TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG CÁ ÔNG Ở PHÚ YÊN

Trong dòng chảy văn hóa tín ngưỡng, hầu hết các vị thần được cư dân ven biển nước ta tôn thờ vốn đều mang yếu tố biển cả, sông nước, bến bãi…có lai lịch công trạng và là niềm tin về quyền năng cứu giúp, là vị thần hộ mệnh cho cư dân của cả một vùng ven biển. Tín ngưỡng thờ Cá Ông (cá Voi) nhằm đem đến nhiều may mắn cho ngư dân làm nghề đánh cá, ra khơi vào lộng. Đây là một dạng thức thờ vật linh, nhiên thần, vị thần độ mạng cho những người đi biển. Vì vậy, tục thờ Cá Ông là một tín ngưỡng hết sức phổ biến và có từ lâu đời của cư dân ven biển nước ta trên suốt dải bờ biển từ Bắc chí Nam.

TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG CÁ ÔNG Ở PHÚ YÊN

1 Lý do chọn đề tài

Là 1 quốc gia có đường bờ biển dài 2360km Tự cổ chí kim, biển trong tâmthức của người dân Việt Nam là một phần không thể thiếu Biển không những giữvai trò quan trọng lớn đối với kinh tế của các cư dân người Việt qua các thời kỳ, biểncòn đóng vai trò lớn trong quá trình sản sinh những đặc trưng văn hóa vùng và tiểuvùng ven biển Đồng thời biển còn là con đường tiếp biến và giao thoa giữa nền vănhóa bản địa Việt và các dòng văn hóa khác trên thế giới như văn hóa Ấn Độ, văn hóaNhật Bản, văn hóa phương Tây qua các giai đoạn lịch sử của đất nước .Vì lẽ đó,việc nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng dân gian cư dân ven biển mang ý nghĩa cấpthiết

Nhận thức rõ tầm quan trọng của văn hóa cư dân ven biển đối với công cuộcxây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, vàvới mục đích hiểu biết rõ hơn diện mạo văn hóa và bản sắc văn hóa người Việt vùngven biển, việc nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng dân gian cư dân ven biển là một tấtyếu khách quan,đáp ứng thực tiễn của thời đại

Trong dòng chảy văn hóa tín ngưỡng, hầu hết các vị thần được cư dân ven biểnnước ta tôn thờ vốn đều mang yếu tố biển cả, sông nước, bến bãi…có lai lịch côngtrạng và là niềm tin về quyền năng cứu giúp, là vị thần hộ mệnh cho cư dân của cảmột vùng ven biển Tín ngưỡng thờ Cá Ông (cá Voi) nhằm đem đến nhiều may mắncho ngư dân làm nghề đánh cá, ra khơi vào lộng Đây là một dạng thức thờ vật linh,nhiên thần, vị thần độ mạng cho những người đi biển Vì vậy, tục thờ Cá Ông là mộttín ngưỡng hết sức phổ biến và có từ lâu đời của cư dân ven biển nước ta trên suốtdải bờ biển từ Bắc chí Nam

Với những lý do nêu trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu " tục thờ cá Ông- lễ hộicầu ngư Phú Yên " để trang bị hành trang cho bản thân những kiến thức hay và bổích để sống và làm việc trong thời đại phát triển nhanh chóng như ngày nay.Đồngthời giới thiệu cho những ai chưa biết sẽ được tiếp cận

2 Mục đích nghiên cứu đề tài

Đề tài nghiên cứu này chỉ ra được nét đặc trưng cơ bản về tín ngưỡng thờ cúng

cá Ông của ngư dân ven biển Phú Yên, gắn liền với đó là lễ hội cầu ngư Đồng thờilàm rõ những giá trị của tín ngưỡng thờ Cá Ông đối với đời sống tinh thần của ngưdân Từ đó giúp người đọc hiểu biết một cách sâu sắc hơn về bản sắc cư dân venbiển Phú Yên

3 Đối tượng nghiên cứu

Lĩnh vực tôn giáo tín ngưỡng Tiểu luận tìm hiểu về nguồn gốc tục thờ cá Ông

ở Việt Nam, về sự xuất hiện của cá Ông trong các thư tịch cổ cũng như trong truyềnthuyết…

Đặc biệt nội dung nhấn mạnh đó là lễ hội Cầu Ngư của cư dân ven biển PhúYên Đề tài nghiên cứu về các vấn đề như lăng Ông ở Phú Yên, về vấn đề Ông lụy,cốt cá Ông, lăng thờ, các nghi thức, nghi lễ của việc cúng Ông và các câu chuyện về

cá Ông ở Phú Yên

4 Phương pháp nghiên cứu

Tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu gắn liền với định tính, đưa ra các nhậnđịnh tri thức chủ yếu dựa vào các quan điểm Bên cạnh đó tôi còn sử dụng các thaotác phân tích và tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn tìm được Sàng lọc nguồn tư liệuthứ cấp Từ đó hệ thống hóa đối tượng và tiến hành phân tích vấn đề Vận dụng lýthuyết Chức Năng Luận để lý giải vai trò của tín ngưỡng thờ cúng cá Ông là điều gì

đó thiêng liêng,quan trọng trong cuộc sống của cư dân ven biển Phú Yên

5 Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu.

Sau bài nghiên cứu, bản thân tôi đã có thêm những hiểu biết sâu hơn về tín ngưỡng thờ cá Ông ở Phú Yên Ngoài ra, bài nghiên cứu này có thể cung cấp được phần nào kiến thức về một nét tín ngưỡng đắc sắc cho bạn đọc Qua đó, có thể làm nổi bật cũng như lan tỏa nét tín ngưỡng đặc trưng của cư dân ven biển Phú Yên nói riêng và Việt Nam nói chung Góp phần giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN.

