Th¬ ca d©n gian cã nhiÒu bµi ca mang b¶n chÊt nghÒ nghiÖp: ca cµy cÊy , ca ng nghiÖp, ca nghi lÔ… - VHDG có ba đặc trưng cơ bản: + TÝnh truyÒn miÖng + TÝnh s¸ng t¸c tËp thÓ + TÝnh thùc [r]
Trang 1Tiết 4 ppct.
Khái quát văn học dân gian việt nam
A Mục tiêu bài học.
Giúp HS:
2 Định nghĩa về tiểu loại VHDG
3 Vai trò của VHDG đối với VH viết và đời sống văn hoá dân tộc
B Phương tiện thực hiện:
- SGK, SGV, thiết kế bài học, tuyển tập VHDG và các liệu khác
C Cách thức tiến hành.
- GV tổ chức giờ dạy học theo cách kết hợp các hình thức trao đổi thảo luận và trả lời các câu hỏi
D Tiến trình dạy học.
2 Giới thiệu và giảng dạy bài mới
Đọc những câu thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ:
Vừa nhân hậu lại vừa tuyệt vời sâu xa
&% %4 rồi mới &% ta
Yêu nhau cách mấy núi xa cũng tìm
ở hiền thì lại gặp hiền
Y%4 ngay lại gặp %4 tiên độ trì
Cho đến những câu ca dao này:
“Trên đồng cạn 73 đồng sâu
Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa”
Từ truyện cổ đến ca dao, dân ca tục ngữ, câu đối, sân khấu chèo, tuồng, cải ,&% tất cả
là biểu hiện cụ thể của VHDG Để tìm hiểu rõ vấn đề này một cách có hệ thống, chúng ta cùng tìm hiểu văn bản khái quát VHDGVN
Hoạt động của GV &HS Nội dung cần đạt
+ Khái niệm VHDG?
+ Tại sao VHDG nghệ thuật ngôn
từ?
+ Truyền miệng là &% thức
thế nào?
+ Tại sao là sáng tác tập thể?
+ Thế nào là những sinh hoạt khác
* Là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền
vụ trực tiếp cho những sinh hoạt khác nhau trong
đời sống cộng đồng
tạo bằng nghệ thuật ngôn từ
- Truyền %4 này sang %4 khác, đời này qua
đời khác, không bằng chữ viết mà bằng lời
- Không có chữ viết, cha ông ta , truyền qua miệng, nên nảy sinh ý thức sửa văn bản cho hoàn chỉnh.Vì thế sáng tác dân gian là sáng tác tập thể
Trang 2nhau?
I Đặc trưng của văn học dân
gian.
(HS đọc từng phần)
+ VHDG có những đặc $% cơ bản
nào?
1 VHDG là những Tp nghệ thuật
ngôn từ truyền miệng (tính truyền
miệng)
+ Em hiểu thế nào là tính truyền
miệng?
2 VHDG là sản phẩm của quá trình
sáng tác tập thể (tính tập thể).
+ Em hiểu thế nào là tính tập thể?
3 VHDG gắn bó và phục vụ trực
tiếp cho các sinh hoạt khác nhau
trong đời sống cộng đồng (tính thực
hành).
+ Em hiểu thế nào là tính thực hành
của VHDG?
