Trường nghĩa động vật trong dế mèn phiêu lưu kí của tô hoài

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ====== BÙI THỊ PHƯƠNG THẢO TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ CỦA TÔ HOÀI KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: N

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

BÙI THỊ PHƯƠNG THẢO

TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT

TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ

CỦA TÔ HOÀI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

HÀ NỘI - 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

BÙI THỊ PHƯƠNG THẢO

TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT

TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ

CỦA TÔ HOÀI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Người hướng dẫn khoa học

PGS.TS ĐỖ THỊ THU HƯƠNG

HÀ NỘI - 2019

LỜI CẢM ƠN

Sau thời gian dài nỗ lực, nghiêm túc nghiên cứu với sự hỗ trợ nhiệt tình từ các thầy cô và các bạn sinh viên, đến nay khóa luận của tôi đã hoàn thành Tôi xin chân thành cảm ơn các giảng viên khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm

Hà Nội 2 đã nhiệt tình giúp đỡ Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất tới PGS.TS Đỗ Thị Thu Hương – người trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình trong suốt thời gian thực hiện khóa luận

Do thời gian và kiến thức bản thân còn hạn chế nên chắc chắn khóa luận vẫn còn nhiều những thiếu sót Kính mong nhận được những đóng góp chân thành từ quý thầy cô và các bạn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 4 năm 2019

Tác giả khóa luận

Bùi Thị Phương Thảo

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Khóa luận là kết quả nghiên cứu tự thân dưới sự chỉ dẫn của PGS.TS Đỗ Thị Thu Hương; tất cả số liệu và tài liệu trích trong khóa luận là trung thực, không sao chép; kết quả nghiên cứu không trùng lặp với bất cứ công trình nghiên cứu nào đã được công bố trước đó

Tôi xin chịu trách nhiệm trước lời cam đoan của mình

Hà Nội, tháng 4 năm 2019

Tác giả khóa luận

Bùi Thị Phương Thảo

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Bố cục của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT 6

1.1 Khái quát về trường nghĩa 6

1.1.1 Khái niệm trường nghĩa 6

1.1.2 Đặc điểm của trường nghĩa 7

1.1.3 Phân loại trường nghĩa 8

1.1.4 Hiện tượng chuyển trường 11

1.2 Mối quan hệ giữa trường nghĩa với ngôn ngữ văn chương 12

1.2.1 Trường nghĩa biểu vật với ngôn ngữ văn chương 12

1.2.2 Trường nghĩa biểu niệm với ngôn ngữ văn chương 13

1.2.3 Trường nghĩa tuyến tính với ngôn ngữ văn chương 14

1.2.4 Trường nghĩa liên tưởng với ngôn ngữ văn chương 14

1.3 Khái niệm động vật 15

1.4 Khái quát về tác giả Tô Hoài 16

1.4.1 Tô Hoài – tác giả “giải cạn” về loài vật 17

1.4.2 Dế mèn phiêu lưu kí - tác phẩm xuất sắc nhất của Tô Hoài 18

CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT TRONG

DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ 21

2.1 Tiêu chí phân loại 21

2.2 Kết quả thống kê 21

2.3 Phân xuất trường từ vựng động vật trong Dế mèn phiêu lưu kí 22

2.2.1 Tiểu trường tên gọi của các loài động vật 22

2.2.2 Tiểu trường các bộ phận của động vật 27

2.2.3 Tiểu trường đặc điểm (hình dáng, màu sắc) của động vật 29

2.2.5 Tiểu trường trạng thái của động vật 35

CHƯƠNG 3: HIỆN TƯỢNG CHUYỂN TRƯỜNG NGHĨA TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ 39

3.1 Hiện tượng chuyển trường nghĩa người sang trường nghĩa động vật 39

3.2 Giá trị biểu đạt của hiện tượng chuyển trường nghĩa (người sang động vật) trong Dế mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài 44

3.2.1 Khắc họa chân dung 44

3.2.2 Khắc họa tính cách 44

3.2.3 Phản ánh hiện thực xã hội 45

3.2.4 Thể hiện phong cách nhà văn 46

KẾT LUẬN 48 TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Bảng thống kê trường nghĩa động vật trong tác phẩm 22 Bảng 2.2 Số lượng từ và tỉ lệ giữa các tiểu trường bậc 2 của tiểu trường tên gọi

của các loài động vật 23 Bảng 2.3 Bảng thống kê tên gọi các loài động vật trên cạn có số lần xuất hiện

nhiều nhất trong tác phẩm 24 Bảng 2.4 Bảng thống kê tên gọi các loài động vật dưới nướccó số lần xuất hiện

nhiều nhất trong tác phẩm 25 Bảng 2.5 Bảng thống kê tên gọi các loài động vật trên khôngcó số lần xuất hiện

nhiều nhất trong tác phẩm 26 Bảng 2.6 Bảng thống kê tên gọi các loài động vật lưỡng cư có số lần xuất hiện

nhiều nhất trong tác phẩm 27Bảng 2.7 Bảng thống kê các bộ phận của động vật có số lần xuất hiện nhiều

nhất trong tác phẩm 27 Bảng 2.8 Danh sách và số lượng từ của tiểu trường đặc điểmcủa động vật 29 Bảng 2.9 Danh sách và số lượng từ của tiểu trường hoạt độngcủa động vật 31 Bảng 2.10 Danh sách và số lượng từcủa tiểu trường trạng thái của động vật 35 Bảng 3.1 Danh sách từ của trường nghĩa con người được chuyển sang nghĩa

trường động vật 40

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Vấn đề trường nghĩa của ngôn ngữ đã được các nhà khoa học nghiên

cứu khá nhiều và từ rất sớm Đến cuối thế kỉ XIX, hoạt động nghiên cứu này

đã được các nhà nghiên cứu trên thế giới nói chung, các nhà nghiên cứu Việt Nam nói riêng dần chú trọng và đạt được nhiều thành tựu đáng kể Tuy nhiên, mỗi tác giả vẫn chỉ dừng lại ở việc tập trung xem xét đến những từ là hạt nhân ngữ nghĩa của các trường nghĩa Do vậy, việc nghiên cứu trường nghĩa cần được tiếp tục để mảng đề tài này được làm giàu và hoàn thiện hơn Xét trong phạm vi văn học, ngôn ngữ là chất liệu của văn học, gắn liền bộ môn nghệ thuật ngôn ngữ, theo M Gorki: “Ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên của văn học”

Nó đóng vai trò trọng yếu cho sự thành bại của một tác phẩm Bởi vậy, việc nghiên cứu “trường từ vựng – ngữ nghĩa trong tác phẩm văn học” giúp thấy rõ vai trò, tác động của của từ vựng nói riêng và ngôn ngữ nói chung đối với tác phẩm cụ thể Hơn thế, đây cũng sẽ là cơ sở cho những đánh giá khách quan về năng lực sử dụng ngôn ngữ của tác giả và giá trị của tác phẩm