1 Cơ sở lí luận

Theo Từ điển Hán- Việt của học giả Đào Duy Anh, tín ngưỡng được giải thích:

“Lòng ngưỡng mộ mê tín đối với một tôn giáo hoặc một chủ nghĩa”

Tương tự, trong quyển Từ điển Tiếng Việt do Văn Tân (chủ biên), tínngưỡngnghĩa là: “Tin tưởng vào một tôn giáo: Tự do tín ngưỡng” Như vậy, nghĩa từnguyên, tín ngưỡng chính là niềm tin tôn giáo ở mỗi con người

Theo Giáo sư Đặng Nghiệm Vạn (đại diện tiêu biểu cho nhóm quan điểm tínngưỡng dưới góc nhìn của Tôn giáo học, Nhân học) với công trình “Lý luận về tôngiáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam” thì thuật ngữ “tín ngưỡng” có thể có hainghĩa Khi nói đến tự do tín ngưỡng, người nước ngoài có thể hiểu đó là niềm tin nóichung (belief, lelieve, croyance) hay niềm tin tôn giáo (belief, believe, croyanceriligieuse) Nếu hiểu tín ngưỡng là niềm tin thì có một phần ở ngoài tôn giáo, nếuhiểu là niềm tin tôn giáo (belief, believer theo nghĩa hẹp croyance riligieuse) thì tínngưỡng chỉ là một bộ phận chủ yếu nhất cấu thành của tôn giáo

Giáo sư Trần Ngọc Thêm trong cuốn “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” chorằng, tín ngưỡng được đặt trong văn hóa tổ chức đời sống cá nhân: “Tổ chức đờisống cá nhân là bộ phận thứ hai trong văn hóa tổ chức cộng đồng Đời sống mỗi cánhân trong cộng đồng được tổ chức theo những tập tục được lan truyền từ đời nàysang đời khác (phong tục) Khi đời sống và trình độ hiểu biết còn thấp, họ tin tưởng

và ngưỡng mộ vào những thần thánh do họ tưởng tượng ra (tín ngưỡng) Tín ngưỡngcũng là một hình thức tổ chức đời sống cá nhân rất quan trọng”

Nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam Ngô Đức Thịnh chủ biên “ Tín ngưỡng vàvăn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam” đã đưa ra quan điểm rõ ràng hơn: “Tín ngưỡngđược hiểu là niềm tin của con người vào cái gì đó thiêng liêng, cao cả, siêu nhiên,hay nói gọn lại là niềm tin, ngưỡng vọng vào “cái thiêng”, đối lập với cái “trần tục”,hiện hữu mà ta có thể sờ mó, quan sát được Có nhiều loại niềm tin, nhưng ở đây làniềm tin của tín ngưỡng là niềm tin vào “cái thiêng” Do vậy, niềm tin vào cái thiêngthuộc về bản chất của con người, nó là nhân tố cơ bản tạo nên đời sống tâm linh củacon người, cũng như giống đời sống vật chất, đời sống xã hội tinh thần, tư tưởng, đờisống tình cảm ”

Ở bài nghiên cứu này, tôi chủ yếu dựa theo cách hiểu của GS Ngô ĐứcThịnhtrong quyển “Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam”, Nhà xuất bản Khoahọc Xã hội, Hà Nội, 2001 thì tín ngưỡng là niềm tin của con người vào một thế giớithiêng liêng, một thế lực siêu nhiên, đối lập với cái trần tục hiện hữu

“Thờ” là từ Thuần Việt cổ nhất, là một hành động biểu thị sự cung kính đối vớimột đấng siêu hình.

“Cúng” là từ Hán Việt nghĩa là hiến tế, hiến dâng, cung phụng Ở Việt Nam,cúng là dâng lễ vật cho các đấng siêu nhiên, cho người đã khuất Từ ghép thờ cúngdành riêng cho các hành vi và nội dung tôn giáo, tín ngưỡng

Cá Ông- tên gọi tôn kính của loài cá voi Với bản tính nghĩa, khí, trung, can haygiúp ngư dân đánh đuổi cá mập, ông Rái phá lưới và đặc tính nương vào các conthuyền khi biển cả nổi giông bão mà giúp thuyền của ngư dân vào bờ an toàn Vì lẽ

đó nên ngư dân ven biển luôn có lòng tốn kính, biết ơn loài cá này

Thờ cúng cá Ông là hoạt động tín ngưỡng gắn liền với cư dân ven biển ViệtNam Trong đó, ngoài việc thờ cúng hương hỏa ngọc cốt của cá Ông vào ngày rằm

và đầu tháng ở một số vạn chài thì tín ngưỡng thờ cúng cá Ông còn gắn liền với lễhội Cầu Ngư Lễ hội Cầu Ngư là hoạt động diễn ra hằng năm gồm: Phần lễ mục đíchchính là cầu an lành và gặp nhiều may mắn trong hành trình vươn khơi bám biển đầygian khổ; Phần hội bao gồm các hoạt động vui chơi của bà con với nhiều loại hìnhdiễn xướng như hát bội, lô tô, bài chòi…

2 Cơ sở thực tiễn.

Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông là môt tín ngưỡng quan trọng và có từ rất lâu đờitrong hoạt động tín ngưỡng của cư dân ven biển Việt Nam Là sản phẩm của nghềlàm biển, làm thỏa mãn nhu cầu tinh thần của ngư dân với ước nguyện bình an, taiqua nạn khỏi trước biển cả hung hãn Đồng thời, mong ước mùa màng bội thu, làmcho cuộc sống họ đủ đầy, ấm no

