NGHIÊN CỨU 10 DỊ BẢN TRUYỆN CỔ TÍCH “TẤM CÁM” TẠI BẠC LIÊU DƯỚI GÓC ĐỘ BẢN ĐỊA HÓA

“Tấm Cám” là một truyện cổ tích thế tục được lưu truyền rộng rãi trong cộng đồng, trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu của nhiều thế hệ con dân nước Việt từ bao đời nay. “Tấm Cám” đã góp vào kho tàng văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian nói chung một tiếng nói mang đậm bản sắc, thể hiện rõ tâm hồn của con người Việt Nam qua những đấu tranh, khát vọng và cả ước mơ về cái thiện lành.

MỤC LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

TỔNG QUAN……….4

1 Lý do chọn đề tài……….4

2 Mục đích nghiên cứu ……….4

3 Lịch sử vấn đề……… 4

4 Đối tượng nghiên cứu ………… ……… 5

5 Phương pháp nghiên cứu……… 5

NỘI DUNG……… 5

CHƯƠNG 1: 10 dị bản Tấm Cám ở Tỉnh Bạc Liêu ……… 5

1.1 Dị bản Tấm Cám 1 ……… ……… 5

1.2 Dị bản Tấm Cám 2 ……… ……… 7

1.3 Dị bản Tấm Cám 3 ……… ……… 8

1.4 Dị bản Tấm Cám 4 ……… ……… 10

1.5 Dị bản Tấm Cám 5 ……… ……… 11

1.6 Dị bản Tấm Cám 6 ……… ……… 12

1.7 Dị bản Tấm Cám 7 ……… ……… 14

1.8 Dị bản Tấm Cám 8 ……… ……… 18

1.9 Dị bản Tấm Cám 9 ……… ……… 21

1.10 Dị bản Tấm Cám 10 ……… ………25

CHƯƠNG 2: So sánh các dị bản Tấm Cám ở Bạc Liêu …….………28

2.1 Bảng so sánh các lần hóa thân trong 10 dị bản ở Bạc Liêu …… 28

2.2 Sự khác nhau trong chi tiết, tình huống truyện……… ………… 29

CHƯƠNG 3: Lý giải dị bản dưới gốc độ bản địa hóa ….………….30

3.1 Về khái niệm bản địa hóa…….………30 3.2 Lý giải 10 dị bản Tấm Cám ở Bạc Liêu dưới góc độ bản địa hóa 31

CHƯƠNG 4: Ý nghĩa của 10 dị bản Tấm Cám tại Tỉnh Bạc Liêu nói riêng và dị bản văn học dân gian nói chung trong đời sống văn hóa… 32

2.1 Ý nghĩa của 10 dị bản Tấm Cám ở Tỉnh Bạc Liêu ……… …… 322.2 Ý nghĩa của dị bản văn học dân gian nói chung……… ………… 32

KẾT LUẬN…… ………33 TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 34

TỔNG QUAN

1. Lý do chọn đề tài

“Tấm Cám” là một truyện cổ tích thế tục được lưu truyền rộng rãi trong cộng đồng, trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu của nhiều thế hệ con dân nước Việt từ bao đời nay “Tấm Cám” đã góp vào kho tàng văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian nói chung một tiếng nói mang đậm bản sắc, thể hiện rõ tâm hồn của con người Việt Nam qua những đấu tranh, khát vọng và cả ước mơ về cái thiện lành

Hơn thế, tìm hiểu các dị bản của “Tấm Cám” ở Tỉnh Bạc Liêu là cách chúng ta đi sâu vào khám phá một khía cạnh quan trọng của văn học, văn hóa dân gian – tính chất dị bản Từ đó, thấy được một cách bao quát đời sống phong phú và phức tạp hơn bao giờ hết của một câu chuyện cổ tích quen thuộc qua óc tưởng tượng, trí sáng tạo của người bình dân Việt Nam

Cuối cùng, quan trọng hơn cả là thừa nhận Tấm Cám như một di sản phi vật thể, trong câu chuyện bảo tồn luôn song hành với sự phát triển khôngngừng của xã hội và các loại hình văn hóa, giải trí đương đại khác

2. Mục đích nghiên cứu:

Giới thiệu một số dị bản đặc sắc của truyện “Tấm Cám” ở Tỉnh Bạc Liêu Từ đó đi vào so sánh, cũng như lý giải những khác biệt và tương đồng của các dị bản

Với mong muốn thổi một làn gió mới vào một truyện cổ tích thế tục quen thuộc qua góc nhìn dị bản đa sắc màu, từ đó khơi gợi lên nguồn cảm hứng tìm hiểu, khám phá truyện cổ tích “Tấm Cám” của thế hệ trẻ

Nghiêm túc góp vào những giải pháp mang tính thực tiễn trong công tác bảo tồn truyện cổ tích địa phương qua góc nhìn dị bản Có cái nhìn bao quát về thể loại truyện cổ tích nói riêng và văn học dân gian nói chung trong bối cảnh toàn cầu hóa nhiều thách thức

