Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài ”Kinh nghiệm tổ chức hoạt động dạy đọc - hiểu tác phẩm kí chương trình chuẩn lớp 11 theo đặc trưng thể loại”, mong muốn việc giảng dạy Đọc-[r]
Trang 1QUI ƯỚC VIẾT TẮT
GV: Giáo viên
HS: Học sinh
THPT: Trung học phổ thông
GD: Giáo dục
PPDH: Phương pháp dạy học
Trang 2KINH NGHIỆM TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY ĐỌC –HIỂU TÁC PHẨM KÍ (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN LỚP 11)
THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI.
A.PHẦN MỞ ĐẦU.
1.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Giảng dạy tác phẩm văn chương theo thể loại là một vấn đề đặt ra từ lâu trong thực tiễn giảng dạy Ngữ văn và vẫn thường là mối băn khoăn, suy nghĩ, tìm tòi của phần lớn giáo viên THPT hiện nay Điều băn khoăn, suy nghĩ, tìm tòi ấy bắt nguồn từ một ý nguyện rất chính đáng là làm sao cho bộ môn Ngữ văn trong nhà trường ngày càng phát huy mạnh mẽ hiệu lực giáo dục của nó, góp phần đắc lực vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà trường phổ thông hiện nay
Đọan trích “Vào phủ chúa Trịnh” (trích Thượng kinh kí sự của Lê Hữu Trác) tuy là
tác phẩm kí sự nhưng có sự kết hợp rất linh hoạt giữa trần thuật, kể chuyện và bình luận, lại thấm đẫm cảm hứng trữ tình Vì vậy, khi dạy tác phẩm này, GV phải có ý thức nghiên cứu lí luận về thể kí, biết vận dụng linh hoạt phương pháp giảng dạy một thể loại văn học lấy người thật, việc thật làm đối tượng phản ánh Thực tế, trong quá trình giảng dạy, một số GV chưa tìm hiểu kĩ về tác phẩm nên đã dạy kí sự giống như truyện ngắn hay tiểu thuyết, không chú trọng đến đặc điểm nổi bật của thể kí là tính chuẩn xác, ghi chép việc thật, người thật
Vì vậy, HS không cảm thụ được cái hay, cái đẹp của những sự việc, con người có tính tiêu biểu, điển hình và ý nghĩa của nó
Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài ”Kinh nghiệm tổ chức hoạt động dạy đọc - hiểu tác phẩm kí (chương trình chuẩn lớp 11) theo đặc trưng thể loại”, mong muốn
việc giảng dạy Đọc-hiểu văn bản “Vào phủ chúa Trịnh” của tác giả Lê Hữu Trác đạt kết quả
tốt nhất, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông hiện nay
Trang 32.ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:
- Hoạt động dạy Đọc- hiểu môn Ngữ văn theo đặc trưng thể loại
- Đoạn trích ”Vào phủ chúa Trịnh”
3PHẠM VI NGHIÊN CỨU.
- Khảo sát SGK và chương trình môn Ngữ Văn 11 (chuẩn) ở trường THPT
- Thiết kế giáo án Đọc- hiểu tác phẩm kí trong chương trình ngữ văn 11
- Đối chiếu tiến trình dạy học với mục tiêu, phương pháp ở một số tiết dạy thực tế qua
2 lớp 11C3 và 11C5 trường THPT Nguyễn Trung Trực- Hòa Thành –Tây Ninh
4.PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
-Đọc tài liệu
-So sánh, đối chiếu kết quả
-Phân tích - tổng hợp
Trang 4B.PHẦN NỘI DUNG
1.CƠ SỞ LÝ LUẬN.