Hiện nay, tục thờ cúng cá Ông- lễ hội Cầu Ngư ở Phú Yên đã và đang nhậnđược nhiều sự quan tâm của chính quyền địa phương Hiện tại, Công tác bảo tồn vàphát huy giá trị lễ hội truyền thống được chú trọng Lễ hội Cầu Ngư được tổ chứcthường niên, ngày càng phát triển hơn, thu hút nhiều khách du lịch, góp phần quảng

bá nét văn hóa đặc sắc ở Phú Yên, phát triển ngành du lịch tỉnh nhà

Dù là một mảnh ghép trong hệ thống tín ngưỡng thờ cúng cá Ông ở Việt Nam.Song, tín ngưỡng thờ cúng cá Ông của cư dân ven biển Phú Yên vẫn có những nétkhác biệt, đặc sắc riêng góp phần làm nên tính thống nhất trong đa dạng của hệthống văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, cần phải được tìm hiểu và nghiên cứu

CHƯƠNG II NGUỒN GỐC TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG CÁ ÔNG TẠI VIỆT NAM

Ngày nay, trên dải đất ven biển miền Trung Việt Nam, hầu hết những ngôilàng ven biển trong thiết chế thờ tự đều thấy sự hiện diện của lăng thờ cá Voi, dù vớiquy mô lớn nhỏ khác nhau tuỳ theo từng địa phương Những thiết chế kiến trúc nàythường được xây dựng dọc theo bờ biển, toạ lạc ở những nơi có vị trí cao

Tục thờ cúng cá Ông (cá Ngài, Ông Nam Hải…) là tín ngưỡng dângian của cộng đồng cư dân ven biển nước ta, phổ biến từ Bắc miền Trung, kéo dài

vào Nam Song “ thực ra thờ cá Ông vốn là tín ngưỡng và tập tục lâu đời của người Chăm cư trú ven biển miền Trung nước ta.” ( Huỳnh Quốc Thắng, 2003: 101-102)

“Thần thoại Chăm vẫn kể rằng cá Voi vốn là hóa thân của một vị thần ( Cha Aih – Va) và cuối cùng người Chăm đã đồng hóa vị thần đó với Thần Sóng Biển ( Pô Riyak) là một thế lực linh thiêng có thể phù trợ cho người đi biển.” ( Huỳnh Quốc Thắng, 2003: 102)” Truyện cổ Chăm vẫn còn lưu truyền câu chuyện về Pô Riyak

như sau: Ngày xưa, có chàng Eh Wa xuất thân từ nông dân nghèo, bị bọn cường hào

ác bá áp bức, quyết tâm ra đi tìm thầy học đạo Sau bao năm tháng học tập dù chưaxong, nhưng do nỗi nhớ quê nhà, chàng xin thầy cho về để giúp đỡ mọi người Thầykhông cho song chàng vẫn kết bè vượt sóng về cố hương Bị lời nguyền rủa của thầy,đến gần đất liền Eh Wa bị phong ba bão tố, vỡ bè, chàng bị cá mập nuốt sống Vonghồn Eh Wa nhập vào cá voi để cứu độ ngư dân khi bị nạn Eh Wa chết vì sóng nênđược người Chăm truyền tụng là Pô Riyak Dẫn ra điều này để thấy rằng Pô Riyak

và cá voi là một Người Chăm thờ thần, ngư dân Việt thờ cá làm thần bảo hộ

Trong khoảng thời gian cuộc chiến Trịnh – Nguyễn phân chia Đàng Trong vàĐàng Ngoài hơn 200 năm đã tạo điều kiện cho lưu dân người Việt di cư từ Bắc vàoNam, định cư rải rác ở các tỉnh miền Trung hiện nay Trong quá trình tiếp xúc vớivăn hóa người Chăm và họ nhận thấy tục thờ cá Voi ( cá Ông) của người Chăm cũnglàm thỏa mãn nhu cầu tinh thần của người Việt qua trong cuộc sống gắn liền vớibiển Từ đó, tục thờ cá Ông đã bị “ Việt hóa” và trở nên phổ biến trong cuộc sốngcủa cư dân ven biển Việt Nam

Ngoài ra, cũng có một truyền thuyết khác nói về nguồn gốc của tục thờ cá Ông,

cụ thể như sau: Cá Ông vốn là một trong muôn mảnh vải của chiếc áo cà sa của Phật

bà Quan Âm được xé ra, quăng xuống biển mà thành Với bộ xương đặc biệt củamình, cá Ông có phép “thâu đường” (rút ngắn khoảng cách), do đó Phật bà Quan

Âm ban cho cá nhiệm vụ tìm cứu những người mắc cạn giữa biển khơi Hay có tụctruyền rằng cá Ông là biến thân của Đức Quán Thế Âm Bồ Tát để cứu khổ chúngsinh Ngài đã hóa thân thành Ông đi tuần du trên biển và những người dân sống vềbiển cả đều cầu nguyện đến cá Ông mỗi lần gặp nạn

II QUAN NIỆM, TRUYỀN THUYẾT VỀ CÁ ÔNG Ở PHÚ YÊN ĐÔI NÉT

VỀ KIẾN TRÚC LĂNG ÔNG Ở PHÚ YÊN

1 Quan niệm

Hầu như ở vạn chài nào ở Phú Yên cũng có những câu chuyện và bằng chứng

về sự gia ân của cá Ông Tại các làng biển, không ít người hàm ân cá Ông, và trongcuộc đời của họ dù có chết họ cũng mang ơn đó về nơi chín suối

Ngày xưa, ngư dân đi đánh bắt cá trên biển thường dùng loại thuyền nan hoặcghe bầu đan bằng tre, chiều rộng từ 2,5m đến 3m, chiều dài khoảng từ 7m đến 8m