- Truyện cổ kể về những nội dung trong đời sống nhân dân Đó là tập tục, nghi lễ ở từng vùng miền
tống tiễn xã hội cũ
Thơ ca dân gian có nhiều bài ca mang bản chất nghề nghiệp: ca cày cấy , ca % nghiệp, ca nghi
lễ…
- VHDG có ba đặc $% cơ bản:
+ Tính truyền miệng + Tính sáng tác tập thể + Tính thực hành
- Không , hành bằng chữ viết, truyền từ %4 nọ sang %4 kia, đời này qua đời khác, tính truyền miệng còn biểu hiện trong diễn V3% dân gian (ca hát chèo, tuồng, cải, ,&%l Tính truyền miệng làm nên sự phong phú, đa dạng nhiều vẻ của VHDG Tính truyền miệng làm nên nhiều bản gọi là dị bản
- Nó khác với văn học viết Vh viết do cá nhân sáng tác còn VHDG do tập thể sáng tác Quá trình sáng tác tập thể diễn ra sau: cá nhân khởi V3%< tập thể K% ứng tham gia, truyền miệng trong dân
chữa, thêm bớt cho hoàn chỉnh Vì vậy sáng tác dân gian mang đậm tính tập thể
- Mọi %4 có quyền tham gia bổ sung sửa chữa sáng tác dân gian
- Tính thực hành của VHDG biểu hiện:
+ Những sáng tác dân gian phục vụ trực tiếp cho từng ngành nghề: bài ca nghề nghiệp, bài ca nghi lễ
- VHDG gợi câm hứng cho %4 trong cuộc dù ở
đâu, làm gì Hãy nghe %4 nông dân tâm sự:
Ra đi anh đã dặn dò
thôn tế nhị và duyên dáng hình ảnh lá xoan
đào để biểu thị lòng mình:
Lá này lá xoan đào &% thì gọi thế nào hỡi em?
Trang 3II Hệ thống thể loại của văn học
dân gian Việt Nam (HS đọc từng
phần và trả lời câu hỏi)
1 Thần thoại.
+ Thế nào là thần thoại?
2 Sử thi.
+ Thế nào là sử thi?
+ Em hiểu thế nào về quy mô rộng
lớn?
+ Ngôn ngữ có vần, nhịp là gì?
+ Nhân vật sử thi là %4 thế
nào?
+ Những biến cố diễn ra ở quy mô
và mức độ thế nào?
3 Truyền thuyết.
+ Thế nào là truyền thuyết?
+ Em hiểu thế nào là nhân vật
lịch sử ?
+ Xu 3% lí K% hoá là thế
nào?
- Thần thoại là loại hình tự sự dân gian, thường kể về các vị thần xuất hiện chủ yếu ở thời công xã nguyên thuỷ Nhằm giải thích các hiện tượng tự nhiên, thể hiện khát vọng chinhh phục tự nhiên, quá trình sáng tạo văn hoá của người việt cổ
- Do quan niệm của %4 Việt cổ, mỗi hiện %
tự nhiên là một vị thần cai quản thần sông, thần núi, thần biển…Nhân vật trong thần thoại là những vị thần khác hẳn những vị thần trong thần tích, thần phả
- Là những tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn ngữ có vần nhịp, xây dựng những hình tượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng kể về một hoặc nhiều biến cố lớn lao diễn ra trong đời sống cộng đồng của cư dân thời cổ đại
- Quy mô rộng lớn của sử thi: độ dài, phạm vi kể
%4 R4% dài 8503 câu thơ kể lại sự việc trần gian từ khi hình thành vũ trụ đến khi bản R4%
- Ngôn ngữ có vần, nhịp khi đã dịch ra văn xuôi
sử thi “Đăm Săn”
- Nhân vật sử thi mang cốt cách của cả cộng đồng j% $% cho sức mạnh, niềm tin của cộng đồng
%4l Ví dụ: Đăm Săn là hiện thân cho sức mạnh phi 4% của %4 Êđê ở Tây Nguyên
- Những biến cố lớn lao gắn với cả cộng đồng Đặc
điểm này dễ thấy qua mqh giữa %4 anh hùng và cả cộng đồng Đăm Săn chiến đấu với mọi thế lực thù địch cũng là mang lại cuộc sống bình yên cho buôn làng Uy-lit-xơ (Iliat-Hôme) cùng đồng đội lênh đênh ngoài biển khơi gắn liền với thời đại
%4 Hy Lạp chinh phục biển cả Địa Trung Hải
- Là dòng tự sự dân gian kể về sự kiện và nhân vật lịch
sử theo xu hướng lí tưởng hoá Qua đó thể hện sự ngưỡng mộ và tôn vinh của nhân dân đối với người có công với đất nước, dân tộc hoặc cộng đồng dân cư của một vùng
+ Nhân vật trong truyền thuyết là nửa thần nửa
%4 Sơn Tinh, Thuỷ Tinh, An &%
Trang 44 Cổ tích.