1.1 Yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông:
- Nghị quyết số 40/2000/QH10 ngày 9/12/2000 của Quốc hội khóa X về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã khẳng định mục tiêu đổi mới chương trình giáo dục phổ
thông lần này là “ Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục sách giáo khoa phổ thông mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông ở các nước phát triển trong khu vực và thế giới”
- Chiến lược phát triển kinh tế xã hội và giai đoạn 2001.2010 của nước ta đã đề
ra nhiệm vụ “ khẩn trương biên soạn và đưa vào sử dụng ổn định trong cả nước bộ chương trình và sách giáo khoa phổ thông phù hợp với yêu cầu phát triển mới”
- Thủ tướng chính phủ đã có chỉ thị số 14/2001/CT-TTg về việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, thực hiện nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội khóa X và chỉ thị số 30/1998/CT-TTg về điều chỉnh chủ trương phân ban ở phổ thông trung học và đào tạo 2 giai đoạn ở đại học nêu rõ các yêu cầu, công việc mà bộ Gíao dục và Đào tạo và các cơ quan có liên quan phải khẩn trương tiến hành
1.2 Tầm quan trọng của việc giảng dạy Đọc- hiểu tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại:
Nói đến thể loại là nói đến tính chỉnh thể trong một tác phẩm văn chương Đây là vấn đề thuộc hình thức nghệ thuật của tác phẩm, có liên quan khắng khít đến nội dung Mỗi tác phẩm văn học đều chỉ tồn tại ở một thể tài và biểu hiện chủ yếu tính chất của một loại hình văn học nhất định Tiếp nhận tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại có
ý nghĩa vô cùng quan trọng Đây là chìa khoá để khám phá những giá trị đích thực của tác phẩm cùng với sự vận động và phát triển của nền văn học Vì vậy, cần phải có một phương pháp, một cách thức giảng dạy phù hợp với nó
Trang 5Chương trình và SGK ngữ văn mới đã cung cấp cho HS mỗi thể loại một vài tác phẩm thật tiêu biểu cho thể loại đó (tính mẫu) Mục tiêu và trọng tâm của mỗi bài dạy Đọc-hiểu đều yêu cầu GV hướng dẫn HS cách phân tích và tiếp nhận tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại Do đó, việc nắm vững đặc trưng thể loại và lựa chọn phương pháp giảng dạy cho phù hợp là yêu cầu cơ bản đối với người giáo viên Ngữ văn hiện nay
2 CƠ SỞ THỰC TIỄN.
Trong chương trình ngữ văn 11, các thể loại như thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết chiếm
phần lớn, chỉ có một tác phẩm kí là Thượng kinh kí sự - Lê Hữu Trác với trích đoạn “Vào phủ chúa Trịnh” Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy một số GV không làm cho HS cảm
thụ được cái hay, cái đẹp của những sự việc, con người có tính tiêu biểu, điển hình và ý nghĩa của tác phẩm Vì vậy, HS không khắc sâu trong trí nhớ của mình trọng tâm kiến thức
và kĩ năng Đọc –hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại
Nguyên nhân chính của tình trạng trên là do GV chưa xác định thể loại và chưa chú ý đến đặc điểm của thể loại tác phẩm Tình trạng này khiến cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá mang tính rập khuôn, võ đoán Xa rời bản chất thể loại của tác phẩm chính là xa rời tác phẩm cả về linh hồn và thể xác Vì thế, xác định thể loại là vấn đề mấu chốt trong việc dạy học tác phẩm văn chương
3 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY ĐỌC-HIỂU ĐOẠN TRÍCH “VÀO PHỦ CHÚA TRỊNH” (TRÍCH “THƯỢNG KINH KÍ SỰ”) THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI:
3.1 Những yêu cầu của việc dạy đọc-hiểu đoạn trích “Vào phủ chúa
Trịnh”:
Kí là là tên gọi chung cho một nhóm thể loại có tính giao thoa giữa báo chí với văn học Kí viết về cuộc đời thực tại,viết về người thật, việc thật Người viết kí miêu tả thực tại theo tinh thần của sử học, mẫu hình tác giả kí gần gũi với nhà sử học Tác giả kí coi trọng việc thuật lại có ngọn ngành và không bao giờ quên miêu tả khung cảnh Kí bao gồm nhiều thể văn như : bút kí, kí sự, phóng sự, du kí, hồi kí, nhật kí, …Trong số đó kí sự thiên về ghi chép chi tiết, tỉ mỉ sự việc- câu chuyện có thật Tất nhiên đan xen vào mạch tự sự còn có những đoạn thể hiện nhận xét chân thực, tinh tường của nhà văn trước sự việc
Trang 6Vì vậy, dạy đọc – hiểu kí sự, trước hết phải bám chắc đặc điểm cơ bản của nó là tính xác
thực Khi viết kí, tác giả không hư cấu mà chỉ lựa chọn sắp xếp những sự việc, những con
người vốn đã có giá trị điển hình trong cuộc sống để đưa vào tác phẩm Vì vậy, GV cần lưu
ý HS phải có ý thức tìm và thống kê các sự việc, con người được ghi chép (phản ánh hiện thực gì? Có ý nghĩa như thế nào?); phát hiện cách nhìn và thái độ của nhà văn trước hiện
thực đó (đồng tình hay phản đối, ca ngợi hay phê phán) Trong Thượng kinh kí sự của Lê
Hữu Trác, quanh cảnh và những sinh hoạt trong phủ chúa được ghi lại khá tỉ mỉ qua con mắt của một người thấy thuốc miền quê lần đầu tiên bước chân vào thế giới mới lạ này (tác giả
tuy là “con quan, sinh trưởng ở chốn phồn hoa”, từng biết nhiều nơi trong cấm thành, nhưng việc trong phủ chúa thì “chỉ mới nghe nói”) Trước những cảnh được chứng kiến trong phủ
chúa, Lê Hữu Trác không bộc lộ trực tiếp thái độ, nhưng qua ngòi bút ghi chép hiện thực sắc sảo và những cảm xúc được ghi lại đây đó, có thể thấy được phần nào thái độ của người viết: dửng dưng không mảy may rung động trước vật chất giàu sang Thái độ này cũng gián tiếp cho thấy tác giả không đồng tình với việc hưởng thụ quá mức xa hoa của những người nắm giữ trọng trách quốc gia Cũng cần phải nhấn mạnh rằng do đặc điểm này mà tác giả cũng trở thành một nhân vật, một đối tượng cần phân tích khi dạy đọc-hiểu kí SGK Ngữ văn
11 đã định hướng cho HS tìm hiểu về Lê Hữu Trác như sau: “Cách chẩn đoán và chữa bệnh của Lê Hữu Trác cùng những diển biến tâm tư của ông khi kê đơn cho ta hiểu gì về người thầy thuốc này?”
Dạy đọc hiểu kí sự cần nghiên cứu kĩ hoàn cảnh ra đời của tác phẩm và có một sự hiểu biết sâu sắc về tác giả Sự hiểu biết đó giúp chúng ta nắm chắc những tình tiết ghi trong tác phẩm Cuộc đời, tư tưởng, tình cảm, phong cách của tác giả soi sáng cho chúng ta khi
tìm hiểu những sự kiện ghi lại trong tác phẩm “Thượng kinh kí sự” được Lê Hữu Trác viết
nhân chuyến ra Thăng Long chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán từ năm 1782 đến năm 1783 Đây là thời điểm gần sát với cuộc khủng hoảng của triều Lê_ Trịnh Trịnh Cán được lập làm thế tử từ tháng 10 năm Tân Sửu (1781), mới 5 tuổi đã đầy bệnh tật Lê Hữu Trác rời Thăng Long ngày 17 tháng 9, về đến nhà ngày 2 tháng 10 năm Nhân Dần (1782) Ngày 24 tháng 10 diễn ra cuộc kiêu binh nổi loạn, giết chết quan chánh đường (tức Quận Huy Hoàng Đình Bảo) và Trịnh Cán bị phế truất Biến cố này là cơ sở thực tế cho triết lí được ông đúc kết ở
cuối thiên kí sự “giàu sang như mây nổi, những nơi đàn sáo lâu dài trước đây bỗng phút
Trang 7chốc thành gò hoang cồn vắng”, củng cố niềm tin của ông về tính chất tạm bợ của giàu sang
và ý nghĩa của cuộc sống bao dung, ngoài vòng danh lợi Những dòng văn miêu tả cảnh giàu sang phú quý trong phủ chúa Trịnh ở đoạn trích chỉ có thể hiểu đúng nếu như ta biết triết lý của ông đối với công danh phú quý
Vì viết kí sự không có quyền hư cấu như viết truyện nên có khi những điển hình của
kí sự thường không được tập trung, không nổi vật bằng nhân vật của truyện Chính vì thế
trong khi dạy đọc-hiểu cần phải dẫn dắt để HS nhận thấy giá trị của “những hạt ngọc nguyên chất đó” Hơn nữa kí sự thường ghi ngắn gọn, vì thế khi giảng phải làm sống lại và mở rộng
ý nghĩa của những sự kiện mà tác giả ghi một cách cô đúc
Lời văn trong kí sự thường ngắn gọn, súc tích và giản dị hơn lời văn của truyện Tác giả chỉ chấm phá vài nét mà có thể tạo dựng được những bức tranh sinh động Đó là nhờ đôi mắt nhanh nhạy, sắc sảo, cái tài lựa chọn trong vô số sự việc đã quan sát được để rút ra phần chủ yếu nhất Qua kí sự, GV có thể giúp HS rèn luyện phương pháp quan sát và thể hiện hiện thực, cách chọn chữ, chọn lời để diễn đạt ý kiến một cách gọn gàng chính xác
Kinh nghiệm giảng dạy còn cho thấy, để dạy đọc-hiểu các tác phẩm văn học trung đại, ngoài kiến thức về thể loại, rất cần nhiều kiến thức về văn hóa phương Đông thời trung
đại Trong trích đoạn Vào phủ chúa Trịnh, Lê Hữu Trác chỉ tả một vài chi tiết quan sát thấy
trong phủ chúa rồi mượn thơ để truyền đạt ấn tượng mạnh mẽ của ông trước cảnh phú quý
đó: Quê mùa cung cấm chưa quen / Khác nào ngư phủ đào nguyên thuở nào Tả bữa sáng sang trọng ở phủ chúa, ông viết: “bấy giờ tôi mới biết cái phong vị của nhà đại gia” Nói
khác đi, tác giả xưa không dừng lại ở việc tả thực, tả chi tiết sự vật, đối tượng, điều người xưa quan tâm mà còn truyền đạt ấn tượng, cảm nhận của bản thân mình về sự vật cho người đọc
3.2Tiến trình tổ chức hoạt động dạy đọc-hiểu đoạn trích “Vào phủ chúa
Trịnh” theo đặc trưng thể loại:
3.2.1 Khâu chuẩn bị: Xây dựng hệ thống câu hỏi chuẩn bị bài cho HS:
Trong quan niệm dạy học mới, HS tự làm việc với SGK, tự tiếp nhận, tự phân tích và đánh giá tác phẩm văn học Phần hướng dẫn học bài trong SGK Ngữ Văn là những hướng dẫn giúp HS biết cách tự tìm hiểu để nắm được những vấn đề nội dung và nghệ thuật cơ bản
Trang 8của một tác phẩm văn học trong chương trình, đồng thời gợi mở thêm cho GV những phương hướng trong việc giảng dạy, khai thác tác phẩm một cách có hiệu quả Không những thế, hệ thống câu hỏi này còn bao hàm phương pháp kiểm tra, đánh giá người học Vì thế,
GV cần nghiên cứu kĩ hệ thống câu hỏi trong phần Hướng dẫn học bài Ngoài việc tận dụng tối đa những câu hỏi này, GV có thể nêu một số câu hỏi trọng tâm mà mình đã xác định ở bài mới để HS suy nghĩ và chuẩn bị trước cho bài học sau Như vậy hệ thống câu hỏi chuẩn
bị bài không nhất thiết phải trùng lấp với hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài của SGK nhưng cũng không thể thoát li toàn bộ các câu hỏi ấy Và điều quan trọng là khi tiến hành
hoạt động dạy học trên lớp, GV phải thiết kế trình tự hỏi hợp lí, khoa học (đi từ dễ đến khó,
đi từ câu hỏi tái hiện đến câu hỏi sáng tạo, câu hỏi nêu vấn đề,…) để HS không cảm thấy xa
lạ với những gì mình chuẩn bị sẵn ở nhà và sẵn sàng “hợp tác” với GV
Tùy theo yêu cầu và nội dung của mỗi văn bản mà GV chuẩn bị các phiếu học tập
khác nhau trong việc hướng dẫn HS soạn bài Cụ thể mẫu phiếu học tập văn bản “Vào phủ chúa Trịnh” như sau:
Câu 1: Đọc tiểu dẫn và ghi lại những thông tin cơ bản về tác giả Lê Hữu Trác
Những nét chính về
cuộc đời
Những nét chính về sự nghiệp sáng tác
Tác phẩm tiêu biểu
Câu 2: Giới thiệu ngắn gọn về đoạn trích “Vào phủ chúa Trịnh”
Câu 3: Hãy chia đọan và nêu những ý cơ bản của đoạn trích “Vào phủ chúa Trịnh”
1
2
Trang 94
Câu 4: Ghi lại, nhận xét những chi tiết miêu tả quang cảnh và thuật việc ở phủ chúa Trịnh Sâm (theo trình tự miêu tả của tác giả)
Các chi tiết miêu tả quang cảnh ở phủ
chúa Trịnh Sâm
Nhận xét về cách miêu tả và thuật việc.