Khi đó, việc đánh bắt cá hoàn toàn dựa vào sức người, nên khả năng chống chọi vớithiên nhiên rất hạn chế Nhất là những lúc gặp mưa bão, gió to, sóng lớn, thì sự sống

và cái chết đôi khi không còn ranh giới Những lúc đó, ngư dân thường cầu khấn trờiđất, các vị thần biển giúp đỡ, nhiều lúc tỏ ra linh ứng Ngư dân được cá Ông cứugiúp

Ngư dân ở các vạn chài đều tin rằng cá Ông nghe được tiếng người, nên khinghe lời cầu khấn lúc gian nguy của ngư dân thì Ông vội vã đến cứu giúp ngay Nếunhư Ông không cứu được kịp lúc để ghe chìm, ngư dân chết thì lập tức Ông ấy đivào bờ tìm chỗ “lụy” (chết) Song thực tế thì điều ấy hiếm khi xảy ra Người dânchài lúc thuyền bị đắm, đã hết lời xin cầu khấn vái, nhưng đều không được thầnNam Hải cứu giúp, và sau đó cũng không có con cá Ông nào vào bờ lụy Để giải

thích vấn đề này, một số cụ già cao niên cho rằng “ Ông không cứu hết mọi người,

mà chỉ cứu những người có duyên với Ông” (Lê Thế Vịnh- Phạm Hùng Thoan,

2007: 139-140) , đó là những người hiền lành nhân đức Như vậy, trên cơ sở đặt lòngtin tuyệt đối vào tính thiện của cá Ông, ngư dân còn đặt ra các trường hợp tương đối

để lí giải một số trường hợp chưa được thiêng hóa như tâm niệm và lòng tin của ngưdân, nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tâm linh đối với vật thiêng được ngư dân khắpcác vạn chài thờ cúng

Ngư dân các làng biển cho biết: cá Ông nào đã cứu được người thì trên thân vàđầu đều có dấu vuông và dấu tròn Khi Ông lụy, ngư dân xem dấu trên thân cá đểxác định mức độ linh thiêng Qua đó quyết định hình thức tổ chức tang ma cúng tế.Ông nào có nhiều dấu thì vạn chài làm tang ma trong nhiều ngày, cúng tế linh đình

và ngư dân các làng bên cạnh đến phúng viếng rất đông, đôi khi Vạn lạch còn mời cảchức sắc địa phương về tham dự

Thông thường Ông lụy do nhiều nguyên nhân như: Do cá khác đánh, do già yếuhoặc bệnh tật Những cái chết tự nhiên ấy đều được ngư dân gắn với quan niệm vềtâm linh

Trường hợp cá Ông lụy ngoài khơi được sống đưa vào bờ gọi là Ông “tân lụy”,

vì lúc đi trấn giữ các mỏm, mũi để cứu người bị kiệt sức chết, hoặc trong hành trìnhtuần du từ gành này đến mũi kia đuổi cá cho ngư dân dân đánh bắt, Ông đánh nhauvới các xà, cá mập bị chết

Trường hợp ông chết ngoài khơi được ngư dân vớt xác được gọi là “ ngài gởi”.Lúc đó Ông thường nổi gần nơi ghe thuyền đánh bắt để họ nhìn thấy mà rước xác.Tuy xác ngài to lớn và nặng hàng tấn, nhưng bằng những cách nào đó người đượcngài gởi xác vẫn đưa được vào bờ Ngài gởi xác cho người nào, tức là nhận người đólàm con mình, một mong ước không phải ngư dân nào cũng có được

Theo ghi chép trong “ Văn hóa cư dân Việt ven biển Phú Yên” có nói “Ngư dân cũng thấy rằng: Cá Ông rất gắn kết với đồng loại Điều đó được chứng thực ở thôn Long Thủy cách đây 30 năm Trong một ngày mưa to, gió lớn, từ ngoài khơi

Ông phun một vòi nước lên cao, dân làng nhìn thấy tín hiệu nên đổ ra bờ biển nhìn xem, thấy Ông Sanh ( tên gọi dùng để chỉ Ông còn sống) dẫn vào một xác cá Ông Khi đến gần bờ, ngư dân xuống biển vớt xác, Ông Sanh vẫy đuổi một cái thật mạnh như tỏ long biết ơn rồi bơi ra khơi Trong những ngày ngư dân tổ chức tang ma, Ông Sanh luôn có mặt trong khu vực Đến lúc chôn cất xong Ông lại phun nước lên

để từ biệt dân làng Ngư dân xem đó là một tín hiệu tốt lành, vì Ông đã chứng nhận

sự đền đáp của ngư dân.” ( Lê Thế Vịnh: 2007, 141)

Có những con cá Ông già yếu sắp chết, cá thường tự mình vào bờ hoặc đượcÔng khác dìu đi tìm luồng lạch để lụy Nơi Ông chọn lụy thường là chỗ sạch sẽ,nước trong, ít người qua lại Khi đã tìm được chỗ ưng ý nhưng chẳng may gặp phảiđàn bà đang hành kinh hoặc phụ nữ thụ tang, mang thai đi qua thì Ông sẽ lập tức tìmchỗ khác

Vào những ngày mưa gió liên miên, ngư dân cho là đã có Ông lụy, nên họthường đổ ra bờ biển, đến các luồng lạch đẻ tìm xác cá Ông Họ coi đó là nghĩa vụthiêng liêng, cao cả của mình

Kinh nghiệm cho thấy cá Ông thường lụy theo dòng Mỗi dòng thường lụy vàomột bãi hoặc một lạch Cụ thể, lạch Long Thủy lúc trước có Ông Chuông lụy thì saunày Ông Chuông khác cũng vào lụy ở bãi này