1.2 Tô Hoài là một trong những tác giả văn xuôi xuất sắc nhất của văn học

Việt Nam thời kì hiện đại Trong suốt quãng đời cầm bút nhà văn đã đóng góp cho nền văn học dân tộc khối lượng tác phẩm lớn và đầy giá trị Ở những sáng tác của mình, ngôn ngữ được Tô Hoài sử dụng một cách đắc dụng Nhắc đến tác giả Tô Hoài, độc giả thường nhớ ngay đến những trang văn sống động và

có hồn về loài vật trong Dế mèn phiêu lưu kí, đây là tác phẩm nổi tiếng và đặc sắc nhất trong đề tài viết về loài vật của ông Theo dòng chảy thời gian, Dế

mèn phiêu lưu kí đã định được vị trí vững chắc của mình không chỉ ở Việt

Nam mà còn ở nhiều nước trên thế giới, xuất sắc trở thành đại diện ưu tú nhất của truyện thiếu nhi Việt Nam Đã có rất nhiều bài nghiên cứu khác nhau về các “yếu tố ngôn ngữ” trong tác phẩm này nhưng đến nay vùng đất đó vẫn còn phong phú đất canh tác cần những người nghiên cứu đào sâu, khám phá

và tìm hiểu

1.3 Nghiên cứu một tác phẩm đã được tìm hiểu rất nhiều, tác giả khóa luận

mong muốn mang tới cái nhìn lạ từ một khía cạnh mới mà chưa ai sử dụng để tìm hiểu về tác phẩm này

Tất cả những điều trên là lý do chủ yếu khiến chúng tôi chọn việc

nghiên cứu Trường nghĩa động vật trong Dế mèn phiêu lưu kí của Tô

Hoài làm đề tài khóa luận tốt nghiệp đại học của mình

2 Lịch sử nghiên cứu

Được các nhà làm khoa học về ngôn ngữ trên thế giới chú ý từ cuối thế

kỉ XIX, việc nghiên cứu ngữ nghĩa của ngôn ngữ xuất hiện với tần suất dày đặc và để lại nhiều công trình lớn nhỏ Đầu thế kỉ XX, lí thuyết trường được phát triển bởi các nhà khoa học người Mỹ và người Đức, họ chịu ảnh hưởng

bởi “học thuyết về dạng lời nói bên trong của ngôn ngữ của Humboldt” và

“tiền đề của chủ nghĩa cấu trúc Saussure” Tiếp sau đó, hàng loạt các nhà nghiên cứu đã dựa vào các cơ sở học thuyết này để đưa ra các “quan điểm về trường nghĩa” như: Stern, Trier, Jolles, Matoré, Oskaar

Lí thuyết trường được đưa ra từ lí thuyết ngôn ngữ học của W Humbolt và được thúc đẩy hình thành bởi F De Sausure Theo F De Sausure:

“giá trị của bất cứ yếu tố nào cũng do xung quanh quyết định” và “tất cả đều dựa trên những mối quan hệ” Như vậy, khi nghiên cứu, khai thác các vấn đề của ngôn ngữ ta không thể tách rời mà phải xem xét chúng như một hệ thống, tiền đề này đã đặt nền móng vững chắc để phát triển việc nghiên cứu trường nghĩa Xuất hiện từ đầu thế kỉ XX nhưng phải đến những năm 30 của thế kỉ lí thuyết “trường” mới được đưa ra lần đầu tiên bởi học giả người Đức là J Trier Quan niệm về trường nghĩa của ông là trường theo quan hệ dọc Cùng quan niệm trường kiểu đó còn có L Weisgerber, P M Roget, W V Warburg Tuy chỉ nhắc tới “trường khái niệm và trường từ vựng” nhưng lí thuyết trường nghĩa của J Trier cũng đã vén màn cho một “kỉ nguyên mới trong lịch sử ngữ nghĩa học”, là bước khởi đầu quan trọng để hoàn thiện khái niệm trường nghĩa về sau này Khác với J Trier, Porzig phát triển lí thuyết trường của mình theo quan hệ ngang, Bally đề xuất lí thuyết trường của mình theo quan hệ liên tưởng Nếu như J Trier là người “tiên phong” đưa ra lí thuyết trường thì G Ipsen là người sử dụng khái niệm trường nghĩa trước

nhất Theo G Ipsen: “trường nghĩa bao hàm những từ có những mối quan hệ

với nhau về hình thái và về nghĩa” Từ những phát hiện, quan niệm, hướng

nhìn khác nhau về vấn đề này, lý thuyết trường nghĩa được manh nha, phát triển và hoàn thiện

Mảng đề tài về trường nghĩa lan rộng và xâm nhập vào Việt Nam, thu hút phần đông tác giả nghiên cứu như: Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thiện Giáp, Bùi Minh Toán, Đỗ Việt Hùng, Mai Ngọc Chừ, Nguyễn Thúy Khanh Sản phẩm thu được là lí thuyết trường nghĩa trong các giáo trình được dùng ở các

trường đại học, cao đẳng trong nước, sách chuyên khảo như: Đại cương ngôn

ngữ học, Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt (Đỗ Hữu Châu), Cơ sở ngôn ngữ học,

Từ vựng học tiếng Việt (Nguyễn Thiện Giáp), Giáo trình Dẫn luận ngôn ngữ học (Nguyễn Thiện Giáp) Hầu hết các nhà nghiên cứu đã giới thiệu, vận

dụng lí thuyết trường từ vựng trong phạm vi ngôn ngữ, nhưng lại chưa đi vào một tác phẩm cụ thể Bởi vậy, “nghiên cứu trường nghĩa trong tác phẩm” là vấn đề mới, lạ và có phần thách thức Nghiên cứu về trường nghĩa động vật,

về tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí có thể kể đến một số luận án tiến sĩ, luận

văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp đại học, các bài nghiên cứu khoa học dưới đây:

Trong Đặc điểm trường từ vựng – ngữ nghĩa tên gọi động vật trên tư

liệu đối chiếu tiếng Việt với tiếng Nga (Luận án Phó Tiến sĩ, 1996) của tác giả

Nguyễn Thúy Khanh, tác giả đã định danh tên gọi động vật bằng các đặc điểm như: dựa vào nguồn gốc tên gọi, “tiếng Việt chủ yếu sử dụng các tên gọi thuần Việt Số lượng tên gọi vay mượn không đáng kể và chủ yếu là vay mượn chữ Hán”; dựa vào kiểu ngữ nghĩa của tên gọi có thể phân biệt các loại động vật với nhau Ngoài ra, tác giả còn nêu ra, phân tích ý nghĩa biểu trưng

các thành thành tố nghĩa của từ ngữ tên gọi động vật Ở Trường nghĩa động

vật trong thành ngữ tiếng Việt (Khóa luận tốt nghiệp, 2018) của tác giả Đỗ

Thị Mỵ đã khảo sát, phân tích trường nghĩa động vật trong thành ngữ tiếng Việt, phân loại thành các tiểu trường và phân tích ý nghĩa biểu trưng của các hình ảnh động vật đó