3. Lịch sử vấn đề:

Vì mức độ phổ quát, truyện cổ tích “Tấm Cám” đã trở thành một mảnh đất nghiên cứu màu mỡ cho nhiều nhà khoa học Từ những hướng nghiên cứu chuyên ngành như thi pháp học, ký hiệu học, phê bình nữ quyền cho đến những hướng nghiên cứu mang tính chất liên ngành như văn hóa –

xã hội học, lý thuyết nghi lễ cũng đã được áp dụng triệt để

Riêng về nghiên cứu dị bản, có các nghiên cứu:

Lê Thị Thanh Vy (2017), Truyện Tấm Cám ở Nam Bộ, Khoa Văn học,Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân Văn Thành phố Hồ Chí Minh

Nguyễn Tấn Đắc (2013), Về type, motif và tiết truyện Tấm Cám, Nxb.Thời đại, Hà Nội

Nguyễn Văn Hầu (2004), Diện mạo văn học dân gian Nam Bộ, Nxb Trẻ, TP.HCM

Đinh Gia Khánh (1999), Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

4. Đối tượng nghiên cứu:

- 10 dị bản “Tấm Cám” tại Tỉnh Bạc Liêu

- Đối tượng kể truyện cổ tích Tấm Cám tại tỉnh Bạc Liêu

- Một số dự án phi chính phủ liên quan đến bảo tồn văn hóa dân gian

5. Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp quan sát khoa học: Quan sát hiện tượng kể và tiếp nhận, quá trình lan truyền dị bản Tấm Cám

- Phương pháp điều tra: Khảo sát 14 dị bản Tấm Cám tại Bạc Liêu

để tìm ra các quy luật về motif và các đặc điểm của đối tượng

- Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết: Đọc – hiểu 14 dị bảnTấm Cám ở Tỉnh Bạc Liêu thông qua lý thuyết motif và bản địa hóa

- Phương pháp giả thuyết: Đề xuất phương án hợp lý trong bảo tồn truyện cổ tích địa phương dưới góc độ dị bản

- Phương pháp lịch sử: Đi tìm nguồn gốc phát sinh dị bản trên cơ sở đặc điểm của văn học dân gian và tính chất bản địa hóa

- Con ráng chịu đựng, tương lai sẽ tốt đẹp và có thần tiên phù hộ

Một hôm, vua có việc đi qua làng Tấm và nhặt được một chiếc giày rất đẹp Vua bèn ra lệnh rằng: Đàn bà con gái ở trong nước ai mà ướm vừa chiếc giày thì sẽ được làm vợ Thái tử Cả làng nhộn nhịp cho con gái lên kinh thử giày Mẹ ghẻ cũng đưa Cám đi nhưng không cho Tấm đi Tấm xin mãi dì ghẻ cũng chịu nhưng bà ra điều kiện phải nhật cho hết thùng gạo trộn với đậu, phải nhặt đậu ra đậu, gạo ra gạo Sau đó, còn phải ra sông gánh nước đổ đầy hai chum rồi mới được đi Mẹ con dì ghẻ vừa đi khỏi thì một bàtiên hiện ra cùng bầy quạ sà xuống nhặt đậu Xong công việc, bà tiên còn cho Tấm một chiếc giày rất đẹp Nói về mẹ con Cám đi thử giày, đã cố hết sức mà vẫn không vừa nên lòng rất tức tối Tấm lên kinh vừa thử thì chiếc giày vừa như in trong chân Cô rút ra một chiếc nữa thì vua rất kinh ngạc vì hai chiếc giày cùng một kiểu Thái tử rất vui và công nhận cô là vợ sắp cưới.

Sau đó, Tấm về nhà một thời gian để chuẩn bị cho lễ đón dâu Mẹ conCám rất ghen tức bèn lập kế sai Tấm trèo lên bẻ buồng cau để đơm lên bàn thờ Tấm vừa trèo đến lưng chừng thì hai mẹ con Cám đốn cây làm cho Tấmrơi xuống đất chết Cám thay Tấm làm vợ Thái tử Tấm chết hóa thành một con chim Chim bay vào cung hót suốt ngày Thái tử rất quý chim, sai người chăm sóc chu đáo Cám biết hồn của Tấm biến thành con chim nên tìm cách giết chim làm thịt Chỗ chân lông chim mọc lên một bụi măng Mẹ con Cám chặt măng ăn Chỗ bụi măng lại mọc lên cây thị Cây thị này chỉ có một quả.Một bà lão nghèo đi qua, trái thị bỗng rơi vào bị của bà Bà thấy lạ đem về nhà cất Khi bà đi vắng, Tấm hiện ra dọn dẹp nhà cửa, nấu nướng tươm tất nói chui vào quả thị Bà lão về thấy mâm cơm để sắn, nhà cửa sạch sẽ mới sinh nghi Hôm đó, bà rình thử thì bắt gặp Tấm đang dọn dẹp, bà vội chạy vào xé vỏ thị ra Tấm kể lại mọi chuyện và ở luôn với bà lão

