Giáo án Lịch sử 10 Bài 25: Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều Nguyễn (nửa đầu thế kỉ XIX)

Học sinh đọc SGK, trả lời Giáo viên nhận xét, chốt ý: Về luật pháp: Năm 1815, một bộ luật mới * Luật pháp: ban hành được ban hành – Hoàng Việt luật lệ còn Hoàng triều luật lệ luật Gia g[r]

Tiết PPCT:

Ngày dạy:

Chương IV: VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX

Bài 25: TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ, KINH TẾ, VĂN HÓA DƯỚI

TRIỀU NGUYỄN (nửa đầu thế kỉ XIX)

I MỤC TIÊU BÀI HỌC

Sau khi học xong bài này, học sinh sẽ:

1 Về nhận thức

 Hiểu được quá trình hoàn chỉnh bộ máy thống trị của nhà Nguyễn

 Hiểu được tình hình chung về các mặt: chính trị, kinh tế, văn hóa nước ta dưới thời Nguyễn (nửa đầu thế kỉ XIX) trước khi diễn ra cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược

2 Về tư tưởng, tình cảm

 Bồi dưỡng ý thức vươn lên, chấp nhận sự đổi mới để nâng cao kết quả học tập

 Giáo dục tinh thần yêu nước, xây dựng đất nước

3 Về kĩ năng

 Rèn luyện kĩ năng phân tích, so sánh, đánh giá các sự kiện lịch sử trong hoàn cảnh cụ thể

 Biết khai thác tranh ảnh lịch sử

II THIẾT BỊ, TÀI LIỆU DẠY HỌC

 Bộ Giáo dục và đào tạo, Lịch sử lớp 10, NXB Giáo dục Việt Nam

 Trịnh Tiến Thuận, Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong SGK lịch

sử 10, NXB Hà Nội-2007

 Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Đại cương lịch sử Việt Nam-tập 1, NXB Giáo dục Việt Nam

 Nguyễn Quang Ngọc (chủ biên), Tiến trình lịch sử Việt Nam, NXB Giáo dục

 Lược đồ các đơn vị hành chính Việt Nam thời Minh Mạng

 Một số tranh dân gian, các câu ca dao nói về thời kì này

III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1 Ổn định lớp

2 Kiểm tra bài cũ

Câu hỏi: Trình bày tình hình tư tưởng – tôn giáo nước ta thế kỉ XVI -

XVIII

3 Dạy bài mới

Dẫn nhập: Nhà Nguyễn là triều đại cuối cùng trong lịch sử phong kiến

Việt Nam, tồn tại 143 năm với 13 đời vua.Vậy trong 50 năm đầu thống trị (giai đoạn nửa đầu thế kỉ XIX), tình hình nước ta đã thay đổi như thế nào? Để trả lời câu hỏi này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu bài học hôn nay, bài 25: Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều Nguyễn (nửa đầu thế kỉ XIX)

HỌC SINH CẦN NẮM Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân

Giáo viên yêu cầu học sinh đọc SGK và

trả lời câu hỏi: Nhà Nguyễn được thành

lập trong hoàn cảnh như thế nào? Có gì

khác so với các triều đại trước? (về mặt

lãnh thổ, tình hình trong nước cà tình hình

thế giới)

Học sinh trả lời.

Giáo viên nhận xét, giải thích và chốt ý:

Năm 1792, vua Quang Trung mất, triều

đình rơi vào tình trạng lục đục, suy yếu

Nhân cơ hội đó, Nguyễn Ánh đã tổ chức

tấn công các vương triều Tây Sơn Năm

1802, vương triều Tây Sơn sụp đổ, Nguyễn

1 XÂY DỰNG VÀ CỦNG CỐ BỘ MÁY NHÀ NƯỚC – CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO.

- Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, hiệu Gia Long, nhà Nguyễn thành lập, đóng đô ở Phú Xuân (Huế)