Ngoài ra còn có: Trường nghĩa động vật, thực vật trong ca dao Việt

Nam của tác giả Nguyễn Thị Thủy (Khóa luận tốt nghiệp, 2018), Trường Nghĩa Chỉ Động Vật, Thực Vật Trong Thơ Nguyễn Bính của tác giả Lê Thị

Mai (Khóa luận tốt nghiệp, 2018) Nhìn chung, các bài nghiên cứu đã nói

đến trường nghĩa động vật trong các đối tượng cụ thể Tuy nhiên, chưa có công trình nào đề cập đến trường nghĩa động vật trong một tác phẩm cụ thể

Các nghiên cứu về Dế mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài cũng đa dạng đề

tài nhưng chưa có công trình nào ở mảng ngôn ngữ nghiên cứu về trường

nghĩa động vật, có thể điểm qua như: Hội thoại trong Dế mèn phiêu lưu kí của tác giả Giáp Thị Thủy (Luận văn thạc sĩ, 2009), Giá trị biểu đạt của các từ

ngữ sinh hoạt trong Dế mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài của tác giả Nông Thị

Hậu (Khóa luận tốt nghiệp, 2007) Từ lịch sử nghiên cứu trên, chúng tôi lựa

chọn triển khai nghiên cứu đề tài: Trường nghĩa động vật trong Dế mèn phiêu

lưu kí của Tô Hoài

3 Mục đích nghiên cứu

Với việc nghiên cứu trường nghĩa động vật trong Dế mèn phiêu lưu kí,

khóa luận nhằm lí giải cặn kẽ tính hệ thống của ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương cụ thể, biểu hiện qua trường từ vựng về động vật trong tác phẩm của

Tô Hoài Qua đó, khẳng định tài sử dụng ngôn ngữ của tác giả Tô Hoài cùng

giá trị của tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Khảo sát các vấn đề lí thuyết về trường nghĩa, các công trình nghiên

cứu có liên quan đến trường nghĩa động vật và truyện ngắn Dế mèn phiêu lưu

kí

4.2 Khảo sát, thống kê các từ thuộc trường nghĩa động vật trong tác phẩm, phân xuất ra thành các tiểu trường

4.3 Phân tích, vai trò, hiệu quả sử dụng của trường nghĩa động vật trong

tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí của nhà văn Tô Hoài

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Trường nghĩa động vật trong Dế mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài

5.2 Phạm vi nghiên cứu

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích ngữ nghĩa

- Phương pháp miêu tả

- Thủ pháp so sánh, đối chiếu

- Thủ pháp thống kê

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung chính của khóa luận bao gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lí thuyết

Chương 2: Hệ thống trường nghĩa động vật trong Dế mèn phiêu lưu kí Chương 3: Hiện tượng chuyển trường nghĩa trong Dế mèn phiêu lưu kí

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT 1.1 Khái quát về trường nghĩa

1.1.1 Khái niệm trường nghĩa

Khái niệm trường nghĩa đã được sử dụng “thường xuyên” trong ngôn ngữ, song để đi tới một thống nhất chung về khái niệm này không phải là một quá trình dễ dàng Những người nghiên cứu đều dựa trên cơ sở lý thuyết đã được công bố bởi thế hệ nghiên cứu đi trước nhưng mỗi cá nhân lại có cách nhìn nhận và sáng tạo riêng của mình Các công trình nghiên cứu khoa học về trường nghĩa đều hướng đến mục đích kiến giải khái niệm trường nghĩa, tùy theo quan điểm của mỗi cá nhân mà người quan tâm đến trường nghĩa nhận được các ý kiến khác nhau

Từ năm 1970, lí thuyết trường được các nhà ngôn ngữ ở Việt Nam tiếp nhận và giới thiệu trong nước Khái niệm trường nghĩa theo đó cũng được các nhà nghiên cứu nhìn nhận rõ ràng hơn Trong đó, tác giả Đỗ Hữu Châu là người dẫn đường ưu tú, là người giới thiệu khái niệm trường nghĩa “trọn vẹn”

và “chi tiết” nhất thông qua hàng loạt các công trình nghiên cứu lớn nhỏ Tác giả Đỗ Hữu Châu cho rằng: “Mỗi tiểu hệ thống ngữ nghĩa được gọi là một trường nghĩa Đó là những tập hợp từ đồng nhất với nhau về ngữ nghĩa” [1, 170]

Việc xác định và đưa ra thống nhất chung về khái niệm trường nghĩa vẫn còn bỏ ngỏ, nó vẫn được xem là một đòi hỏi, yêu cầu bức thiết của khoa học ngôn ngữ Chính vì vậy, dựa vào quan điểm của những người nghiên cứu

đi trước, chúng tôi đồng ý với khái niệm trường nghĩa như sau:

Trường nghĩa là tập hợp từ ngữ có sự giống nhau về phạm trù ngữ nghĩa Nó chứa đựng các từ ngữ có các nét nghĩa liên quan nhau, quy định lẫn nhau ( nghĩa chung và nét nghĩa riêng biệt) Nói đến trường nghĩa là nói đến mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ và các đơn vị tương đương với từ

1.1.2 Đặc điểm của trường nghĩa

Theo tác giả Nguyễn Văn Thạo, “cấu trúc nghĩa của trường nghĩa” mang nhiều những đặc điểm phong phú, đa dạng Trong phạm vi giới hạn của một khóa luận không thể đề cập hết những đặc điểm của trường nghĩa được, chính vì vậy, ở đây chúng tôi chỉ lựa chọn đề cập đến những đặc điểm có liên

quan đến các vấn đề trong khóa luận

1.1.2.1 Tính giao thoa

Hiện tượng nhiều nghĩa của từ tạo nên sự phong phú về nghĩa trong bản thân từ vựng Một từ có nhiều nét nghĩa, mỗi nét nghĩa của từ lại có thể phân xuất vào một trường khác nhau, điều này đã góp phần tạo ra đặc điểm là “tính giao thoa” giữa các trường với nhau Vì lí do này, một từ hoàn toàn thuộc về một trường từ vựng chiếm số tỉ lệ rất thấp Các từ trong vòng trung tâm của trường có số lượng không lớn, ngược lại các từ ở vùng biên lại có số lượng đột phá hơn, đây là những từ mang nhiệm vụ giao thoa, không chỉ xuất hiện ở một trường từ vựng duy nhất mà có thể nằm ở rất nhiều trường khác nhau

Ví dụ: từ “bói cá”, có thể xếp vào trong tiểu trường tên gọi cụ thể của động vật (khi nó là danh từ chỉ tên riêng, như “lão còn có biệt hiệu là tiên sinh

Bói Cá” [6, 141]), cũng có thể xem xét đặt vào trong hoạt động của động vật

(khi nó là động từ, chỉ hoạt động đợi bắt mồi của động vật)