Ngư dân thường gắn cá Ông với sự thịnh vượng của vạn chài và gia đình Họcho rằng, vạn chài nào được cá Ông vào lụy thì vạn chài đó ắt sẽ gặp được nhiềumay mắn trong năm Còn ngư dân nào gặp Ông lụy đầu tiên, được ngài nhận làmcon nuôi thì công việc làm ăn luôn được thuận lợi, an lành Tâm lí đó đã ăn sâu vàotrong nếp nghĩ, nếp sống của nhiều thế hệ ngư dân, dẫn đến một số hết sức cực đoantrong tranh chấp xác cá Ông giữ vạn chài này với vạn chài khác Sự việc nhiều khidẫn đến phức tạp, đòi hỏi phải có sự can thiệp của chính quyền hoặc nhờ thầy phápbấm quẻ bói xác định, khi đó cuộc tranh giành mới kết thúc

Niềm tin về sự hưng thịnh còn được thể hiện qua hoạt động đánh bắt trên biển.Kinh nghiệm cho thấy, nơi nào cá Ông xuất hiện thì nơi đó có nhiều cá Có khi cáquy tụ từng đàn và bay trên mặt nước để tránh sự truy đuổi của Ông Những hiệntượng đó, không thể qua mắt ngư dân sành nghề biển Khi đó, họ đưa thuyền, bửalưới quay quanh đàn cá và tìm cách đuổi Ông đi, song Ông không giận, không làmnghiêng đổ tàu thuyền, không xé rách lưới như ông Nược, ông Rái Nếu chẳng mayÔng mắc lưới, vướng câu thì dân chài tìm cách đưa Ông ra ngoài Ngư phủ tin rằng:nếu Ông vướng vào lưới của người nào thì người đó đánh bắt đạt kết quả cao trongnhững chuyến đi biển kế tiếp Nếu thành tâm tạ ơn, Ông sẽ đưa ngư dân đến nơinhiều cá và giúp ghe thuyền tránh gió bão, tai họa, hiểm nguy Những hiện tượngtrên xuất phát từ đặc tính cá Ông thích ăn các loại sinh vật biển nhỏ Trong đó, cámồi và ruốc là loại Ông thích nhất Nơi nào có nhiều loại thức ăn này, nơi đó Ôngthường xuất hiện và có số lượng Ông lụy nhiều hơn nơi khác Ngư dân gọi cá Voi

bằng những cái tên thật tôn kính: Cá Voi lớn gọi là Ông lớn, cá Voi nhỏ gọi là cáCậu, cá Voi cái gọi là cá Cô Tùy theo hình dạng ở đầu, cá Voi còn mang những cáitên tôn kính khác như: Ông Chuông thì mình ngọc, da láng, đen tựa lãnh, đầu trònnhư chuông; Ông Hố giống cá hố; Ông Bẻo giống cá bẻo; Ông Kiềm giống cá kiềm;Ông Bành mình tròn giống như trái banh, da thường biến dạng theo màu sắc củanước; Ông Dựng mình dài, mỗi lẫn xuất hiện ở đâu thì ở đó có nhiều cá; Ông Tămthường bắn Tăm nước trước lúc xuất hiện Ông ở ngoài khơi gọi là Ông khơi, Ông ởgần bờ gọi là Ông lộng.

Ngư dân gọi cá Ông là Ông Sanh để chỉ Ông còn sống, lúc này Ông mang tướchiệu Đông hải Ngọc lân tôn thần Đối với Ông cử ( Ông chết) thì trở thành phúcthần, được thờ phụng gọi là Nam hải Ngọc lân tôn thần Hàng năm, ngư dân tổ chức

lễ hội Cầu Ngư, vạn chài đi nghinh Ông Sanh tức Đông hải Ngọc lân tôn thần về dựlễ

2 Truyền thuyết

Cùng chung tín ngưỡng thờ cúng cá Ông với ngư dân làm nghề biển Trung Bộ

và Nam Bộ, ngư dân Phú Yên rất tôn kính và biết ơn cá Ông Việc thờ phụng cá Ôngkhông chỉ là thờ phụng một vị phúc thần của người dân đi biển, mà còn là một đấngthần linh mang lại nhiều may mắn trong đánh bắt của dân chài, họ đã sáng tạo ranhiều truyền thuyết để ca ngợi công đức của Ông

Ở Phú Yên có nhiều truyền thuyết về cá ông cứu chúa Nguyễn Ánh tồn tại kháphổ biến trong các vạn chài Tại làng Khoan Hậu, xã Xuân Thọ, huyện Sông Cầungư dân kể rằng: Khi Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn đánh bại chạy ra đảo Côn Lôn,trên đường đi bị gió to, sóng lớn đánh sắp lật thuyền Trong lúc cái chết đang gần kề,Nguyễn Ánh van vái cầu xin Ngay lúc đó, một con cá Voi đến cặp mình vào mạnthuyền và đưa thuyền vào bờ, nhờ vậy mà Nguyễn Ánh thoát chết Tại xã An Hải,huyện Tuy An ngư dân cũng truyền tụng nhau câu chuyện cá Ông cứu Nguyễn Ánhlúc tẩu quốc, song lại có một số chi tiết khác Ngư dân ở đây cho rằng, khi NguyễnÁnh bị quân Tây Sơn đuổi đến An Hải, Ngài được một ngư dân đưa lên thuyền chạytrốn Trên đường ra khơi bị gió bão, thuyền bị gió to, sóng lớn cố sức đánh chìm,Ngài sợ quá liền cầu khấn và được một con cá Voi ghé lưng vào mạn thuyền đưa rađảo Côn Lôn Ngư dân vạn chài Long Thủy truyền nhau câu chuyện cá Ông cứuNguyễn Ánh với nội dung giống như ngư dân An Hải