Một hôm, Thái tử đi sắn ngang qua nhà bà lão vào xin nước uống Bà lão mời Thái tử ăn trầu, Thái tử nhìn miếng trầu rất ngạc nhiên vì rất giống miếng trầu mà Tấm đã têm Thái tử gặng hỏi mãi, cuối cùng bà lão bảo đó làmiếng trầu con gái bà têm Bà gọi Tấm ra chào Thái tử Chàng gặp Tấm và rước nàng về cung Hai mẹ con Cám bị Thái tử đuổi ra khỏi kinh thành Trênđường đi, trời bỗng nổi mưa to gió lớn, hai mẹ con bị sét đánh chết tươi

(Người kể: Tô Đoàn Trung, 1924, ấp Phước Thạnh I, xã Long Thạnh, huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu)

(Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2005: 135 – 136)

Ngày xửa ngày xưa trong một gia đình nọ có cha con Tấm và mẹ con Cám sống chung Một hôm, mẹ kế bảo Tấm và Cám đi bắt cá, ai bắt được nhiều hơn sẽ được thưởng yếm đỏ Tấm chăm chỉ nên bắt được nhiều cá hơn Còn Cảm ham chơi nên chẳng bắt được gì cả Thấy Tấm bắt được nhiều

cá, Cám liền gạt Tấm đem trút hết cá trong giỏ của Tấm vào giỏ mình, chỉ còn lại một con cá bống Tấm thấy mất cá nên ngồi khóc, bụt hiện ra liền dạy cho Tấm cách nuôi bống Hàng ngày, Tấm cho bống ăn cơm và gọi:

- Bống bống, bang bang, lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người

Đến khi bống lớn, nhân lúc Tấm đi chăn trâu ở đồng xa thì mẹ con Cám ở nhà làm thịt bống Tấm về không thấy bóng đầu và ngôi khóc Bụt hiện lên bày Tấm tìm xương cá chôn, sau ba tháng mười ngày thì được một đôi giày xinh xắn Mang giày đi chăn trâu, giày bị ướt, Tấm giặt giày treo lên sừng trâu, Một con quạ sà xuống cấp mất một chiếc rối đánh rơi xuống sân đình Thái tử đi dạo trong vườn thấy chiếc giày liền nhặt mang về và loan tin: Nếu ai mang vừa chiếc giày thì sẽ được làm vợ Thái tử Khi nghe tin đó, mẹ con Cám liền sắm sửa quần áo để đi hội thử giày Còn Tấm bị mẹ ghẻ bắt nhặt gạo trộn với đậu xanh riêng ra từng thứ, xong mới được đi Tấmngồi khóc, bụt hiện ra cho đàn chim sẻ đến nhất giúp Tấm Chim nhặt một loáng là xong, Tấm liền sửa soạn đi dự hội

Trong hội thử giày, không ai mang vừa, Tấm vào thử thì vừa như in Nàng lấy chiếc mang theo đi vào thì vừa cả đôi Thấy Tấm được làm vợ vua,Cám ghen tức nói với mẹ nếu không được làm vợ vua thì sẽ tự vẫn Mẹ Cámnghe con nói vậy liền bày mưu gọi Tấm về và nói rằng cha Tấm bệnh nặng thèm cau tươi mà nhà thì không ai biết hái Tấm tưởng thật liền trèo lên hái cau, hai mẹ con Cám ở dưới chặt cây Cây đổ, Tấm ngã xuống đất mà chết

Mụ dì ghẻ liền cho Cám vào cung thay Tấm Thái tử rất buồn phiền, mặc dù nhận ra Cám nhưng cũng không nói gì Một hôm, Cám giặt áo cho Thái tử, Tấm biến thành chim quành quạch nói:

- Te te quành quạch

Giặt áo chống tao thì giặt cho sạch

Phơi bằng sào chớ phơi hàng rào rách áo chồng tao

Nghe vậy, Thái tử liền nói:

- Phải vợ ta chui vào tay áo Không phải vợ ta thì tháo chun ra

Nghe vậy, con chim liền chui vào tay áo Thái tử Chàng làm một cái lông đẹp để nuôi chim Từ đó, Thái tử chỉ biết đến chim không ngó ngàng đến Cám Cám lập kế bắt chim làm thịt Thái tử về không thấy chim liền hỏi Cám, Cám bảo do có thai thèm thịt chim nên làm thịt ăn rồi Chỗ đổ lông chim mọc lên cây thị chỉ có một trái Hàng ngày một bà lão xin ăn hay đi ngang qua, trái thị thường trĩu xuống đùa giỡn với bà Một hôm, bà nói:

- Hú thị rớt bị bà già,

Nói xong trái thị rớt ngay bị bà, bà đem trái thị về bỏ vào khạp Từ ngày có trái thị trong nhà, bà đi xin về đều có cơm lành canh ngọt dọn sẵn, nhà cửa sạch sẽ Cứ liên tục như vậy nên bà rình và bắt được Tấm Tấm nhận làm con nuôi và sống với bà lão Một hôm, đến ngày giỗ chồng bà lão, Tấm nhờ bà sang Thời Thái tử lại nhà, nhưng Thái tử nói với bà:

- Chiếu hết đàng, vàng hết ngõ thì ta mới sang

Tấm liền hóa phép làm đúng điều kiện của Thái tử Thái tử đến, bà lãomang ba miếng trầu ra mời, chàng hỏi ai têm thì bà lão bảo bà têm, Thái tử nói bà têm thử cho mình coi, Tấm liền hóa thành con ruồi đậu ở tay bà lão, ruồi đậu ở đâu bà bẻ trầu ở đó Thấy vậy, Thái tử đuổi ruồi đi thì bà têm không giống nữa Chàng gặng hỏi, bà lão đành kể lại mọi chuyện Tấm và Thái tử gặp nhau mừng mừng, tủi tủi Thái tử mời bà lão cùng về cung nhưng bà từ chối Về cung, mẹ con Cám lo sợ liền đến nhận lỗi cùng Tấm Tấm tha lỗi và cho họ về quê Trên đường về, họ bị sét đánh chết Từ đó, Tấm có cuộc sống thật hạnh phúc bên cạnh Thái tử

(Người kể: Trần Thị Điển, 1932, ấp Canh Điền, xã Long Điền Tây, huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu.)

(Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2005: 136 – 138)

Tấm và Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ, Tấm là con của vợ cả, Cám là con vợ lẽ Hai mẹ con Cám rất ghét Tấm vì thấy Tấm là người siêng năng, lại đẹp người đẹp nết Một hôm đi bắt cá, Cám lừa Tấm trút hết cá vàogiỏ của mình, chỉ còn lại một con cá bống mú Tấm đem về nhà thả vào giếng, hàng ngày đem cơm ra nuôi bống

Mụ dì ghẻ biết được bèn bắt cá làm thịt, Tấm thấy vậy chỉ biết khóc, bỗng nhiên Bụt hiện lên khuyên Tấm hãy lấy xương bỏ vào hũ chôn xuống

chân giường Tấm làm theo và sau đó đào lên thì thấy một đôi hài rất đẹp Trong lúc đi chăn trâu, Tấm phơi bài trên sừng trâu, một con quạ bay ngang cấp mất một chiếc Qua đem chiếc hài đến thả xuống cung của Hoàng tử Thấy chiếc hài đẹp, Hoàng tử liền đem lòng tương tự chủ nhân của nó Chàng xin vua cha cho mở hội thử giày để kén vợ Tấm nghe tin rất muốn đinhưng mụ dì ghẻ bắt phải nhặt hết một thủng gạo và mè trộn lẫn thứ nào ra thứ nấy rồi mới được dự hội Tấm chưa biết phải làm sao, bỗng nhiên có mộtđàn chim bay đến nhất giúp Xong việc, Tấm liền đi dự hội Bao người thứ hai nhưng không ai vừa, đến lượt Tấm thì vừa như in Hoàng tử xin được cưới nàng làm vợ.

Ghen ghét với Tấm, hai mẹ con Cám bắt cha Tấm phải giả bệnh để gọi Tấm về hái cau Khi Tấm ở trên cây, mẹ con Cám thi nhau đốn cây Cây ngã, Tấm té xuống đất chết và hóa thành chim quành quạch Mỗi lần Cám giặt quần áo cho Hoàng tử chim đều cất tiếng hót:

Giặt áo chồng tao thì giặt cho sạch,

Giặt mà không sạch tao rạch mặt ra

Phơi áo chồng tao thì phơi bằng sào,

Chớ phơi bờ rào rách áo chồng tao

Cám thấy vậy liền bắt chim làm thịt và vứt lông đi Từ chỗ vứt lông mọc lên một búp măng Mỗi lần Hoàng tử đi ngang, búp măng lại đung đưa như đón chào, Hoàng tử thấy lạ nên ngày nào cũng đến dạo chơi Cám biết chuyện lại cắt búp măng về ăn, vỏ vứt ra ngã ba đường Chỗ ấy mọc lên một cây thì chỉ có một quả Một hôm, có bà lão ăn mày đi ngang, thấy bóng cây thị râm mát nên vào nghỉ chân Thấy quả thị tỏa hương thơm bà giơ bị xin thị rụng vào Bà vừa dứt lời thì thị rơi ngay vào bị, bà đem thị về nhà bỏ vào khạp Mỗi lần bà về nhà thì cơm canh đã được chuẩn bị sẵn Bà thấy lạ nên rình xem thì thấy Tấm từ trong quả thị chui ra dọn dẹp nhà cửa Bà vội chạy vào xé vỏ thị đi Từ đó, Tấm ở lại với bà

Sau đó, Hoàng tử tình cờ đi dạo qua vào nhà bà lão nghỉ chân Bà màng trâu mời khách, Hoàng tử thấy miếng trầu kém cánh phượng rất đẹp thì dò hỏi:

- Trầu này ai têm?