1.1.2.2 Tính tầng bậc

Trong hệ thống ngữ nghĩa của trường thì một trường nghĩa có thể phân cấp ra thành nhiều tiểu trường nhỏ hơn và chúng giữ mối quan hệ “mật thiết” với nhau Các trường có thể đứng độc lập hoàn toàn với quan hệ trái ngược, bình đẳng; có thể lồng vào nhau với quan hệ đan xen hoặc cũng có thể chứ đựng nhau với quan hệ cấp bậc, tôn ti Trường bậc cao bao hàm các trường bậc thấp, trường lớn bao hàm một hay một vài trường nhỏ Tựu chung lại, có thể hiểu rằng, các trường có khả năng đứng độc lập, giao nhau hoặc bao chứa nhau tùy vào sự xuất hiện những từ thuộc vùng biên của chúng

Ví dụ: Trường nghĩa động vật là “trường tối cao”, dưới trường này có các tiểu trường bậc 1 như tên gọi cụ thể của các loài động vật, tiểu trường bậc

2 như: động vật trên cạn, động vật dưới nước, động vật trên không Nhờ đặc

điểm này chúng tôi phân cấp trường động vật thành các tiểu trường đồng cấp, cấp trên – cấp dưới dễ dàng hơn

1.1.3 Phân loại trường nghĩa

Tiếp nhận những thành tựu của các tác giả nước ngoài, tác giả Đỗ Hữu Châu căn cứ vào các mối quan hệ giữa ý nghĩa của từ trong cùng trường nghĩa (quan hệ dọc và quan hệ ngang) và căn cứ vào ý nghĩa của các từ giữa các trường khác nhau để chia hệ thống trường nghĩa thành ba loại, đó là: trường nghĩa dọc (trường nghĩa trực tuyến) gồm có: Trường nghĩa biểu vật và trường nghĩa biểu niệm; Trường nghĩa ngang (tuyến tính); Trường nghĩa liên tưởng

1.1.3.1 Trường nghĩa biểu vật

Trường nghĩa biểu vật là tập hợp những từ được sắp xếp theo phạm vi

sự vật, hiện tượng mà chúng biểu thị Nói cách khác, trường nghĩa biểu vật

là hệ thống từ vựng giống nhau về ý nghĩa biểu vật Vậy căn cứ vào đâu để có thể xác lập được trường nghĩa biểu vật? Để tập hợp được các từ có các nghĩa biểu vật giống nhau trước tiên phải chọn một danh từ khái quát nhất làm gốc trụ cột, làm trung tâm Lấy đó làm cơ sở, lần lượt sắp xếp các lớp từ có cùng nét nghĩa với danh từ gốc để tạo nên trường nghĩa biểu vật Như đã nói, trường nghĩa có tính giao thoa nên ranh giới giữa các trường rất mỏng manh, những từ thuộc lớp từ càng xa danh từ trung tâm thì càng thuộc về nhiều trường nghĩa khác nhau, mối quan hệ với trường cũng “mờ nhạt” hơn so với lớp từ gần danh từ gốc

Ví dụ: Trường biểu vật “hình dáng bên ngoài”, chọn từ hình dáng bên ngoài làm gốc, ta xác lập được các từ đồng nghĩa sau:

1 Đặc điểm khuôn mặt

- Đặc điểm khuôn mặt nói chung: trái xoan, tròn, vuông chữ điền,

thon

- Đặc điểm đôi mắt: ti hí, bồ câu, một mí, hai mí, nhìn, trông

- Đặc điểm đôi má: phúng phính, hây hây, mịn màng, ửng hồng

- Đặc điểm mũi: dọc dừa, tẹt, cao, thẳng, thấp

- Đặc điểm miệng: chúm chím, (môi) trái tim, hé cười

2 Đặc điểm dáng người: cân đối, mảnh dẻ, đều đặn, nở nang

3 Đặc điểm đôi tay

- Hình dạng của tay: thon, béo múp, búp măng

- Hoạt động của đôi tay: cầm, nắm, kéo, xé

4 Đặc điểm tóc:

- Màu tóc: Đen, đen nhánh, bạc phơ, bạc trắng, trắng

- Đặc điểm tóc: mềm mại, tơ, rễ tre

- Trạng thái tóc: Loà xoà, rối, xoã, buộc

5 Đặc điểm da:

- Màu sắc của da: Vàng, đen, hồng hào, xanh xao

- Đặc điểm của da: Sạm nắng, nhăn nheo, đồi mồi, căng bóng

1.1.3.2 Trường nghĩa biểu niệm

Trường nghĩa biểu niệm là tập hợp từ ngữ giống nhau nhau về một cấu trúc nghĩa biểu niệm Để có được một trường nghĩa biểu niệm cần:

- Một “cấu trúc biểu niệm” (nét nghĩa của từ) làm gốc, trung tâm

- Tập hợp từ có cùng “cấu trúc nghĩa biểu niệm” gốc đó

Không khác biệt với trường nghĩa biểu vật, trường biểu niệm cũng có thể phân xuất ra các trường lớn nhỏ; cũng có sự giao thoa giữa các trường, tiểu trường; cũng có “lõi trung tâm với các từ điển hình và những từ ở những lớp kế cận trung tâm, những từ ở lớp ngoại vi” [1, 177]

Ví dụ: Chọn trường biểu niệm: (hoạt động của con người) (tác động đến đối tượng) làm lõi trung tâm, ta thu thập được các tiểu trường như sau:

- Hoạt động của chân: đá, sút, đạp, giẫm

- Hoạt động của răng: cắn, nhai, nghiến

- Hoạt động của đầu: nhức, gục, cúi, quay

Mỗi lần bổ sung thêm một nét nghĩa, số lượng tiểu trường cùng từ ngữ trong tiểu trường sẽ giảm đi nhưng lại cụ thể và “chất lượng” hơn Dựa vào hai thành phần ngữ nghĩa khác nhau, ta được nhìn nhận hai trường (trường nghĩa biểu vật và trường nghĩa biểu niệm) ở hai góc độ khác biệt Tuy nhiên, chúng vẫn có mối quan hệ lui tới lẫn nhau Khi phân lập trường nghĩa biểu niệm ta cần dùng đến các “nét nghĩa biểu vật”, ngược lại ở trường nghĩa biểu vật, ta phải tổng hợp các nét nghĩa biểu vật trong cấu trúc biểu niệm lại thành tiêu chí lớn để phân lập Sự xác định đúng đắn và thích hợp từ vựng vào

trường nghĩa sẽ giúp ta hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của từ và ngược lại

1.1.3.3 Trường nghĩa tuyến tính

Trường nghĩa tuyến tính là tập hợp từ ngữ trong đó có một từ làm gốc, trung tâm, các từ còn lại có thể kết hợp từ đó để tạo ra những đơn vị lớn hơn (cụm từ, câu) chấp nhận được trong ngôn ngữ Sự hình thành trường nghĩa tuyến tính dựa vào quan hệ tuyến tính (quan hệ ngang, quan hệ ngữ đoạn) của ngôn ngữ, mà cơ sở của quan hệ này chính là tính hình tuyến của ngôn ngữ:

“các từ không thể xuất hiện cùng lúc mà phải lần lượt kế tiếp nhau tạo thành một chuỗi, qua đó bộc lộ ý nghĩa từ vựng, ngữ pháp của mình”