Ông Trần Ngọc ở thôn Long Thủy, xã An Phú, thành phố Tuy Hòa, người từngđược cá Ông cứu giúp kể rằng: Cách đây trên 40 năm, ông cùng một người cháu đưathuyền ra khơi đánh bắt cá, khi thuyền ra cách bờ vài kilomet thì bỗng đâu gió bãonổi lên, chiếc thuyền đứng trước nguy cơ bị sóng gió đánh chìm Trong lúc nguybiến, ông giậm chân van vái ngài Nam Hải, lời khấn vừa dứt, cá Ông bỗng từ đâu laođến kề lưng vào mạn thuyền, đưa thuyền và người vào cù lao An Hải Cụ Nhẩm ởLong Thủy tuổi đã xế chiều kể lại: Cách đây trên 30 năm, vào một ngày mưa cụ đưa

thuyền ra khơi đánh bắt cá, bị gió bão đánh lật thuyền, một mình cụ lênh đênh giữađại dương mênh mông Trong lúc ranh giới sinh tử còn rất mong manh, cụ đã van váingài Nam Hải và được Ông đến cứu đưa vào bờ Từ đó, ông xem cá Ông là người đãsinh ra mình lần thứ hai Đến ngày giỗ, ngày lễ cầu ngư, ông mua sắm một số lễ vậtđem đến lăng Ông cúng Còn tại nhà, cụ còn lặp một bàn thờ thờ Ông, đến ngày kỵthì tổ chức cúng giỗ như là giỗ cha, giỗ mẹ mình

Theo lời kể của ngư dân Long Thủy, ông Mẫn là người theo đạo Thiên Chúa,nên trong đời sống tâm linh của mình, ông không tin đi vào bất cứ điều gì ngoàichúa Có hôm nọ, ông cùng các thợ bạn đưa thuyền ra khơi đánh bắt thì gặp bão.Trong lúc thuyền ông có thể bị sóng đánh chìm, các thợ bạn kia dậm chân van váixin thần Nam Hải cứu giúp Và rồi, lời van vái đó ứng nghiệm, cá Ông đến đưathuyền của họ an toàn vào bờ Được tận mât chứng kiến điều kì diệu của cá Ông nênkhi về đến nhà, ông Mẫn đã lập bàn thờ cá Ông Hằng năm, cứ mỗi dịp lễ Cầu Ngư,ông Mẫn luôn là người tích cực tham gia việc thờ cúng của vạn chài Cụ Ba Nhứt ởthôn Lễ Thịnh, xã An Ninh Đông, huyện Tuy An kể rằng: cách nay khoảng trên 20năm, vào đêm nọ cụ đang đánh cá tại cù lao Mái Nhà cùng hơn chục ngư dân khácthì bất thần bị giông gió giật sắp lật thuyền Trong cơn hỗn loạn giữa biển khơi, cụ

đã khấn thần Nam Hải trợ giúp và được đưa vào bờ an toàn tại cửa biển Lễ Thịnh

3 Đôi nét về kiến trúc lăng Ông ở một số vạn chài Phú Yên

Một yếu tố không thể bỏ qua khi nghiên cứu về tục thờ cúng cá Ông đó là kiếntrúc lăng Ông Theo quan niệm của ngư dân, việc xây dựng lăng Ông phải tuân theocác quy tắc phong thủy, mà trước hết cái quan trọng nhất là chọn đất và chọn hướng.Theo một số ghi chép, đất xây cất lăng Ông được vạn chài ưa chuộng là nơi lưng dựavào vách đá- vách núi; nơi xa dân, yên tĩnh, có mặt bằng thoáng đãng, phong quang,tiện lợi cho việc cúng tế và bảo vệ Song thực tế cho thấy, nhiều lăng Ông hiện nayđược xây dựng sát bãi biển, nằm ngay trong khu dân cư Có thể kể đến như lăng ÔngLong Thủy, lăng Ông Mỹ Quang Hướng được ưa chuộng là quay mặt về hướngĐông Đây là hướng để Ông luôn nhìn thấy biển khơi và ngư dân đi biển, để Ông cóthể cứu giúp ngư dân kịp thời khi gặp hiểm nguy Khi đã chọn xong đất và hướng,vạn chài sẽ tiến hành xem ngày và giờ cúng mở móng , sau đó tiến hành xây dựng.Tùy theo điều kiện đóng góp tài vật của mỗi vạn chài mà các lăng Ông ở Phú Yên sẽ

có quy mô khác nhau Tuy các lăng Ông ở Phú Yên thường có quy tắc xây dựng nhưtrên, nhưng kiến trúc lăng Ông ở mỗi vạn chài sẽ có những điểm khác nhau Cụ thểnhư sau:

Lăng Ông Long Thủy có ba gianthờ, gồm gian thờ chính ,nhà tả

vu và nhà hữu vu Bên tả thờTiền hiền, Hậu hiền; Bênhữu thờ Táo quân Trướcmặt lăng Ông có một nhà võ

ca dùng để hát bả trạo, hátthứ lễ Đó còn là nơi vạn chàihội họp để bàn bạc, thảo luậncác vấn đề liên quan đến nghềbiển hoặc cúng tế

(Lăng Ông Long Thủy)

Lăng Ông Phú Câu: lúc đầulăng được đặt tại trường tiểu học Bạch Đằng nhưng vào năm 1947 bị thực dân Phápđốt cháy Sau ngày giải phóng, lăng Phú Câu được xây dựng lại gồm có 3 gian: Giangiữa thờ bà Thiên Y A NA, gian bên phải thờ thần Nam Hải ( cá Ông), gian trái thờTiền hiền và Hậu hiền Trước mặt lăng là miếu thờ âm hồn- cô hồn