Câu 5: Từ những nhận xét trên, hãy đánh giá thái độ của Lê Hữu Trác khi chứng kiến cảnh sống xa hoa hưởng lạc ở phủ chúa?
………
………
………
Câu 6: Tìm các chi tiết miêu tả thế tử Trịnh Cán và nơi thế tử ngự Nhận xét cách ghi chép và tài năng quan sát của tác giả?
Câu 7: Đọc kĩ đoạn văn từ “Nhưng theo ý tôi…” đến “Tiểu thần Lê Hữu Trác phụng kê…” Ghi lại cách chuẩn đoán bệnh và chữa bệnh của Lê Hữu Trác? Câu 8: Những suy nghĩ của Lê Hữu Trác trong đoạn văn này giúp ta hiểu thêm điều gì về tài năng và nhân cách Lê Hữu Trác?
Trang 10
Câu 9:Viết một đoạn văn ngắn nhận xét về bút pháp kí sự đặc sắc của Lê Hữuu Trác và thảo luận với nhóm học tập Ghi lại những nhận xét xác đáng của bạn cùng nhóm để làm tư liệu học tập
………
………
………
3.2.2 Hoạt động dạy học trên lớp:
3.2.2.1.Hướng dẫn HS tìm hiểu những yếu tố ngoài văn bản:
Trước khi bước vào phân tích văn bản Vào phủ chúa Trịnh (Trích Thượng kinh kí sự -
Lê Hữu Trác), GV cần lưu ý HS bối cảnh xã hội nước ta nửa cuối thế kỉ XVIII Lúc bấy giờ, Đàng ngoài cũng như Đàng trong đang chuyển biến quằn quại, giai cấp thống trị suy đốn rõ rệt, chế độ phong kiến đi vào bế tắc, đời sống xã hội ngày càng bần cùng, phong trào khởi nghĩa nông dân bùng nổ khắp nơi Sự điên đảo của thời thế đã tác động đến tầng lớp nho sĩ:
họ băn khoăn trước thời cuộc Và mỗi người là một cách giải đáp, thể nghiệm, tìm đường sống, không người nào giống người nào Lê Hữu Trác phân vân không biết nên ngả về Lê hay theo Trịnh Trong ông vẫn còn cái gánh “hiếu trung” nặng nề của đạo Khổng nhưng cũng đầy hoài nghi, chán nản công danh Cuối cùng, ông bỏ tất cả chức tước mà quay về
Ông “tìm nhàn” ở con đường làm thuốc, trở thành danh y nổi tiếng Chữ lãn (cười) trong tên hiệu Hải Thượng Lãn Ông có ý nghĩa như thế nào cũng là một vấn đề GV cần gợi mở để HS
hiểu rõ con người Lê Hữu Trác: ghét danh lợi, nghe thấy hai chữ đó thì “dựng cả tóc gáy lên”, yêu thích núi non cây cỏ, bầu bạn cùng thiên nhiên, chuyên tâm vào việc làm thuốc, chữa bệnh cứu người, viết sách để dạy học trò
3.2.2.2.Hướng dẫn HS đọc- hiểu văn bản:
a.Bước tiếp cận – nhận biết
Bước này bao gồm các thao tác đọc văn bản, tìm hiểu ngôn từ, kết cấu, mạch văn; hướng dẫn HS nắm cốt truyện – tình tiết, bố cục, hệ thống nhân vật, hình dung ra nhân vật người kể chuyện, các biện pháp nghệ thuật chính trong lời kể… Các thao tác này phần lớn
HS được hướng dẫn thực hiện ở nhà GV nêu yêu cầu, HS dựa vào SGK và các phiếu học