Ví dụ: Trường tuyến tính của Giáo viên là: giảng dạy, giáo dục, mẫu

mực, mô phạm, đứng lớp, ra đề, kiểm tra, chấm điểm, giáo án Trường bao

gồm tất cả những từ đứng trước và sau từ “Giáo viên” để tạo nên chuỗi tuyến tính chấp nhận được như: “Giáo viên là người giáo dục và đào tạo học sinh – thế hệ tương lai của dân tộc, của đất nước”

Kết hợp với trường nghĩa dọc, trường nghĩa ngang cũng góp phần lí giải những quan hệ cấu trúc ngữ nghĩa bên trong của từ

1.1.3.4 Trường nghĩa liên tưởng

Liên tưởng là “nhân sự việc, hiện tượng nào đó mà nghĩ đến sự việc, hiện tượng có liên quan” [10, 568] Như vậy, có thể xác định, trường nghĩa liên tưởng là hệ thống từ vựng biểu thị sự vật, hiện tượng, hoạt động, trạng thái, tính chất trong nhận thức của con nguời có quan hệ liên tưởng với một

từ trung tâm

- Chỉ loại: hoa hồng, hoa cúc, hoa huệ, hoa loa kèn, hoa đồng tiền

- Đặc điểm, tính chất: cái đẹp, sự sống, thanh cao, mềm mỏng, yếu đối,

tình yêu đôi lứa, tính không bền vững

- Bộ phận cơ thể: miệng xinh, bộ phận sinh dục của nữ

- Biểu tượng: người con gái đẹp, quân tử

Tính chủ quan cao, phụ thuộc phần lớn vào các yếu tố của cá nhân là đặc điểm nổi bật của trường nghĩa này; kéo theo đó là các đặc điểm như “tính dân tộc, tính thời đại, tính cá nhân” [1, 187], tính không ổn định khiến cho loại trường này không có tác dụng với từ như hai trường nghĩa dọc và ngang

Bù lại, trường nghĩa liên tưởng lại có tác dụng lớn trong việc giải thích việc

sử dụng từ bất thường, không rõ ràng trong tác phẩm văn học

1.1.4 Hiện tượng chuyển trường

Chuyển trường là “một hiện tượng đặc biệt trong ngôn ngữ” Hiện

tượng chuyển trường là hiện tượng “một từ ngữ thuộc một trường ý niệm này

được chuyển sang dùng cho các sự vật thuộc một trường ý niệm khác” Ngôn ngữ có tính đa trị, một cái biểu đạt có thể có nhiều cái được biểu đạt Hệ quả của đặc điểm này tạo nên hiện tượng nhiều nghĩa từ vựng Từ ban đầu cũng chỉ có một nghĩa biểu vật Do đòi hỏi bức thiết từ nhu cầu, mong muốn trao đổi, tiếp xúc với nhau của con người, từ sau khi sử dụng được một thời gian thì xuất hiện nhiều “nghĩa biểu vật mới” từ ngữ nghĩa của từ gốc

Hiện tượng chuyển trường được hình thành trên cơ sở của sự chuyển nghĩa của từ và đặc điểm tự thân của nó – tính giao thoa Hiện tượng chuyển trường làm cho ranh giới vốn mỏng manh giữa các trường nghĩa bị loại bỏ, từ chuyển nghĩa không còn nằm ở trường nghĩa cũ mà phải chuyển sang một trường nghĩa mới cho phù hợp với nội dung mà nó biểu đạt Hiện tượng này giúp cho ngữ nghĩa của các từ thêm phong phú, làm cho ngôn ngữ thêm giàu

có, linh hoạt; giúp khắc họa cụ thể nhân vật, tạo ra cho tác phẩm nhiều giá trị mới; giúp cho người đọc có những liên tưởng bất ngờ thú vị “Hiện tượng chuyển trường bắt đầu từ sự chuyển nghĩa của từ” nên phương thức chuyển nghĩa của từ cũng sẽ là phương thức chuyển trường Hai phương thức phổ biến đó là: ẩn dụ và hoán dụ

Ví dụ: Từ “chân” có nghĩa gốc chỉ “bộ phận dưới cùng của cơ thể người hay động vật dùng để đi, đứng; thường được coi là biểu tượng của hoạt động đi lại của con người” [10, 140] Khi chuyển trường, “chân” được chuyển sang một số trường khác như:

- Chuyển sang trường bộ phận đồ vật: chân đèn, chân giường, chân

kiềng

- Chuyển sang trường cương vị phận sự: chân giám đốc , chân sào, kế

chân

- Chuyển sang trường vị trí, không gian: chân núi, chân không, chân

mây, chân tường, chân răng

- Chuyển sang trường tính chất, trạng thái: chân chất, chân thực chân

thành, chân thật, chân thực

1.2 Mối quan hệ giữa trường nghĩa với ngôn ngữ văn chương

1.2.1 Trường nghĩa biểu vật với ngôn ngữ văn chương

Trong ngôn ngữ văn chương, các từ trong trường biểu vật này lôi kéo nhau chuyển địa chỉ tới trường biểu vật khác; kết quả nhận được là “sự cộng hưởng ngữ nghĩa” cho đoạn văn, bài văn Như đã nói ở trên, ẩn dụ và hoán dụ

là hai phương thức để chuyển nghĩa của từ Chuyển trường theo phương thức

ẩn dụ thường dẫn đến hiện tượng chuyển trường nghĩa biểu vật

Ví dụ: Từ “chân” là từ “chỉ bộ phận cơ thể”, được chuyển sang trường

đồ vật và trường vật thể địa lí có thể kéo theo các từ: mũi, đầu, lòng…cũng

chuyển sang trường đó

Trong văn chương, cụ thể trong một văn bản thường xuất hiện các từ thuộc cùng một trường với để tạo ra sự hợp lí về trường nghĩa biểu vật Một câu văn, đoạn văn, hay lớn hơn là một tác phẩm thường có một “hình ảnh chủ đạo” làm lõi trung tâm, từ đó chi phối, dẫn theo các từ khác cùng trường biểu vật với nó “Hình ảnh chủ đạo” này có khi được tường minh, có khi được thể hiện ngầm qua các trường trong đoạn văn:

Ví dụ:

“Mưa xuân tới rồi Ngoài kia đương mưa phùn

Vòm trời âm u Cả đến mảnh trời trên đầu tường cũng không thấy Không phải tại sương mù ngoài hồ tỏa vào Đấy là mưa bụi, hạt mưa từng làn lăng quăng, li ti đậu trên mái tóc Phủi nhẹ một cái, rơi đâu mất Mưa dây, mưa rợ, mưa phơi phới như rắc phấn mù mịt

Mưa phùn đem mùa xuân đến Mưa phùn khiến những chân mạ gieo muộn nảy xanh lá mạ Dây khoai, cây cà chua rườm rà xanh rờn các trảng ruộng cao Mầm cây sau sau, cây nhội, cây bàng hai bên đường nảy lộc, mỗi hôm trông thấy mỗi khác.” [14]