- Năm 1804, đổi tên nước là

đóng đô ở Phú Xuân (Huế), lập ra nhà

Nguyễn Năm 1804, Nhà Nguyễn đổi tên

nước là Việt Nam sau đó đổi thành Đại

Nam

Về mặt lãnh thổ: nhà Nguyễn đã thừa

hưởng được thành quả to lớn của phong

trào Tây Sơn trong sự nghiệp thống nhất

đất nước Lần đầu tiên trong lịch sử, cai

quản lãnh thổ rộng lớn và thống nhất trải

dài từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau

Tình hình trong nước: nhà Nguyễn được

thành lập vào lúc chế độ phong kiến Việt

Nam bước vào giai đoạn suy vong

Tình hình thế giới: trên thế giới, chủ nghĩa

tư bản đang phát triển, đẩy mạnh xâm lược

thuộc địa ở các nước Á, Phi, Mĩ-latinh

Giáo viên tiếp tục dẫn dắt: Trong bối cảnh

đó, yêu cầu đặt ra cho nhà Nguyễn là cần

phải củng cố ngay quyền thống trị Vì vậy,

ngay sau khi lên ngôi, Gia Long đã bắt tay

vào việc tổ chức bộ máy nhà nước

Giáo viên giảng tiếp: Tổ chức bộ máy nhà

nước dưới thời Nguyễn chia làm 2 thời kì:

thời Gia Long và thời Minh Mạng

Giáo viên phát vấn: các bạn hãy dựa vào

SGK và cho cô biết: bộ máy hành chính

nhà nước thời Gia Long được tổ chức như

thế nào?

Học sinh trả lời

Giáo viên nhận xét, chốt ý, sử dụng lược

Đại Nam

* Tổ chức bộ máy nhà nước

đồ các đơn vị hành chính Việt Nam thời

Minh Mạng để trình bày:

- Chính quyền trung ương được tổ chức

theo mô hình thời Lê với sự gia tăng quyền

lực của vua Để quyền lực không bị phân

tán, nhà Nguyễn ban ra lệ “bất tứ” (không

lập hoàng hậu, không phong tể tướng,

không phong tước vương và không lập

trạng nguyên)

- Gia Long chia nước ta thành 3 vùng: Bắc

thành (từ Ninh Bình trở ra Bắc), Gia Định

thành (từ Bình Thuận trở vào Nam) và các

trực doanh (từ Thanh Hóa đến Bình

Thuận) Chính quyền trung ương cai quản

cả nước nhưng chỉ quản lí trược tiếp các

trực doanh, còn Bắc thành và Gia Định

thành là hai khu tự trị, Tổng trấn có toàn

quyền ( Tổng trấn đầu tiên của Bắc thành là

Nguyễn Văn Thành, của Gia Định thành là

Nguyễn Văn Nhân, đặc biệt có một vị tổng

trấn rất có quyền lực đó là Lê Văn Duyệt)

Giáo viên nói thêm về tổng trấn Lê Văn

Duyệt: sinh năm 1764, ở Tiền Giang Ông

là người có nhiều công lớn trong việc giúp

Nguyễn Ánh đánh Tây Sơn Nhờ có nhiều

công lớn, Lê Văn Duyệt được liệt vào hàng

Đệ nhất Khai quốc công thần với đặc ân là

khi vào chầu vua không phải lạy và được

đặc quyền “tiền trảm hậu tấu” nơi biên

thùy Tả quân Lê Văn Duyệt làm tổng trấn

- Ở trung ương: theo mô hình thời Lê sơ với sự gia tăng quyền lực của vua

- Thời Gia Long: chia nước

ta thành 3 vùng: Bắc thành, Gia Định thành và các trực doanh (triều đình trực tiếp cai quản)

thành Gia Định hai thời kì: thứ nhất là từ năm 1812 đến 1815 thì được triệu về kinh

để bàn nghị ngôi thái tử; thứ hai là từ năm

1820 đến khi ông mất (năm 1832) Trong khi làm tổng trấn ở Gia Định thành, ông đã thực hiện nhiều chính sách trị an tốt và có công lớn trong việc giữ gìn an ninh xứ sở Ông cho đắp đường, đào kênh, củng cố thành lũy, đồng thời cũng cho người phương Tây buôn bán ở Sài Gòn Bấy giờ, nhiều người kính phục gọi ông là Đức Thượng Công Tượng của Tả quân Lê Văn Duyệt hiện nay được thờ tại Lăng Ông Bà Chiểu (quận Bình Thạnh)

Giáo viên phát vấn: em có nhận xét gì về

tổ chức hành chính của vua Gia Long?

Học sinh suy nghĩ trả lời

Giáo viên nhận xét, kết luận: việc phân

chia đất nước thành 3 vùng sẽ rất là khó trong việc cai quản đất nước, Tổng trấn có quyền lực rất lớn, lấn át quyền vua Nhưng trong bối cảnh nhà Nguyễn mới thành lập, chính quyền còn non yếu, chưa được sự tin tưởng của nhân dân thì đó là một giải pháp được xem là phù hợp, có thể tránh được sự nổi dậy của các thế lực địa phương

Giáo viên tiếp tục phát vấn: đến thời Minh

Mạng thì bộ máy nhà nước được tổ chức như thế nào?

Học sinh đọc sách giáo khoa trả lời.

Giáo viên nhận xét, chốt ý, chỉ bản đồ để

học sinh nắm bắt

Năm 1831-1832, Minh Mạng đã tiến hành

một cuộc cải cách hành chính, bỏ hai tổng

trấn Bắc thành và Gia Định thành, chia cả

nước thành 30 tỉnh và một phủ Thừa Thiên

(trực thuộc Trung ương) Đứng đầu mỗi

tỉnh đều có Tổng đốc, tuần phủ hoạt động

theo sự điều hành của triều đình Dưới tỉnh

là phủ, huyện, châu, tổng, xã được tổ chức

chặt chẽ nhằm đảm bảo quyền lực nhà

nước

Giáo viên phát vấn học sinh: Em có nhận

xét gì về cuộc cải cách của vua Minh

Mạng?

Học sinh suy nghĩ trả lời

Giáo viên nhận xét, kết luận:

Cải cách của vua Minh Mạng thể hiện tính

tập quyền cao, cho thấy nền hành chính

nước ta đã được thống nhất Sự phân chia

các tỉnh dưới thời Minh Mạng được dựa

trên cơ sở khoa học: phù hợp về mặt địa lý,

dân cư, phong tục tập quán, phù hợp với

phạm vi quản lí của một tỉnh Đó là cơ sở

để phân chia các tỉnh như ngày nay Vì vậy,

cải cách của vua Minh Mạng được đánh giá

rất cao

Giáo viên tiếp tục phát vấn: các em đọc

SGK và cho cô biết, chế độ quan lại được

tuyển chọn như thế nào?

- Năm 1831-1832, Minh Mạng thực hiện cải cách hành chính, chia cả nước thành 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên Đứng đầu là tổng đốc tuần phủ Các phủ, huyện, châu, tổng, xã vẫn giữ như cũ

Học sinh trả lời

Giáo viên nhận xét, bổ sung:

- Ban đầu, quan lại chủ yếu là những người

có công theo Nguyễn Ánh chống Tây Sơn

(bao gồm cả những người Pháp) Về sau,

nhà Nguyễn tuyển chọn quan lại thông qua

thi cử

- Quan lại hưởng lương theo phẩm hàm,

không có ruộng lộc mà chủ yếu là nhận tiền

và gạo

- Bộ máy quan lại thời nhà Nguyễn nói

chung không cồng kềnh, cũng không đông

đảo, dù vậy nạn tham nhũng vẫn phát triển

Năm 1807, một người phương Tây nhận

xét: “dân chúng vô cùng đói khổ, quan lại

bóc lột thậm tệ, công lý là một món hàng

mua bán, kẻ giàu có thể công khai sát hại

người nghèo Và tin chắc rằng với thế lực

đồng tiền, lẽ phải sẽ về tay chúng”

Giáo viên phát vấn học sinh: về luật pháp

và quân đội, nhà Nguyễn có những chính

sách gì?

Học sinh đọc SGK, trả lời

Giáo viên nhận xét, chốt ý:

Về luật pháp: Năm 1815, một bộ luật mới

được ban hành – Hoàng Việt luật lệ ( còn

gọi là Hoàng triều luật lệ hay luật Gia

Long) gồm 400 điều, chia làm 7 chương,

dựa trên sự tham khảo bộ luật Hồng Đức

(thời Lê Sơ) và bộ luật của nhà Thanh

* Tuyển chọn quan lại thông qua giáo dục và khoa cử

* Luật pháp: ban hành Hoàng triều luật lệ (luật Gia Long)

Nhìn chung, bộ luật này tham khảo rất

nhiều từ bộ luật nhà Thanh, các điều luật

tiến bộ trong Luật Hồng Đức đều không

còn (bảo vệ quyền lợi của phụ nữ…), thay

vào đó là những điều luật rất hà khắc Đây

là bộ luật được thực hiện xuyên suốt thời

Nguyễn, nội dung của nó nhằm đề cao uy

quyền của nhà vua, bảo vệ tuyệt đối quyền

lợi của giai cấp thống trị

Về quân đội: chia làm 3 bộ phận: Thân

binh (bảo vệ vua), Cấm binh (bảo vệ hoàng

thành) Tinh binh hay Biền binh (ở kinh đô

và các địa phương) Quân đội được trang bị

khá đầy đủ và quy cũ, hiện đại hơn so với

thời kì trước (đã có súng máy, đại bác,

thuyền chiến…) Tuy nhiên, so với phương

Tây thì vẫn rất thô sơ và lạc hậu

Giáo viên yêu cầu học sinh: em hãy trình

bày khái quát chính sách ngoại giao của

nhà Nguyễn

Học sinh trả lời

Giáo viên nhận xét, bổ sung, chốt ý:

Đối với nhà Thanh: nhà Nguyễn thi hành

chính sách hoàn toàn thần phục một cách

mù quáng Năm 1804, sứ đoàn nhà Thanh

sang phong vương, cứ 4 năm một lần, nhà

Nguyễn cử sứ thần sang triều cống nhà

Thanh

Đối với Lào và Chân Lạp: dùng quân sự

bắt thần phục

* Quân đội được tổ chức quy củ, vũ khí đầy đủ

* Ngoại giao:

- Nhà Thanh: thần phục

- Lào, Chân Lạp: bắt thần phục

Đối với phương Tây: chủ trương “đóng

cửa”, thi hành chính sách “bế quan tỏa

cảng”, không chấp nhận đặt quan hệ ngoại

giao với họ

Giáo viên phát vấn: Em có nhận xét gì về

chính sách ngoại giao của nhà Nguyễn?

Học sinh suy nghĩ trả lời

Giáo viên bổ sung, kết luận:

Tích cực: giữ được quan hệ hòa hiếu với

các nước láng giềng, nhất là Trung Quốc

Hạn chế: đóng cửa, không quan hệ với

phương Tây, không có điều kiện giao lưu

với các nước tiên tiến đương thời Không

tiếp cận được với nề công nghiệp cơ khí

dẫn đến tình trạng lạc hậu.Chính sách đóng

cửa là một trong những nguyên nhân làm

cho nước ta mất đi lực để chống giặc ngoại

xâm

Hoạt động 2: cả lớp, cá nhân

Về nông nghiệp:

Giáo viên yêu cầu học sinh đọc SGK và

cho biết: tình hình nông nghiệp nước ta

như thế nào? Nhà Nguyễn đã có những

chính sách gì để phát triển nông nghiệp?

Học sinh đọc SGK, trả lời

Giáo viên nhận xét, kết luận, học sinh ghi

bài: Nông nghiệp lạc hậu, ruộng đất bỏ

hoang nhiều Để người dân có ruộng canh

tác, năm 1804, Gia Long ban hành chính

sách quân điền nhưng không mang lại hiệu

- Phương Tây: đóng cửa, không quan hệ

2 TÌNH HÌNH KINH TẾ

VÀ CHÍNH SÁCH CỦA NHÀ NGUYỄN.

a Nông nghiệp

- Lac hậu, ruộng đất bỏ hoang nhiều

* Chính sách của triều Nguyễn:

quả Vì thực tế ruộng đất công chỉ còn

khoảng 20%, việc chia ruộng lại ưu tiên

cho quan lại, quý tộc và binh lính nên

người dân không đủ ruộng để sản xuất Bên

cạnh đó, nhà Nguyễn còn thực hiện chính

sách khai hoang: nhà nước cấp vốn ban đầu

cho nhân dân mua sắm nông cụ, trâu bò để

khai hoang, ba năm sau mới thu thuế theo

ruộng tư Với chính sách này đã dẫn đến sự

ra đời của hai huyện mới là Kim Sơn (Ninh

Bình) và Tiền Hải (Thái Bình), tuy diện

tích đất canh tác có tăng lên nhưng không

nhiều Hệ thống thủy lợi cũng được nhà

nước quan tâm: bỏ tiền, thóc, huy động

nhân dân sửa đắp đê điều, nạo vét kênh

mương nhưng tình trạng lũ lụt vẫn thường

xuyên xảy ra Người nông dân ra sức gia

tăng sản xuất, trồng thêm các loại cây

lương thực, cây công nghiệp…Tuy nhiên,

nhân dân không có ruộng hoặc có rất ít lại

bị bóc lột nặng nề, đời sống cực khổ

Về thủ công nghiệp:

Giáo viên yêu cầu học đọc SGK và cho

biết: thủ công nghiệp như thế nào?

Học sinh trả lời

Giáo viên nhận xét, kết luận: Thủ công

nghiệp tiếp tục được phát triển

Thủ công nghiệp nhà nước được tổ chức

với quy mô lớn, nhiều ngành nghề như đúc

tiền, chế tạo vũ khí, đón thuyền, làm đồ

- Ban hành chính sách quân điền nhưng không có tác dụng nhiều

- Khuyến khích khai hoang

- Quan tâm đến thủy lợi -> Nông nghiệp dần phục hồi nhưng vẫn lạc hậu

b Thủ công nghiệp

- Thủ công nghiệp nhà nước được tổ chức với quy

mô lớn Sản xuất được một

trang sức gạch ngói… chế tạo được một số

mát móc đơn giản, đặc biệt là đóng được

tàu thủy chạy bằng máy hơi nước Nhưng

do những cản trở nhất định của nhà nước

cộng với chế độ công tượng hà khắc nên

nền công nghiệp cơ khí chỉ dừng lại ở đây

Các làng nghề, phường thủ công trong

dân gian: tiếp tục được duy trì nhưng

không phát triển như trước Tuy nhiên vẫn

xuất hiện một nghề mới là in tranh dân

gian

Thủ công nghiệp nhìn chung không có điều

kiện tiếp cận với kĩ thuật tiên tiến của các

nước phương Tây So với phương Tây, thủ

công nghiệp nước ta rất lạc hậu

Về thương nghiệp:

Giáo viên yêu cầu học sinh trình bày về

thương nghiệp

Học sinh trình bày

Giáo viên nhận xét, chốt ý

Nội thương: việc buôn bán trong nước phát

triển chậm chạp, mang tính chất địa

phương, chủ yếu là buôn bán ở các làng,

huyện thông qua các chợ Giao lưu buôn

bán Bắc – Nam ngày càng nhiều, nhưng do

chính sách “ức thương” của nhà nước cùng

với thuế khóa nặng nề, kiểm soát nghiêm

ngặt đã hạn chế nội thương phát triển

Ngoại thương: Nhà nước giữ độc quyền về

ngoại thương, việc buôn bán với thương

số máy móc đơn giản

- Trong nhân dân, nghề thủ công truyền thống vẫn được duy trì

c Thương nghiệp

- Nội thương: phát triển chậm

- Ngoại thương: nhà nước giữ độc quyền

nhân nước ngoài suy giảm, chủ trương

“đóng cửa” không buôn bán với các nước

phương Tây Các thuyền buôn Anh, Mỹ

đến xin thông thương đều bị khước từ

Khách thương chủ yếu là Hoa, Xiêm, Mã

Lai Thuyền bè nước ngoài chỉ được vào

một số nơi quy định….Các đô thị lụi tàn

dần

Nhận xét về kinh tế thời Nguyễn:

- Nhà nước có nhiều biện pháp nhằm khôi

phục và phát triển kinh tế nhưng hiệu quả

không cao

- Chính sách “ trọng nông ức thương” “bế

quan tỏa cảng” làm cho nền kinh tế bị cô

lập và tụt hậu

-> Vẫn là nền kinh tế nông nghiệp phong

kiến lạc hậu

Giáo viên chuyển ý: chúng ta vừa tìm hiểu

xong kinh kế dưới triều Nguyễn nửa đầu

thế kỉ XIX, tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu

phần 3: tình hình văn hóa giáo dục

Hoạt động 3: cả lớp

Giáo viên phát vấn: các bạn cho cô biết

tình hình tư tưởng- tôn giáo nước ta giai

đoạn này như thế nào?

Học sinh trả lời

Giáo viên nhận xét, chốt ý : triều đình nhà

Nguyễn chủ trương độc tôn của Nho giáo,

hạn chế các tôn giáo khác đặc biệt là Thiên

chúa giáo Thời Gia Long, do chịu ơn sâu

- Đô thị tàn lụi dần

3 TÌNH HÌNH VĂN HÓA-GIÁO DỤC.

- Tư tưởng - tôn giáo: Độc tôn Nho giáo, hạn chế Thiên Chúa giáo