Bà trả lời do chính bà têm Hoàng tử không tin cứ tra xét mãi cuối cùng Tấm đành xuất hiện Hai người gặp lại nhau vui mừng khôn xiết Tấm

kể lại đầu đuôi câu chuyện cho Hoàng tử nghe, chàng liền rước Tấm về

hoàng cung Tấm xin Hoàng tử tha tội cho mẹ con Cám và cho họ được trở

về nhà Nhưng trên đường về hai mẹ con Cám bị sét đánh chết

(Người kể: Trần Thị Điểu, 1932, ấp Canh Điền, xã Long Điền Tây, huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu)

(Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2005: 138 – 140)

Tấm và Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ Tấm là một người hiền lành, giỏi giang, còn Cám tính nết xấu xa Mẹ con Cám không ưa gì Tấm nên bắt Tấm làm đủ mọi việc Một hôm mụ dì ghẻ sai hai chị em ra ao bắt

cá Vì siêng năng nên Tấm bắt được nhiều nhưng Cám lại lừa trút hết cá của Tấm sang giỏ của mình Tắm nhìn trong giỏ chỉ còn lại một con cá hú thì bậtkhóc rồi đem cá về thả xuống giống nuôi Mụ dì ghẻ biết được chờ lúc Tấm

đi ra đồng bắt cá làm thịt ăn, chỉ chừa lại bộ xương Tấm thấy vậy chỉ biết khóc, bà tiên hiện ra chỉ cách cho Tấm lấy xương đem chôn xuống chân giường Một thời gian sau, Tấm đào lên thì được một đôi hài rất đẹp Trong lúc đi chăn trâu, Tấm đem hài để trên sừng trâu Bỗng nhiên một con quạ bay qua cấp mất một chiếc, nó thả xuống cung của Hoàng tử Hoàng tử thấy chiếc hài đẹp thì đem lòng tưởng nhớ chủ nhân của nó, chàng xin vua cha cho mở hội thử hài để tìm vợ Tấm biết được tin này rất muốn đi nhưng mụ

dì ghẻ bắt phải nhặt một thúng đậu xanh trộn với mè, thứ nào ra thứ nấy rồi mới được dự hội Bỗng nhiên có một đàn bồ câu từ trên trời bay xuống nhặt Tấm, trong đó có một con ngậm mất một hột đậu xanh, mụ dì ghẻ bắt phải

có hột đậu xanh đó mới cho nàng đi Tấm đang không biết làm sao thì bà tiên hiện lên bắt chim phải trả lại hột đậu Thời gian dự hội đã hết, Tấm đến ngay cung vua xin thử hài Chân nàng ươm vừa khít, Hoàng tử mừng rỡ bảo Tấm cứ về nhà, chàng sẽ đưa kiệu đến rước nàng về cung Biết được tin này

mẹ con Cám đem lòng ghen ghét và tìm kế hãm hại Tấm, mụ dì ghẻ bắt người cha giả bệnh thèm ăn cau để Tấm trèo lên cây hái Đứng dưới mẹ con Cám chặt gốc cau, cây đổ Tấm ngã xuống đất mà chết Tấm biến thành một bụp măng mọc ở ngã ba đường, mỗi lần Hoàng tử dạo chơi đến đó thì bụp măng trở nên tươi tốt, Hoàng tử đi nó lại héo rũ Thấy lạ, Hoàng tử năng tới lui hơn Cám thấy vậy liền chặt măng đem về ăn rồi vứt vỏ đi Vỏ ấy lại biếnthành một con chim bay vào cung, mỗi lần Cám giặt áo chim đều cất tiếng hót:

- Giặt áo chống tao thì giặt cho sạch,

Giặt mà không sạch tạo vạch mặt ra.

Cám liền bắt chim làm thịt rồi đổ xương và ngã ba đường Từ chỗ ấy mọc lên cây thị chỉ có một trái Có bà lão ăn mày một hôm đi ngang qua, thấy bóng cây râm mát liền vào nghỉ chân Đang ngồi, quả thị rụng ngay vào

bị bà, bà đem về cất vào chỗ kín Mỗi lần về nhà thì cơm canh đã dọn sẵn, bàlấy làm ngạc nhiên liên theo dõi và bắt được Tấm Tấm kể cho bà nghe sự tình và xin bà cho ở lại

Một hôm Hoàng tử đi săn ngang qua nhà bà lão xin vào nghỉ chân Nhìn thấy những miếng trầu têm cánh phượng, chàng liên hỏi bà:

- Trấu này ai têm?

Bà lão trả lời:

- Chỉnh tay lão têm

Hoàng tử không tin, chàng bắt bà ngồi têm cho chàng coi, Tấm hóa thành con ruồi đậu trên tay bà giúp bà têm trầu Hoàng tử thấy vậy xua ruồi

đi, bỗng nhiên con ruối hóa thành cô Tấm Hoàng tử nhận ra người thử hài năm xưa và bảo Tấm kể lại Thấu hiểu mọi chuyện, chàng liền đưa Tấm trở

về cung Cám bị đuổi khỏi cung, dọc đường về bị sét đánh chết Hoàng tử saingười lấy xác Cám làm mắm gởi về cho mụ dì ghẻ Mụ ta ăn hết hủ mắm mới nhận ra đó là mắm con mình Mụ tức tối đến cung kiện Tấm trả lời đã tha cho Cảm và cho về quê rồi Mụ đi ghẻ không biết là đành phải ra về, trênđường về cũng bị sét đánh chết

(Người kể: Huỳnh Thị An, 1936, ấp Chòm Xoài, xã Hiệp Thành, Thị

- Đồ con ghẻ thì phải làm công việc cho tao

Tấm thường phải đi mò cá, bữa nào mà không được mu lại chửi và đánh đập Một bữa, Tấm bắt được con cá vàng và đào hố nuối mỗi lần gọi

cá lên ăn Tấm lại nói:

- Cá vàng ơi! cá vàng ơi! Lên ăn cơm tấm cá vàng, Đừng ăn cơm thừacanh cặn.

Một lần Tấm đi làm, mẹ con Cám ở nhà ra hố nước bắt chước gọi y lời Tấm Cá bơi lên mặt nước, Cám liền lấy rổ xúc, đem về làm thịt ăn rồi đổxương ra một gốc cây Tấm về không thấy cá, biết Cám đã làm thịt thì rất tứcgiận nhưng không làm gì được

Một hôm, dì ghẻ bảo Tấm leo lên cây cau hái cau, ở dưới mụ chặt cây làm Tấm ngã xuống đìa chết Tấm biến thành con gà kêu cục ta cục tác suốt ngày Mẹ con Cám tức quá bắt gà làm thịt rồi để xương vào gốc cây thị, cây thị liền ra trái Một bà lão đi đi bán ngang qua thấy trái thị gần chín liên hái

về bỏ vào khạp dú Hàng ngày bà đi bán chè, bữa nào về cũng thấy nhà cửa sạch sẽ, cơm canh nấu sẵn Một hôm, bà rình thấy quả thị biến thành người quét nhà, nấu cơm xong lại biến thành con ruồi

Một hôm, Hoàng tử lại nhà bảo bà têm trầu cho mình ăn, con ruồi liềnđậu lên tay bà, bà têm trầu rất đẹp Hoàng tử thấy vậy đuổi con ruồi thì bà têm trầu khác hẳn và không đẹp nữa Không vừa bụng, Hoàng tử liền bắt bà

về cung, con ruồi thấy vậy cũng bay theo bà rồi biến thành một cô gái xinh đẹp Hoàng tử nhận ra nàng là Tấm liền cưới làm vợ Về cung, Tấm không trả thù mẹ con Cám mà còn cất nhà và cho họ tiền Từ đó, mẹ con Cám không còn ghen tị, hành hạ Tấm nữa và họ sống với nhau như mẹ con

(Người kể: Nguyễn Hữu Chí 1988, ấp Vĩnh Điền, xã Long Điền

Đông, huyện Long Điền, tỉnh Bạc Liêu.)

(Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2005: 142 – 143)

Ngày xưa, có một người đàn ông góa vợ có một cô con gái tên là Tấm.Ông lấy thêm người vợ kế, bà có đứa con riêng tên là Cám Theo lẽ thường thì con ông sẽ làm chị, con bà làm em, nhưng Cám một mực không chịu nên

mụ dì ghẻ nghĩ ra cách cho cả hai đứa đi xúc tép để phân thứ bậc, đứa nào xúc được nhiều hơn thì làm chị Tấm vốn siêng năng nên chẳng bao lâu đã xúc đẩy giỏ tép Cám mải chơi nên xúc được rất ít Nó nghĩ ra một kế liền bảo Tấm:

- Chị Tám ơi ở đằng kia có một cây đang trổ hoa rất đẹp, chị hãy đến hái về cho cha mẹ đi

Tấm nghe lời Cám đi hái hoa Trong lúc đó, Cám trút sạch giỏ tép của Tấm và về trước Thế là, Cám được làm chị và lấy tên Tấm, ngược lại Tấm phải làm em và mang tên Cám

Lúc bấy giờ, nhà vua đang kén vợ cho Hoàng tử và ra lệnh cho các cô gái khắp vùng phải đến cho Hoàng tử chọn lựa Bao nhiêu người đẹp lũ lượt kéo đến nhưng Thái tử vẫn không tìm được người vừa ý Mụ dì ghẻ cũng cho người con riêng (bấy giờ mang tên Tấm) đến thử Cảm thấy vậy xin được đi nhưng mụ dì ghẻ không cho, mụ bảo Cám giã hết mấy thùng gạo rồimới được đi, thế nhưng khi Cám giã xong mụ lại trộn lẫn một thúng nếp và một thúng đầu với nhau buộc Cám phải tách riêng cho mụ Ngồi nhặt mãi

mà vẫn không xong, Cám buồn quá khóc, Bụt hiện lên hỏi:

- Vì sao con khóc?