Hình ảnh chủ đạo trong đoạn văn trên là “mưa xuân”, hình ảnh kéo

theo các từ cùng trường: mưa phùn, âm u, mưa bụi, hạt mưa, làn, lăng quăng,

li ti, mưa dây, mưa rợ

1.2.2 Trường nghĩa biểu niệm với ngôn ngữ văn chương

Ngôn từ là “chất liệu” để văn chương phản ánh hiện thực và xây dựng hình tượng nghệ thuật Mỗi tác phẩm văn học là tấm gương phản chiếu một phương diện của hiện thực đời sống nên để phương diện đó được nổi bật, chất liệu cấu thành tác phẩm là ngôn từ cũng phải chứa cái thống nhất, hợp lí với nhau để phát huy được tối đa ngữ nghĩa giữa các từ “Sự cộng hưởng ngữ nghĩa” này dựa trên “nét nghĩa” gốc ban đầu, vốn có trong các từ hay nói khác

đi dựa trên “nét nghĩa” trung tâm trong một trường nghĩa (một nhóm từ ngữ trong một trường) biểu niệm

(Nguyễn Khuyến, Vợ thợ nhuộm khóc chồng)

Trong câu đối, Nguyễn Khuyến không chỉ thay vợ người thợ nhuộm

khóc chồng, mà ông còn làm được một câu đối tự nhiên, đầu màu sắc: thắm,

tía, đen, điều, đỏ, vàng, hồng, trắng, tím, xanh Câu đối không những cho

thấy cái tài tình của tác giả khi sử dụng chữ nghĩa mà còn bộc lộ cái tình thắm thiết, cái đau đớn tử biệt của vợ đối với chồng Trong câu đối có sự thống nhất về trường biểu niệm Các nét nghĩa biểu vật trong trường có sự cộng hưởng từ ngữ với nhau để hướng đến nét nghĩa chung, giúp tác giả phản ánh cuộc đời người chồng, nỗi đau người vợ một cách chân xác mà vẫn ý nhị

“Sự cộng hưởng ngữ nghĩa” không chỉ xảy ra đối với các từ mà còn chi phối đến cả ngữ pháp, ngữ âm và tiết tấu Hay nói cách khác, các tác giả thường kết hợp toàn bộ các yếu tố của ngôn ngữ để tạo ra sự hoàn hảo về hình thức cho tác phẩm của mình

1.2.3 Trường nghĩa tuyến tính với ngôn ngữ văn chương

Diện mạo văn chương luôn có những thay đổi không ngừng vượt ra khỏi chuẩn mực nhờ sự sáng tạo từ ngữ của lực lượng sáng tác Bắt nguồn cho sự sáng tạo ấy là những kết hợp lạ hóa, bất thường trong trường nghĩa ngang Dấu ấn cá nhân tác giả làm cho từ ngữ trong văn của ông ta khác đi so với cách kết hợp, sắp xếp từ ngữ thông thường Những kết hợp ấy có thể được đồng tình, lan truyền rộng rãi và dần trở thành những kết hợp từ ngữ bình

thường

Ví dụ:

“Mưa dây, mưa rợ, mưa phơi phới như rắc phấn mù mịt” [14]

Trong bài Cây bằng lăng, Tô Hoài đã kết hợp từ “mưa” với từ “dây” tạo thành “mưa dây” Từ mưa dây chưa được coi là một kết hợp bình thường

nằm trong trường nghĩa tuyến tính của từ “dây”, trong khi đó các từ như “dây đàn”, “dây khoai”, “căng dây” đã xuất hiện trong từ điển, là kết hợp bình

thường của từ này Mưa dây chính là kết quả của sự sáng tạo ngôn từ của Tô

Hoài

1.2.4 Trường nghĩa liên tưởng với ngôn ngữ văn chương

Trường liên tưởng có một vai trò quan yếu trong việc tiếp nhận tác phẩm văn chương Trường liên tưởng “có hiệu lực lớn giải thích sự dùng từ, nhất là sự dùng từ trong tác phẩm văn học, giải thích các hiện tượng sáo ngữ,

sự ưa thích lựa chọn những từ ngữ nào đấy để nói hay viết, sự né tránh đến kiêng kị những từ nhất định” [1, 187]

Ví dụ:

“Cậy em, em có chịu lời, Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa.”

(Nguyễn Du, Truyện Kiều)

Nguyễn Du đã lựa chọn sử dụng từ “cậy” chứ không phải một từ nào khác Để lí giải chính xác được cách tác gia lựa chọn từ này ta phải liên tưởng câu chuyện của gia đình Thúy Kiều, câu chuyện tình yêu của bản thân Thúy Kiều và mối quan hệ giữa Thúy Kiều và Thúy Vân “Cậy” không chỉ là sự nhờ vả đơn thuần mà đó còn là tiếng lòng của Kiều, nó chứa đựng cả niềm tin

và mong muốn thiết tha nhất Dùng từ “cậy”, Thúy Vân không thể từ chối, mà cũng không nỡ từ chối Có thể nói, tác gia Nguyễn Du đã đạt đến trình độ bậc thầy của ngôn ngữ

Không cần xem xét nhiều phương diện trong tác phẩm, chỉ cần xét đến

“diện mạo ngôn ngữ” cũng đã đủ phân biệt tác phẩm văn học của các thời đại kháu nhau Muốn tác phẩm được công chúng đón nhận, nhà văn phải có sự thích ứng nhanh nhạy với thời đại, đặc biệt phải xóa bỏ những ràng buộc với các trường liên tưởng cũ để cập nhật kịp thời cho mình lối liên tưởng mới mẻ, hợp thời Không chỉ người cầm bút mà cả những người nghiên cứu văn học, giảng dạy Ngữ văn cũng liên tục đổi mới tư tưởng, tình cảm, vốn sống, đặc biệt là làm mới ngôn ngữ của mình

1.3 Khái niệm động vật

Động vật là “sinh vật có cảm giác và tự vận động được” [10, 346] Ví

dụ: thú, chim, sâu bọ, Theo Bách khoa toàn thư mở Wikiedia: “Động vật là

một nhóm sinh vật đa bào, nhân chuẩn, được phân loại là giới Động vật (Animalia, đồng nghĩa: Metazoa) trong hệ thống phân loại 5 giới Cơ thể của chúng lớn lên khi phát triển Hầu hết động vật có khả năng di chuyển một cách tự nhiên và độc lập”

Giới động vật rất đa dạng và phong phú, chúng có số lượng gần như

vô kể Các nhà khoa học thống nhất phân loại động vật theo thứ tự: ngành,

phân ngành, lớp, bộ, họ, chi, loài, giống Nhà động vật học người Thụy Điển

Carolus Linnaeus phân loại giới động vật thành hai loại chính là: “động vật có xương sống (bò sát, cá, lưỡng cư, chim, thú) và động vật không xương sống ( động vật nguyên sinh, thân lỗ, ruột khoang, sứa lược, giun dẹp, giun tròn, giun đốt, thân mềm, da gai, chân đốt: hình nhện, giáp xác, côn trùng, nhiều chân, thân mềm, da gai )” Trong số các loài động vật không xương sống thì côn trùng là một trong những loài có số lượng lớn, thậm chí còn nhiều hơn động vật có xương sống gấp mười lần