+ Thế nào là truyện cổ tích?
+ Nội dung của truyện cổ tích là gì?
+ Nhân vật truyện cổ tích là những
ai?
+ Quan niệm của nhân dân lao động
trong truyện cổ tích thế nào?
5 Truyện ngụ ngôn.
+ Thế nào là truyện ngụ ngôn?
+ Nhân vật trong truyện ngụ ngôn?
+ Không gian của truyện ngụ ngôn
thế nào?
6 Truyện cười.
+ Thế nào là mâu thuẫn trong cuộc
sống?
7 Tục ngữ.
+ Thế nào là tục ngữ?
&%…Y vậy nhân vật có liên quan tới lịch sử
% không phải là lịch sử
có một vị thần trị thuỷ Khi có giặc, họ mơ có một Phù Đổng Thiên &% Trong hoà bình, họ mơ có một hoàng tử Lang Liêu làm ra nhiều thứ bánh ngày tết Đó là %4 anh hùng sáng tạo văn hóa
- Là dòng tự sự dân gian mà cốt truyện kể về số phận những con người bình thường trong xã hội có phân chia giai cấp, thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động
- Nội dung truyện cổ tích 4% đề cập tới hai vấn
đề cơ bản Một là kể về số phận bất hạnh của %4
đời (nhân đạo, lạc quan)
- Nhân vật 4% là em út, con riêng, thân phận
mồ côi Sọ Dừa, Tấm, Thạch Sanh…
- Quan niệm của nhân dân trong truyện cổ tích là quan niệm ở hiền gặp lành, ác giả ác báo
- Là truyện viết theo phương thức tự sự dân gian rất ngắn gọn, kết cấu chặt chẽ Nhân vật là người, bộ phận của người, là vật (phần lớn là các con vật) biết nói tiếng người Từ đó rút ta kinh nghiệm và triết lí sâu sắc
- Nhân vật truyện ngụ ngôn rất rộng rãi có thể là
%4< vật, các con vật
- Có thể xảy ra bất cứ ở nơi đâu
- Truyện cười thuộc dòng tự sự dân gian rất ngắn có kết cấu chặt chẽ, kết thúc bất ngờ Truyện xây dựng trên cơ
sở mâu thuẫn trong cuộc sống làm bật lên tiếng cười nhằm mục đích giải trí và phê phán xã hội
- Cuộc sống luôn chứa đựng những mâu thuẫn: + Bình 4% với không bình 4%
+ Mâu thuẫn giữa lời nói với việc làm + Mâu thuẫn trong nhận thức lí K% với thực tế
- Là những câu nói ngắn gọn, hàm súc, có hình ảnh, vần, nhịp đúc kết những kinh nghiệm thực tiễn thường
Trang 58 Câu đố.
+ Thế nào là câu đố?
9.Ca dao
+ Thế nào là ca dao?
10 Vè.
+ Thế nào là vè?
11 Truyện thơ.
+ Thế nào là truyện thơ?
12 Chèo.
+ Thế nào là chèo?
loại sân khấu nào cũng thuộc về dân
gian?
III Những giá trị cơ bản của
VHDGVN.
1 VHDG là kho trí thức vô cùng
phong phú về đời sống các dân tộc.
(HS đọc phần 1)
+ Tại sao VHDG là kho tri thức?
+ Làm thế nào để khai thác tốt nhất
kho tri thức ấy? (HS khá giỏi)
được dùng trong ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày của nhân dân
- Là những bài văn vần, hoặc câu nói có vần mô tả vật
đó bằng những hình ảnh, hình tượngkhác lạ để người nghe tìm lời giải nhằm mục đích giải trí, rèn luyện tư duy
và cung cấp những tri thức thông thường về đời sống
- Là những bài thơ trữ tình dân gian thường là những câu hát có vần điệu đã tước bỏ đi tiếng đệm, tiếng láy nhằm diễn tả thế giới nội tâm con người
Ví dụ: Rủ nhau xuống biển mò cua Mang về nấu quả mơ chua trên rừng
Em ơi! Chua ngọt đã từng
Ta có thể chuyển thành lời hát của sân khấu chèo
Đó là các làn điệu nhịp điệu, hát vỉa
- Là tác phẩm tự sự dân gian có lời thơ mộc mạc kể về các sự kiện diễn ra trong xã hội nhằm thông báo và bình luận
- Là những tác phẩm dân gian bằng thơ, giàu chất trữ tình diễn tả tâm trạng và suy nghĩ của con người khi hạnh phúc lứa đôi và sự công bằng xã hội bị tước đoạt
- Tác phẩm sân khấu dân gian kết hợp yếu tố trữ tình và trào lộng ca ngợi những tấm gương đạo đức và phê phán đả kích mặt trái của xã hội
- Đó là tuồng, sân khấu cải ,&%< múa rối
nói tới kho tàng quý báu, vô tận về trí tuệ của con
%4 đối với thiên nhiên và xã hội Tri thức dân gian là nhận thức của nhân dân đối với cuộc sống quanh mình Nó khác hẳn nhận thức của giai cấp thống trị cùng thời về lịch sử và xã hội Đó là những kinh nghiệm mà nhân dân đã đúc kết từ cuộc sống
ngôn từ của nhân dân, nó có sức hấp dẫn với mọi
Trang 62 VHDG có giá trị giáo dục sâu sắc
về đạo lí làm người.(HS đọc phần 2)
hiện thế nào?
3 VHDG có giá trị thẩm mĩ to lớn,
góp phần quan trọng tạo nên bản
sắc riêng cho nền văn học dân tộc.
(HS đọc phần 3)
+ VHDG có giá trị nghệ thuật
thế nào?
cổ dân gian?
* Củng cố bài học:
* Dặn dò: HS về nhà học bài và
soạn bài tiếp theo: “Hoạt động giao
tiếp bằng ngôn ngữ”
có nguồn tri thức dân gian vô cùng to lớn
- Giáo dục tinh thần nhân đạo, tôn vinh những giá trị con %4< yêu &% con %4 và đấu tranh không mệt mỏi để giải phóng con %4 khỏi áp bức bất công
Ví dụ: truyện Tấm Cám + Giúp con %4 đồng cảm chia sẻ với nỗi bất hạnh của Tấm
+ Khẳng định phẩm chất của Tấm
+ Lên án kẻ xấu, kẻ ác…
- Nói tới giá trị nghệ thuật của VHDG ta phải kể tới từng thể loại
+ Thần thoại sử dụng trí K% %
+ Truyện cổ tích xây dựng những nhân vật thần kì
thuẫn trong xã hội
+ Cốt truyện của dòng tự sự bao gồm nhân vật và tình tiết kết hợp lại
Thơ ca dân gian là sự sáng tạo ra lời ca mang đậm chất trữ tình ở ca dao sử dụng triệt để thể phú (phô bày và miêu tả), tỉ (so sánh), hứng (tức cảnh sinh tình), tất cả nghệ thuật ấy đã giúp %4 đọc, %4
đóng vai trò chủ đạo
- Học ở giọng điệu trữ tình, xây dựng nhân vật trữ
nhân vật, xung đột, mâu thuẫn, …
* Nắm chắc những đặc $% cơ bản của VHDG, hiểu biết về các thể loại VHDG, đặc biệt là vai trò của nó đối với nền văn học dân tộc tầm các TPVHDG để đọc và tìm hiểu
* Học phần ghi nhớ SGK