Cảm kể lại đầu đuôi sự việc, Bụt liền sai một đàn chim sa xuống nhất giúp Cám Trong lúc nhặt một con chim đã ăn mất ba hạt đậu, sợ gì ghẻ đánhCám lại khóc Bụt thấy thế bên bảo chim nhả lại ba hạt đậu cho Cám Xong việc, mụ dì ghẻ vẫn không cho Cám di, mụ lại bắt Cảm ra đồng cuốc đất, cuốc được một lúc thì Thái tử đi chơi ngang đó.Thấy Cám xinh đẹp, Thái tử ghé lại trò chuyện Cám sợ dì ghẻ mắng nên không dám trò chuyện với Thái

tử Nàng cố ý đuổi Thái tử đi nhưng chàng vẫn đứng lại bắt chuyện Thấy vậy, Cám hỏi Thái tử có biết làm công việc đồng áng không, Thái tử thật thà trả lời mình không biết làm gì cả Nghe vậy, Cám liền đuổi Thái tử đi, Thái

tử lại bảo gia đình chàng khá giả nên không cần làm lụng vất vả Cám hỏi tên, chàng bảo mình vốn quen được gọi là Thái tử chứ không biết tên gì Thấy vậy, Cám đề nghị được đặt tên cho chàng là Mai, Thái tử vui vẻ đồng ý

và hỏi tên nàng Cám trả lời trước đây tên của mình là Tấm nhưng sau này bịđổi lại thành Cám Nói chuyện một lúc, Thái tử xin cáo từ ra về đúng lúc áo của Cám bị rách do vướng vào một cành cây làm nàng vấp ngã Một chiếc giày rơi ra khỏi chân nàng, Thái tử nhặt lấy, Cám xin lại nhưng chàng không cho Chàng ra điều kiện nếu nàng đến tham dự cuộc thi về sắc đẹp do nhà vua tổ chức thì chàng sẽ trả lại chiếc giày

Mấy hôm sau, nhiều người vẫn tiếp tục kéo đến cung điện dự thi nhưng không ai vừa lòng Thái tử Lúc này, Cám đến dự thi trong bộ trang phục mốc thếch, lam lủ thì bị quân lính đuổi đi Cám liền nói Thái tử đã hứa hẹn cùng cô, nghe vậy mọi người hỏi Cám tên Thái tử là gì Cám trả lời chàng tên Mai và kể lại câu chuyện giữa nàng và Thái tử Nàng xin được ở

lại để gặp Thái tử, dẫu ra sao nàng cũng cam lòng Sau cùng Thái tử xuất hiện, nhưng Cám ăn mặc quá xốc xếch nên Thái tử không nhận ra, Cám bèn nhắc lại chuyện cũ, Thái tử hỏi nàng có vật gì làm chứng, nàng kể lại chuyệncái áo bị rách và nói Thái tử đã cầm chiếc giày của nàng Thái tử liền mang chiếc giày ra bảo Cấm ướm thử, chàng nói:

- Nếu nàng mang vừa chiếc giày này thì nàng chính là cô gái mà ta hứa hẹn trước kia

Nghe thế, Cám bèn rút chiếc giày còn lại của mình ra và mang cả hai chiếc vào thì quả nhiên vừa in, Thái tử thấy thế bèn xin vua cha lấy nàng làm

vợ và đưa nàng về cung sinh sống

(Người kể: Võ Văn Hanh, 1915, ấp Huy Điền, xã Long Điền Tây, huyện Đông Hải, tỉnh Bạc Liêu)

(Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2005: 143 – 145)

Tấm và Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ, Tấm là chị, Cám là em

Mẹ Tấm chết từ khi Tấm còn nhỏ Cám được sung sướng còn Tấm phải làm lụng vất vả Một hôm, mụ dì ghẻ đưa cho hai chị em mỗi người một chiếc giỏ và bảo đi bắt tôm cá Tấm vốn chịu thương chịu khó nên bắt được đẩy giỏ con Cám lười biếng chỉ tìm chỗ ngủ Chiều về Cám chẳng bắt được con nào, vốn là người xảo quyệt nên Cám nói với Tấm:

- Chị trèo hái giúp em bông hoa lài với

Chiều ý em Tấm trèo lên hái, ở dưới Cám trút hết tôm cá của Tấm vàogiỏ mình rồi về trước Tấm xuống không thấy cá tép đầu nên ngồi khóc Bụt hiện lên hỏi:

- Vì sao con khóc?

Tấm kể lại sự tình Bụt lại nói:

- Con xem trong giỏ còn con nào không Tầm nhìn vào thì thấy còn một con cá bống mú

Bụt bảo:

- Con về thả bống xuống giếng, ngày cho ăn ba bữa, khi cho ăn gọi:Bống bống bang bang

Lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta

Đừng ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người

Tấm cảm ơn Bụt rồi về nhà Thấy Tấm có con cá bống mụ dì ghẻ đòi làm thịt ăn nhưng Tấm không cho Sau đó, Tấm mang cả thả xuống giếng ngày ngày bớt phần cơm của mình cho bống Thấy lạ, mụ dì ghẻ sai Cám đi rình thì thấy hết mọi chuyện, hai mẹ con liền lập mưu bắt bống ăn thịt Một hôm, dì ghẻ nói với Tấm:

- Hôm nay con đi chăn trâu đồng xa, chớ chọn đồng gần làng bắt mất trâu

Tấm nghe lời đi chăn trâu thật xa, ở nhà mẹ con Cám bắt bống làm thịt rồi giấu xương vào đống trấu Tấm về không thấy bóng đâu buồn quá ngồi khóc Bụt hiện lên hỏi:

- Vì sao con khóc?

Tấm kể lại cho Bụt nghe, Bụt liền nói:

- Con tìm xương bống bỏ vào cái lọ chôn dưới chân giường con nằm,

ba tháng mười ngày sau đào lên sẽ được một đôi giày

Tấm cảm ơn bụt rồi đi tìm xương nhưng tìm mãi chẳng thấy Bỗng nhiên một con gà kêu:

- Cục ta cục tác cho ta nắm thóc, ta bởi xương cho

Tấm cho gà thóc, gà tìm được xương Tấm làm theo lời Bụt và một trăm ngày sau đào lên được một đôi giày rất đẹp Tấm quý đôi giày lắm, đi đâu cũng mang theo Một hôm đi chăn trâu trượt chân làm ướt mất đôi giày, Tấm liền máng lên sừng trâu phơi Một con quạ bay qua cấp mất một chiếc

và thả xuống sân nhà một người thợ săn Thấy chiếc giày đẹp nghĩ đây là duyên số nên anh nói: Ai ướm vừa chiếc giày anh sẽ lấy người đó làm vợ

Vì nhà anh giàu có nhất vùng lại là người tài giỏi, đẹp trai nên có rất nhiều cô gái đến thử giày Tấm không biết đây là cuộc kén vợ nên xin đi ghé tới xin lại đôi giày Dì ghẻ tưởng Tấm cũng muốn thử giày nên mắng nhiếc

đủ điều rồi trộn một thúng đậu với một thúng mè bắt Tấm nhặt cho bằng hết

Tủi thân, Tấm ngồi khóc Bụt lại hiện lên hỏi sự tình và cho một đàn

bồ câu xuống nhất giúp Tấm Xong việc, Tấm liền chạy đến nơi thử giày, lúcnày mọi người có mặt đều thử hết nhưng không ai vừa Tấm thử thì vừa như

in và lấy trong người ra một chiếc giày mang vào thì y như một đôi Thấy Tấm đi vừa đôi giày lại là người xinh đẹp dịu dàng thì chàng thợ săn mừng lắm Cha chàng liên hẹn ngày tới nước Tấm và làm lễ cưới.

Tấm về nhà, mụ dì ghẻ nói:

- Mày đi có ba ngày mà cha mày bệnh sắp chết rồi

Mụ có âm mưu từ trước nên trải bánh phồng tôm xuống dưới chiếu đểcha Tấm nằm lên Mỗi lần ông trở mình lại có tiếng kêu răng rắc như gãy xương Tâm không biết tưởng cha gãy xương thật nên rất lo lắng Dì ghẻ sai Tấm lên hái cau cho cha ăn đỡ bệnh, Tấm leo lên cây cau thì ở dưới mụ chặt gốc cây, cây đổ làm Tấm ngã xuống mà chết Hai mẹ con Cám lôi xác Tấm

đi chôn Biết chuyện, cha của Tấm uất ức mà chết

Đúng hẹn chàng thợ săn tới trước Tấm về làm vợ thì dì ghẻ mang Cám ra thay Tấm chết hóa thành con chim hoành hoạch, mỗi khi thấy Cám giặt áo chim lại kêu:

- Hoành hoạch, hoành hoạch

Giặt áo chống tao thì phơi bằng sào

Chớ phơi bờ rào, tao cào mặt ra

Thấy Con chim lạ bắt không được thì mọi người rất ngạc nhiên

Chuyện tới tai anh thợ săn, chàng liền ra xem và gọi:

- Hoành hoạch có phải vợ anh chui vào tay áo, không phải vợ anh thì tháo trở ra

Chim liền chui vào tay áo Anh qúy con chim lắm, làm cho nó hẳn một chiếc lồng rất đẹp Ngày ngày, anh chỉ chơi đùa với chim, Cám thấy vậytức lắm Một hôm, nhân dịp chồng đi săn, Cám giết chim làm thịt ăn Chàng thợ săn về không thấy chim mới hỏi Cám liền trả lời:

- Tôi có mang thèm thịt nên giết ăn rồi

Chàng biết Cám nói dối vì từ khi Cám về nhà chồng chưa một lần ân

ái Biết vậy nhưng chàng cũng không nói gì chỉ buồn bã ra bờ sông ngồi Nơi Cám đổ lông chim mọc lên một cây măng Thấy chàng thợ săn, cây măng liền mọc cao lên, mềm mại như nói chuyện với chàng, khi chàng về, cây mang lại hạ thấp xuống Cám thấy chồng ngày nào cũng ra bờ sông thì sinh nghi nên theo trình Thấy chồng vui đùa với cây măng thì tức lắm Một