Động vật là các mắt xích trong lưới thức ăn phức tạp, đồng thời “đóng vai trò quan trọng trong sự cân bằng sinh thái”, duy trì sự cân bằng số lượng các loài sinh vật trên trái đất Mỗi quần thể động vật góp phần tạo ra sự cân bằng của hệ sinh thái Động vật cung cấp nguyên liệu sản xuất, tiêu dùng cho con người, hỗ trợ cho con người trong lao động, thể thao, giải trí, bảo vệ an ninh và làm vật thí nghiệm trong nghiên cứu khoa học Đôi khi động vật cũng

là nguyên nhân gây bệnh cho con người và các loài động vật khác Hơn hết, động vật còn trở thành đề tài, cảm hứng sáng tác cho các nhà văn, nhà thơ Văn học bén rễ từ cuộc sống, lấy những đặc điểm thuộc tính chân thật nhất của động vật làm trụ cột, các tác giả đã thỏa sức sáng tạo, thể hiện cá tính của mình qua những trang văn viết về động vật

1.4 Khái quát về tác giả Tô Hoài

Tô Hoài là một trong những cây bút xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại Ông sinh ra ở làng Nghĩa Đô (Hà Nội), nơi đây chính là cái nôi

ru nguồn cảm hứng nghệ thuật cho Tô Hoài Nhà văn được nuôi dưỡng trong gia đình làm thủ công nghèo; tuổi thanh niên phải trải qua nhiều nghề khác nhau để kiếm sống Bén duyên với nghề văn bằng những dòng thơ lãng mạn, song Tô Hoài nhận thấy đây không phải thế mạnh của mình nên đã nhanh chóng kết thân với văn xuôi và đạt được nhiều thành tựu rực rỡ cả về số lượng

và chất lượng Với định hướng nghệ thuật: viết về cuộc đời của chính mình,

của nhiều người xung quanh mình, Tô Hoài đã chắp bút suốt 65 năm để cống

ông được chia làm hai giai đoạn: trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945 với hai mảng đề tài chính là Hà Nội và miền núi được tiếp cận từ “phương diện đời tư, đời thường và phong tục” (Trần Đăng Suyền) Ở khóa luận này, chúng tôi xin tập trung giới thiệu những sáng tác về thế giới loài vật và truyện

đồng thoại Dế mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài

1.4.1 Tô Hoài – tác giả “giải cạn” về loài vật

Trước Cách mạng, đối tượng thẩm mĩ trong sáng tác của Tô Hoài là thế

giới loài vật và cuộc sống, con người ở vùng quê nghèo ven đô Trong đó, những truyện viết về loài vật giữ một vị trí quan trọng trong hành trình sáng tạo của Tô Hoài Đánh giá về truyện loài vật của Tô Hoài, Hà Minh Đức khẳng định: “Trong văn học Việt Nam thời kì hiện đại, Tô Hoài là văn viết thành công nhất, hấp dẫn nhất về các loài vật” Khi được hỏi tại sao tác giả lại hiểu sâu sắc về loài vật như vậy, tại sao lại có thể miêu tả chúng sống động như vậy, nhà văn Tô Hoài đã chia sẻ: “Cái làng ven đô của tôi có một cái đầm nước, bên bờ đầm là một bãi cỏ, tôi và bọn trẻ trong làng luôn chơi đủ mọi trò trẻ con ở đó như hun dế, giật cỏ gà chọi nhau, bắt chuồn chuồn, kéo vó tôm, bơi lội vì vậy tôi biết rất rõ vẻ ngơ ngác của một anh gọng vó mới ở dưới đầm lên, cái thân hình béo núc ních của chị Cốc trong mùa tôm cá, rồi sự khác biệt của Dế Mèn với Dế Trũi, Châu Chấu với Châu Chấu Voi, Chuồn Chuồn Ớt với Chuồn Chuồn Tương” Qua một loạt những tác phẩm hấp dẫn

như: Một cuộc bể dâu, Dê và lợn, Ba anh em, Đôi Gi đá, Võ sĩ bọ ngựa, Đám

cưới chuột, Trê và cóc, Dế Mèn phiêu lưu kí Có thể nói rằng, Tô Hoài là tác

giả “giải cạn về loài vật” Tại Việt Nam, trước Tô Hoài không có tác giả nào làm được xuất sắc, sau Tô Hoài cũng chưa có nhà văn nào vượt qua được ông

về mảng đề tài này

Nhà văn Tô Hoài ngay từ những năm tháng đầu đến với nghiệp văn đã lao động bền bỉ cho sự nghiệp phục vụ thiếu nhi Vậy nên, đề tài về loài vật khiến ông thích thú và đặc biệt chăm chút hơn cả Trước và sau Cách Mạng tháng Tám, ông có tất cả 33 truyện viết về loài vật “Thế giới loài vật” trong sáng tác của Tô Hoài cực kì đông đảo, đặc biệt là những loài vật nhỏ bé, gắn

liền với đời sống của con người, sống quanh quẩn bên con người như: mèo,

chó, gà, vịt, chim, chuột, cá và cả ếch nhái, cóc, dế, bọ ngựa, cào cào, kiến

Ta bắt gặp trong những sáng tác của ông một “thế giới loài vật” đông vui, nhộn nhịp với đầy đủ cung bậc tình cảm, những phẩm chất, ngôn ngữ, hoạt động, đặc điểm trạng thái tính cách và số phận giống như con người Dưới ngòi bút của Tô Hoài, vẻ đẹp của các loài vật được phát hiện, lí giải cặn kẽ dưới nhiều góc độ khác nhau, điều đó đã mang tới cái nhìn mới mẻ cho độc giả nhiều thế hệ

Đi theo những trang truyện về loài vật của ông, ta nhận thấy sự mẫn cảm, nhạy bén và óc quan sát vô cùng tinh tế Ông tả loài vật nào đúng với bản chất và đặc điểm của loài vật ấy Loài vật hiện lên trong trang viết của Tô

Hoài thật sinh động Đó là Vợ chồng lão Trê “gian ngoan, xảo quyệt”, lõi đời

“có đẻ chẳng có nuôi, sinh năm bẩy bận cũng chẳng được bận nào” bàn mưu

cướp con của vợ chồng Cóc (Trê và Cóc) Đó là cậu gà trống có “bộ mặt khinh khỉnh ta đây” và rất đa tình (Một cuộc bể dâu) Hay đó là vợ chồng Gi

đá “lờ khờ, ngẩn ngơ, xấu xí - nghĩa là đặc nhà quê” Nhưng bù lại chúng cực

kì siêng năng xây tổ ấm, tạo dựng hạnh phúc và chúng “bình lặng, chịu khó, ít

ồn ã” (Đôi Gi đá) Toàn bộ những yếu tố trong phạm vi liên quan đến loài

vật, Tô Hoài đều viết một cách vô cùng cặn kẽ Tô Hoài đã lưu tâm quan sát các con vật hết sức kĩ càng từ hình dáng, hoạt động bên ngoài đến tính chất, trạng thái bên trong Ông vận dụng linh hoạt các giác quan, chọn điểm nhìn phù hợp, trình tự quan sát hợp lí để vừa có thể khắc họa con vật đúng với nét riêng biệt và tiêu biểu giống loài, vừa có thể qua loài vật thể hiện được những yếu tố của con người