Lăng Ông Đông Tác được xây dựng từ lâu đời, mặt quay về hướng Đông, códiện tích 15m × 5m, tường bằng gạch, mái lợp ngói Trên gờ nóc có đắp hình "Lưỡng long tranh châu" Cột nhà được xây theo kiểu cột vuông, trên đó khắc nhiềucâu đối bằng chữ Hán Phía trong cũng có 3 gian thờ gồm gian chính thờ thần NamHải, hai bên thờ Tả Ban và Hữu Ban Trước mặt lăng là nhà võ ca, diện tích 20m2,trụ đúc bằng bê tông, mái lợp tôn

Lăng Ông Bình Lợi có ba bệ thờ xây bằng xi măng Trong đó, bệ thờ chính giữathờ thần Nam Hải, còn được gọi là điện Ông Bên phải điện Ông thờ bà Thiên Y A

Na, bên trái thờ thần Hội đồng

III CÁC NGHI LỄ THỜ CÚNG CÁ ÔNG

1 Đám tang cá Ông

Trong quan niệm của ngư dân Phú Yên cũng như ở các địa phương khác, cáÔng là một vật thiêng, nên ngư dân không đặt cá Ông ( cá voi) vào đối tượng đánhbắt, giết hại mà luôn ý thức bảo vệ Ông mọi lúc, mọi nơi Khi Ông chết, ngư dân sẽvớt xác và đưa Ông lên bờ, Vạn trưởng vạn lạch sẽ phân công, cắt cử người đi mượnvật dụng về cúng rạp Ngư dân ở vạn chài đó sẽ quyên góp tiền bạc mua sắm vảivóc, hương đăng, hoa quả; Cử người mời đội chèo bả trạo, đội siêu và ban nhạc cỗ

về phục vụ tang lễ Nếu cá Ông lớn và có nhiều dấu tròn, dấu vuông trên đầu và lưngthể hiện tính thiêng thì Vạn trưởng cũng sẽ mời các chức sắc địa phương về tham dự,ngư dân lạch bên cũng mang lễ vật đến phúng điếu

Khi đã dựng rạp xong, ngư dân đưa xác cá Ông vào rạp, nơi nào có nhà võ cathì đưa xác vào nhà võ ca rồi lập bàn thờ gồm có chánh ban, hữu ban và tả ban Tạimỗi bàn thờ đều phải có hương, đăng, hoa quả và trầu rượu Nghi thức tang ma cáÔng cũng giống như nghi thức tang ma của người, đều trải qua các bước: Mộc dục,tẩm liệm, động quan, di quan, thành phục, an táng Ngoài ra, ngư dân còn tổ chứcchèo bả trạo và múa siêu.

Đám tang cá Ông ở lạch

Mỹ Quang, An Chấn, Tuy An, Phú

Yên năm 2015 ( Ảnh: internet)

Khi ngày giờ tốt đã đến,

ngư dân sẽ đưa cá Ông đi chôn

cất Thường nơi chôn cất Ông

là khu đất sau lưng lăng Ông

( còn gọi là nghĩa trang cá

Ông) Đi đầu sẽ là bốn người

khiêng long đình, tiếp đó là ban

tang lễ, người thấy xác Ông đầu

tiên, rồi đến đội siêu, đội chèo,

chiêng trống, cờ xí, cuối cùng là ngư nghệ trong lạch Nhưng có một số trường hợpngoại lệ sau lăng Ông không có đất chôn như trường hợp ở lăng Ông Mỹ Quang thì

sẽ chôn Ông ở khu nghĩa trang của làng, hay trường hợp Ông lớn quá không thể dichuyển như ở lăng Ông Lễ Thịnh thì ngư dân sẽ đóng cọc, rắc vôi và chôn Ông tạichỗ Xác cá Ông được đặt trên một chiếc bàn lược, toàn thân sẽ được phủ bằngmiếng vãi hoặc tấm giấy màu đỏ

Khi đã tới huyệt chôn cất, chủ tế sẽ bày lễ vật khấn cáo thổ thần, xin phép được

an táng Ông ở đây Sau khi được thổ thần đồng ý sẽ làm lễ hạ huyệt Tiếp đó chủ tế,chủ tang cùng hội chủ ngư nghệ sẽ là những người đầu tiên thả đất xuống huyệt, mỗingười một nắm Khi công việc thực hiện xong, đội âm công sẽ lắp huyệt, mộ cá Ôngđược đắp lên cao Sau đó, đội bá trạo xếp theo hình chiếc thuyền đứng thành haihàng, vừa múa vừa hát ca ngợi công đức, cầu Ông phù trợ vạn chài gặp điều lành,tránh điều hung, đánh bắt bội thu, nhà nhà hưng thịnh

Chôn cất xong, ngư dân làm lễ rước linh hồn Ông về lăng thờ cúng Lúc nàyhương đăng, hoa quả được bày cúng và nhang đèn thắp sáng suốt ngày đêm Tất cảgươm, chèo và đồ tang lễ đều để tại lăng Ông

Thông thường, đám tang cá Ông được tổ chức trong khoảng 1 đến 3 ngày Sốngày ít hay nhiều sẽ phụ thuộc vào cá Ông lớn hay nhỏ, đã cứu được nhiều ngườihay chưa ( được xác định thông qua dấu tròn hoặc vuông trên lưng và đầu của cá

Ông) Ngoài ra, ngày tốt giờ tốt cũng là một yếu tố để ngư dân quyết định thời gianchôn cất Ông.

Theo phong tục, người con cả sẽ để tang Ông trong thời gian 3 năm (thực tế chỉ

2 năm) hoặc 1 năm, song thực tế cho thấy nhiều nơi chỉ để 3 tháng 10 ngày Trongthời hạn để tang, người con cả phải trai giới và không được cắt tóc Hằng ngày phảicùng ông Từ lo việc hương đèn, trà rượu nơi điện thờ

Trong khi làm đám tang cá Ông, ngư dân không được phép chỉ trỏ, nói lời vôphép với Ông cũng như là nhổ nước bọt vào Ông Ngư dân quan niệm rằng, nếu cónhững hành động vô lễ đó sẽ bị Ông quở trách, không được Ông bảo trợ lúc hiểmnguy Có người còn kể rằng, nếu nhổ nước bọt hoặc có lời lẽ xúc phạm tính thiêngcủa Ông thì sẽ bị Ông làm cho không nói được hay ốm bệnh, chỉ khi nào đem lễ đếnthành tâm cầu xin Ông tha thứ thì mới khỏi

Đám tang cá Ông được xem như là đám tang chung của cộng đồng ngư dân,nên lạch nào có Ông lụy thì các vạn chài khác không cần chờ báo tin, mời mọc cũng

tự nguyện sắm sửa lễ vật, mang nhang đèn, tiền bạc đến phúng điếu Còn nhân dântrong vạn lạch không kể làm nghề gì cũng đi đám tang, khấn lạy Tiền đi đám tangcòn gọi là tiền cúng hương, do một thành viên trong ban tang lễ nhận và ghi vào sổsách Số tiền đó được dùng để lo chi phí cho tang lễ, nếu còn dư thì dùng để sửa sanglại lăng Ông và mua sắm vật dụng thờ cúng

Sau ba ngày chôn cất, hội chủ vạn chài và chủ tang biện một lễ mọn cúng mởcửa mã cho ông Nam Hải Hội chủ vạn chàu sẽ khấn xin thần Nam Hải phù hộ bổnvạn làm ăn phát đạt, gặp nhiều may mắn và bình an khi đánh bắt cá Trong lễ cúngnày, vạn chài thường có tục xem chân gà để biết điều lành, điều dữ Phần chủ tangthì xin Ông cho được gửi khăn điều tại lăng

Đúng thời hạn 1 năm hoặc 3 năm, chủ tang báo với vạn trưởng vạn chài xin làm

lễ trừ phục, khăn tang được thỉnh từ lăng ra mộ, rồi đem đốt tại đây Đồng thời trongngày này, ngư dân làm lễ thỉnh ngọc cốt Ông

2 Lễ thỉnh ngọc cốt

Theo phong tục của ngư dân, ngày thỉnh ngọc cốt cá Ông thường không căn cứvào ngày chôn cất, mà tùy thuộc vào ngày giờ của tháng và năm ấy Cũng như họkhông lấy ngày Ông lụy làm ngày giỗ, mà lấy tháng làm ngày giỗ

Trước ngày thỉnh ngọc cốt, Vạn trưởng vạn chài bày một lễ nhỏ cúng xin phépÔng cho vạn lạch được đưa ngọc cốt Ngài vào lăng thờ Người được chọn thỉnhngọc cốt Ông phải trai giới trước đó ba ngày

Khi lấy ngọc cốt, ngư dân lấy theo thứ tự từ đầu đến đuôi, lấy đến đâu phải rửasạch đến đó Nước rửa thường là rượu trắng hoặc được nấu bằng các loại hoa lá cómùi thơm Sau đó, đem cốt Ông phơi khô và xếp vào một cái quách sơn màu đỏ

Nếu cốt Ông quá to không chứa được trong quách thì ngư dân phải đóng một cái hộc

gỗ rồi sắp xếp cốt Ông theo thứ tự từ đầu đến đuôi, đặt hộc gỗ đó sau lưng điện thờ

Và cứ như thế, hằng năm vào dịp lễ Cầu Ngư, Vạn trưởng cùng ban vạn lạch dùngrượu rửa sạch, lau chùi và phơi khô ngọc cốt rồi đặt vào chỗ cũ Ngư dân không baogiờ để ngọc cốt bị ẩm ướt, mục nát hay thất lạc Theo quan niệm, ngọc cốt chính là

sự hiện diện của thần Nam Hải, mà tính chất của nó là mang chức năng định đoạt sốphận của vạn chài trong việc làm ăn

Lễ thỉnh ngọc cốt được vạn chài tổ chức chu đáo, công phu Ngư dân quanniệm rằng, chăm lo chu toàn cho Ông cũng chính là chăm lo cho đời sống tínngưỡng của mình Vì Ông là đại diện cho sự độ trì, lòng từ bi và tính thiện, mangtrong mình hình bóng và tâm phúc của đức phật

Ngày thỉnh ngọc cốt Ông vào lăng, đội chèo, đội bả trạo cùng tham gia thựchành nghi lễ Lời hát của đội chèo tại lạch Đông Tác ( Tuy Hòa) sau đây tỏ rõ sựngưỡng vọng, tôn kính và hiển linh của Ông đã giúp dân chài

Án nội lễ nghi chỉnh túc, Nay tiền đình đăng chúc huy hoàng, Truyền bá trạo nghiêm trang,

Xếp chèo vào bái yết, Nhớ tôn linh ngày xưa hiển hách, Quản khai đại độ,

Nay siêu phàm về tại miếu môn Ngày mùng 8 tháng 2 năm Giáp Tuất, Ông, Ông ơi, lụy mình cảm động vạn thôn, Lìa gót ngọc về nơi sở tự,

Nay bổn lạch có lòng thậm đoán, Ngư dân trên dưới thuận hòa, Tuyết vừa, đông mãn, xuân qua, Đem thần cốt về nơi lăng tự, Cùng lệnh Thủy tề Chúa ngọc Nương Nương, Lệnh Bà ơi,

Chữ có rằng: sự tử như sanh, Nay bổn lạch lòng thành, Kính dâng giữa trời xanh cuộc thế,