời văn nói chung Giải bài
toán khi biết hiệu và tỉ số của hai số đó nói riêng giữ một vai trò quan trọng
Thông qua việc giải các bài toán dạng này các em thấy được nhiều khái niệm toán học như các số, các phép tính, các đại lượng, các yếu tố hình học…đều có nguồn gốc trong cuộc sống, trong hoạt động thực tiễn của con người Góp phần hệ thống hoá và củng cố kiến thức, kĩ năng về số tự nhiên, phân số , các yếu tố hình học, …
và bốn phép tính với các số đã học làm cơ sở để học tiếp lên lớp 5 và nó đặt nền móng cho quá trình đào tạo tiếp theo ở các cấp học cao hơn Qua việc giải toán đã rèn luyện cho học sinh năng lực tư duy và những đức tính của con người mới
Để nâng cao chất lượng dạy và học, đồng thời đào tạo bồi dưỡng nhân tài
cho đất nước, việc bồi dưỡng học sinh giỏi ngay từ ở cấp Tiểu học là rất cần thiết đặc biệt là ở lứa tuổi học sinh lớp 4, lớp 5 Vì vậy, việc bồi dưỡng học sinh
giỏi toán nói chung và giải bài toán dạng “ Tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số của
hai số đó.” nói riêng là một việc làm rất cần thiết góp phần nâng cao chất lượng
học toán cho học sinh
Bản thân luôn được nhà trường tin tưởng giao cho việc bồi dưỡng HSG nên tôi
đã giành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm tòi, đúc rút kinh nghiệm để làm sao việc bồi dưỡng đem lại hiệu quả
2.Thực trạng khi chưa có kinh nghiệm:
a/ Thuận lợi:
- Được sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, của ban giám hiệu nhà trường và của các bậc phụ huynh
- Các em HS chăm ngoan, hiếu học, một số HS là con em cán bộ công chức
- Giáo viên nhiệt tình, tâm huyết với nghề
b/ Khó khăn:
Trang 4Khi chưa có kinh nghiệm GV soạn thảo chương trình bồi dưỡng hết sức khó
khăn, vất vả
Việc truyền thụ kiến thức cho HS còn gượng ép, máy móc HS tiếp thu bài còn mang tính thụ động, gò ép
c/ Hiệu quả:
Số lượng HS đạt giải trong các kì thi HSG còn thấp, thậm chí có năm không có
3 Giải pháp và tổ chức thực hiện:
a/ Vai trò của người thầy:
Trước hết, tôi xác định vai trò của người thầy là hết sức quan trọng Bởi vì người thầy có vai trò chỉ đạo và hướng dẫn HS, gợi ý, dẫn dắt để các em đi đến các phương pháp học nói chung và giải toán nói riêng Nếu HS có kiến thức cơ bản tốt,
có tố chất thông minh mà không được bồi dưỡng nâng cao tốt thì sẽ ít có hiệu quả hoặc không có hiệu quả Đồng thời GV lại phải lựa chọn đúng đối tượng HS vào bồi dưỡng và phải soạn thảo chương trình bồi dưỡng một cách hợp lí, khoa học và sang tạo
Thực tế cho thấy một số em có tố chất nhưng ý thức học tập không cao, cẩu thả, thiếu nỗ lực phấn đấu thường thi đạt kết quả thấp Vì thế, để HS luôn cố gắng hết khả năng của mình, tôi thường xuyên tác động đến ý thức học tập của các em bằng nhiều hình thức khác nhau, như: Nêu gương các anh chị những năm trước, kể cho các em nghe một số kì thi tiêu biểu, … cho các em thấy được nếu nỗ lực cố gắng sẽ được giải cao trong các kì thi là niềm vinh dự tự hào không chỉ cho mình mà còn cho cả bố mẹ, thầy cô, bạn bè, trường, lớp, … ngược lại nếu thiếu cố gắng một chút thôi có thể không đem lại kết quả gì
b/ Lựa chọn đúng đối tượng HS:
Ngay từ đầu năm, sau khi được phân công tôi tiến hành đánh giá HS một cách khách quan, chính xác, lựa chọn đúng đối tượng HS để bồi dưỡng thong qua bài khảo sát Việc lựa chọn đúng không chỉ nâng cao hiệu quả bồi dưỡng mà còn tránh
Trang 5được việc bỏ sót những em học giỏi, hoặc chọn nhầm những em không có tố chất theo học sẽ bị quá sức
* Những căn cứ để lựa chọn:
+ Lựa chọn đối tượng HS thông qua các giờ học:
Những sáng dạ thường chú ý nghe giảng, hăng hái phát biểu ý kiến, ý kiến thường đúng và có sang tạo
Tôi chú trọng phân biệt với những em hăng hái nhưng không thông minh thì thường phát biểu chệch hướng dẫn dắt của GV, có khi không đâu vào đâu
Ngược lại có những em tuy ít phát biểu nhưng khi gọi tên và yêu cầu trình bày thì những em này thường trả lời chính xác hoặc có những ý hay, thể hiện sự sáng tạo
+ Lựa chọn dựa vào việc chấm, chữa bài:
Những em thông minh, chắc chắn thường có ý thức học tập tốt, làm bài đầy đủ, trình bày bài thường chặt chẽ, khoa họcvà thường hay xung phong chữa bài tập cũ hoặc có ý kiến hay, góp phần cho bài tập phong phú hơn
+ Lựa chọn qua các vòng thi kiểm tra:
Để việc thi kiểm tra đánh giá đúng chất lượng HS thì ngoài việc thực hiện đúng qui chế thi cử như: sắp xếp chỗ ngồi ( theo thứ tự a, b, c…) giám sát chặt chẽ, quán triệt HS không được nhìn bài của bạn, đồng thời cũng không để cho bạn nhìn bài của mình, tôi chú ý xếp những em hang ngày ngồi cạnh nhau thì đến khi thi hay kiểm tra phải ngồi xa nhau
Khi chấm bài thi, tôi vận dụng biểu chấm linh hoạt, ưu tiên điểm cho những bài làm có sang tạo, trình bày khoa học
Tuy nhiên, để việc thi cử, kiểm tra đạt hiệu quả, tôi ra đề trên cơ sở những dạng bài tập đã được ôn và cần có một bài khó, nâng cao hơn đồi hỏi HS vận dụng những kiến thức đã học để làm bài Trên cơ sở đó, tôi đã đánh giá được những em nào có năng lực thật sự trong học tập
Trang 6Để đánh giá một cách chính xác và nắm được mức độ tiếp thu cũng như sự tiến
bộ của HS tôi tổ chức thi, kiểm tra và sàng lọc qua nhiều vòng
c/ Xây dựng chương trình bồi dưỡng:
Hiện nay, chương trình bồi dưỡng không có sách hướng dẫn chi tiết, cụ thể từng tiết, từng buổi học như trong chương trình chính khoá Hơn nữa, hầu hết sách nâng cao, sách tham khảo hiện nay không soạn thảo theo đúng trình tự như chương trình học chính khoá mà thường đi theo dạng bài Trong khi đó, các trường thường tổ chức cho HS vừa học chương trình chính khoá vừa học nâng cao Vì vậy, soạn thảo chương trình bồi dưỡng là một việc làm hết sức quan trọng và rất khó khăn nếu như chúng ta không có sự tham khảo, tìm tòi và chọn lọc tốt
Chính vì vậy tôi đã cố gắng để nắm vững nội dung, chương trình học và soạn thảo nội dung dẫn dắt HS đi từ các cơ bản của nội dung chương trình học chính khoá, tiến tới chương trình nâng cao ( Tức là, trước hết phải khắc sâu kiến thức cơ bản của nội dung học chính khoá, từ đó vận dụng để nâng cao dần.)
Tôi soạn thảo chương trình theo vòng vòng xoáy: Từ cơ bản đến nâng cao; ttừ đơn giản đến phức tạp Đồng thời cũng phải có ôn tập, củng cố
Ví dụ: Cứ sau 2 đến 3 tiết củng cố kiến thức cơ bản và nâng cao thì có 1 tiết luyện tập, củng cố và cứ 6 đến 7 tiết thì có 1 tiết ôn tập hay luyện tập chung để củng cố, khắc sâu
Tôi soạn thảo 1 tiết học có những nội dung sau:
- Kiến thức truyền đạt ( lí thuyết, ví dụ, … )
- Bài tập vận dụng
- Bài tập về nhà luyện thêm ( tương tự như bài ở lớp)
Tôi soạn thảo chương trình bồi dưỡng đảm bảo thời lượng: Tiết, Tuần; Học kì;
Cả năm Khi soạn thảo chương trình tôi luôn chú ý tới mức độ tiếp thu của HS làm sao để các em có thể tiếp thu một cách dễ dàng Đồng thời tôi giúp các em tổng hợp
Trang 7các dạng bài, các phương pháp giải Vì hầu hết các em chưa tự mình tổng hợp được
mà đòi hỏi phải có sự hướng dẫn, giúp đỡ của GV
Để các em vững vàng kiến thức, mở rộng được nhiều dạng bài tập thì mỗi dạng bài cần phải luyện tập nhiều lần, đưa ra nhiều cách giải Đồng thời thỉnh thoảng phải củng cố, tổng hợp và khắc sâu
Tôi luôn đầu tư nhiều thời gian, tham khảo nhiều tài liệu để đúc rút và cô đọng nội dung chương trình bồi dưỡng, phù hợp với đối tượng HS và thời gian ôn luyện
d/ Dạy như thế nào cho đạt hiệu quả?
Trước hết, tôi lựa chọn những phương pháp giải dễ hiểu nhất để hướng dẫn HS chứ không máy móc theo các sách giải Tôi vận dụng và đổi mới phương pháp dạy học, tạo cho HS có cách học mới, không gò bó, không áp đặt, tôn trọng và khích lệ những sáng tạo mà HS đưa ra
Những bài kiến thức mới, tôi lấy ví dụ và ra bài tập mang tính chất vui chơi để gây hứng thú học tập cho HS, đồng thời giúp các em ghi nhớ được tốt hơn
Ví dụ: Ra bài toán vui, bài toán là một bài thơ, bài toán lấy tên HS hay đáp số là ngày, tháng có ý nghĩa, đáng ghi nhớ hoặc lấy ví dụ mang tính chất thực tiễn , dễ hiểu, … Trước khi ra bài, tôi tìm hiểu kĩ, thử và kiểm tra kết quả nhiều lần
Tôi ra các bài tập cho HS luôn theo hướng “mở” để phát huy và làm phong phú vốn hiểu biết của HS
Hầu hết ở các bài luyện tập, tôi chỉ gợi mở để HS tìm ra cách giải, không bao giờ làm thay cho HS, giải cho HS hoàn toàn hoặc để cho các em bó tay rồi chữa Ngược lại, khi chữa bài, tôi luôn giải một cách chi tiết, tỉ mỉ( không giải tắt) Đồng thời uốn nắn những sai sót và chấn chỉnh cách trình bày của HS một cách kịp thời Tôi theo dõi và chấm bài làm của HS hàng ngày thật kĩ để kịp thời phát hiện, uốn nắn những thiếu sót cho các em
Trang 8Một số bài để khắc sâu kiến thức cho các em, tôi gợi ý để các em tìm ra nhiều cách giải, hiểu sâu sắc được bản chất của bài toán Giúp các em phát huy được tính độc lập, sáng tạo và gây được hứng thú học tập cho các em
Để giúp HS học tốt môn toán nói chung và làm tốt các bài toán dạng “ Tìm hai
số khi biết hiệu và tỉ số của hai số đó” nói riêng, tôi luôn giúp HS nắm bắt và vận dụng qui trình giải bài toán, phương pháp kiểm tra kết quả vào việc làm toán
+ Các bước giải một bài toán:
Bước 1: Đọc kĩ đề ( 3 – 5 lần ), xác định dự kiện đã biết và cái phải tìm rồi tóm tắt bài toán
Bước 2: Xác định bài toán thuộc dạng nào đã học, tìm tòi cách giải và giải ra giấy nháp
Bước 3 : Thử lại kết quả
Bước 4: Ghi vào vở rồi đọc lại bài làm
* Các phương pháp kiểm tra kết quả:
- So sánh với thực tiễn
- Làm phép tính ngược lại
- Giải theo cách khác
- Thay kết quả vào để kiểm tra
4 Các biện pháp cụ thể khi hướng dẫn HSG giải bài toán dạng “ Tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số của hai số đó”
Cũng như khi dạy các dạng toán khác, khi dạy dạng toán này tôi hướng dẫn các
em đi từ bài cơ bản rồi nâng cao dần
Trước hết tôi đưa bài toán cơ bản sau:
Bài toán: Tìm hai số tự nhiên biết hiệu của chúng là 36 và số bé bằng 2/5 số lớn.
Muốn học sinh làm tốt các bài nâng cao cần phải giúp các em nắm vững kiến thức cơ bản từ đó các em vận dụng linh hoạt trong quá trình làm bài
Trang 9- Đầu tiên, tôi hướng dẫn học sinh nhận diện dạng toán: Tìm hai số khi biết hiệu
và tỉ số của hai số đó
- Tiếp theo tôi hướng dẫn học sinh xác định 2 số phải tìm là 2 số nào? Bài toán
cho biết gì về 2 số đó? Yêu cầu học sinh xác định rõ hiệu và tỉ số của 2 số
- Cuối cùng tôi yêu cầu học sinh dựa vào phân tích đề toán tóm tắt bài toán bằng
sơ đồ đoạn thẳng
Số lớn:
Dựa vào sơ đồ, trên cơ sở đã học dạng toán” Tìm hai số khi biết tổng và tỉ số
của hai số đó, tôi hướng dẫn để học sinh tự tìm ra cách giải Sau đó tôi hướng dẫn
để các em tự tổng kết thành qui tắc giải dạng toán “ Tìm hai số khi biết hiệu và tỉ
số của hai số đó”
Bước 1: Vẽ sơ đồ
Bước 2: Tìm hiệu số phần bằng nhau
Bước 3: Tìm giá trị 1 phần
Giá trị một phần = Hiệu : Hiệu số phần bằng nhau
Bước 4: T ìm số bé : Số bé = giá trị 1 phần x số phần của số bé
T ìm số lớn:
Số lớn = giá trị 1 phần x số phần của số lớn
Hoặc số lớn = hiệu + số bé
Sau khi học sinh đã nắm vững cách giải bài toán cơ bản tôi nâng dần độ khó
thông qua hệ thống các bài tập sau:
Dạng 1: Cho biết cả hiệu và tỉ số của hai số đó
Ví dụ1: Mai có nhiều hơn Đào 27000 đồng Biết số tiền của Đào kém 3 lần số tiền
của Mai Hỏi mỗi bạn có bao nhiêu tiền?
Trang 10Với bài này khi đã nắm vững cách giải bài toán cơ bản đã nêu ở trên HS dễ dàng
cụ thể hoá đề toán bằng sơ đồ đoạn thẳng và tự giải như sau
Tóm tắt:
Số tiền của Mai
Số tiền của Đào 27000đ
Giải:
Đào có số tiền là:
27000 : ( 3 – 1 ) = 13500 (đồng)
Mai có số tiền là:
27000 + 13500 = 40500 (đồng )
Đáp số: Đào: 13500 (đồng)
Mai: 40500 (đồng )
Ví dụ 2: Sân trường em hình chữ nhật có chiều rộng bằng 3/7 chiều dài và kém
chiều dài 32m Tính chu vi và diện tích của sân trường
Bài này tôi để các em tự vận dụng kiến thức đã học, tóm tắt bài toán rồi giải tất
cả các em đều tự làm được bài như sau:
Theo bài ra ta có sơ đồ:
Chiều dài:
Chiều rộng: 32m
Chiều rộng hình chữ nhật dài là:
32 : ( 7 – 3 ) x 3 = 24 ( m ) Chiều dài hình chữ nhật là:
24 + 32 = 56 ( m ) Chu vi hình chữ nhật là:
( 24 + 56 ) x 2 = 160 ( m )