1.4.2 Dế mèn phiêu lưu kí - tác phẩm xuất sắc nhất của Tô Hoài

Trong số những tác phẩm viết về “thế giới loài vật” của Tô Hoài, người

ta ấn tượng nhất với truyện ngắn Dế mèn phiêu lưu kí được sáng tác năm 1941

Có thể khẳng định đây là tác phẩm văn xuôi “đặc sắc và nổi tiếng nhất” của

Tô Hoài khi viết về loài vật Truyện ngắn đã gắn liền với nhiều thế hệ độc giả

Việt Nam, đặc biệt là thiếu nhi Lúc đầu truyện có tên là Con dế mèn phát

hành năm 1941 bởi Nhà xuất bản Tân Dân, Hà Nội Sau đó, được sự ủng hộ

nhiệt thành của độc giả, Tô Hoài cho ra đời thêm truyện Dế Mèn phiêu lưu kí Năm 1955, nhà văn đã hợp hai truyện với nhau tạo thành truyện Dế Mèn

phiêu lưu kí hiện tại Cho đến nay, tác phẩm đã được dịch ra gần 40 thứ tiếng

trên thế giới

Tô Hoài chọn thể loại truyện đồng thoại để viết về lí tưởng, suy nghĩ của thế hệ mình, phản ánh thực tế xã hội trong thời đại mình, đồng thời ông cũng muốn hướng đến tuổi thơ, những gì gần gũi với tuổi thơ Sự đón nhận tác phẩm một cách nồng nhiệt của độc giả chứng minh lựa chọn của ông là đúng đắn Người đọc trong nước và nước ngoài bắt đầu biết đến tên tuổi của

Tô Hoài từ khi Dế Mèn phiêu lưu kí được phát hành Truyện ngắn không chỉ

viết về loài vật một cách đơn thuần mà còn hướng đến tinh thần nhân loại, chính điều này làm cho tác phẩm vượt qua mọi băng hoại của thời gian Bản thân Tô Hoài cũng từng khẳng định: “Trước năm 1945, các tác phẩm văn học

thiếu nhi Việt Nam, tiêu biểu là Dế Mèn phiêu lưu kí, hướng đến tính nhân

loại, nhờ đó mà có giá trị lâu dài Các tác phẩm về sau của ta không được như thế”

Ở Dế Mèn phiêu lưu kí, Tô Hoài đã phác họa rất cụ thể, sống động và

hấp dẫn về một lát cắt của cuộc đời chàng Dế Mèn thông qua ngôn ngữ miêu

tả đầy tự tin của Dế Mèn Tác giả miêu tả tỉ mỉ từng bộ phận cơ thể, hình dáng, màu sắc đến trạng thái nội tâm bên trong; không chỉ làm toát lên sự khỏe mạnh dồi dào, sức trẻ hừng hực ở nhân vật Dế Mèn mà còn ở trong cả những nhân vật khác Ngòi bút miêu tả đặc sắc cùng vốn ngôn ngữ phong phú của Tô Hoài đã giúp người đọc hiểu rất sâu sắc về thế giới loài vật Với con mắt tinh tường, sự hóm hỉnh và tình cảm yêu mến loài vật kết hợp cùng óc tưởng tượng sáng tạo và kho từ vựng phong phú Nhà văn đã miêu tả các loài vật vừa chân thực, sống động với những nét ngoại hình, tập tính sinh hoạt đặc trưng của chúng lại mang những nét tâm lý, tính nết, phẩm chất giống con người nên chúng rất gần gũi với độc giả, đặc biệt là với thế hệ trẻ

Tiểu kết chương 1

Trong chương này chúng tôi đã giải quyết được những vấn đề cơ bản của trường nghĩa: khái niệm trường nghĩa, các loại trường nghĩa, đặc điểm của trường nghĩa, hiện tượng chuyển trường; chỉ ra được mối quan hệ giữa các trường với ngôn ngữ văn chương Giới thiệu được những hiểu biết cơ bản

về nhà văn Tô Hoài và hành trình sáng tạo của ông ở mảng truyện loài vật Chúng tôi đã rất cố gắng để thống nhất và đưa ra khái niệm hoàn mỹ nhất về trường nghĩa tuy nhiên kết quả vẫn dừng lại ở mức tương đối, cần các nhà nghiên cứu sau hoàn thiện thêm Những lí thuyết của các tác giả nghiên cứu

đi trước đã được tìm hiểu cặn kẽ, những hiểu biết đó sẽ được chúng tôi vận dụng để phát triển các nội dung nghiên cứu ở những phần sau

CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT

TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ

2.1 Tiêu chí phân loại

Như đã đề cập, “động vật là sinh vật có cảm giác và tự vận động được”

[10, 346] Ví dụ: thú, chim, sâu bọ, Động vật là một phần quan trọng trong

hệ sinh thái, nó gắn bó mật thiết với cuộc sống con người Có lẽ vì thế mà tập hợp từ trong trường nghĩa động vật khá dồi dào Chúng tôi dựa trên những yếu tố cơ bản nhất của động vật là tên gọi, đặc điểm, hoạt động, tính chất và trạng thái của động vật để phân lập thành các tiểu trường khác nhau

Nói về các tiêu chí để phân loại động vật, có rất nhiều cách phân loại khác nhau Theo quan điểm dân gian, người ta phân loại động vật thành bốn lớp: trùng, ngư, điểu, thú; theo quan điểm khoa học chia thành: côn trùng, thú, chim, cá, và động vật lưỡng cư; theo môi trường sống có bốn loại: động vật trên cạn, động vật dưới nước, động vật trên không và động vật lưỡng cư Nhìn nhận sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài chúng ta thấy rằng, những sản phẩm sáng tạo của ông về mảng đề tài loài vật hiếm khi xuất hiện những loài động

vật to lớn, hoang dã Xét trong tác phẩm, các loài động vật xuất hiện trong Dế

Mèn phiêu lưu kí Hoài phần lớn đều là những con côn trùng nhỏ bé, gắn liền

với cuộc sống sinh hoạt trong hiện thực đời thường Dựa vào hai yếu tố trên, chúng tôi lựa chọn bỏ qua hai cách phân loại đầu tiên Nhận thấy dựa vào tiêu chí môi trường sống để phân loại là lựa chọn hợp lí nhất, chúng tôi lựa chọn cách phân loại thứ ba để phân xuất tiểu trường của trường từ vựng động vật trong tác phẩm

2.2 Kết quả thống kê

Chúng tôi đã thống kê được 771 từ thuộc trường nghĩa động vật trong

tác phẩm và phân thành 5 tiểu trường, được khái quát trong bảng sau: