- Nắm được những đóng góp riêng của nhà văn trong nghệ thuật khắc hoạ tính cách các nhân vật, sự tinh tế trong diễn tả đời sống nội tâm; Sở trường của nhà văn trong quan sát những nét lạ[r]
Trang 1Tiết PPCT: 55, 56
Vợ chồng A Phủ
(Tô Hoài)
A Mục tiêu bài học
- Hiểu được cuộc sống cơ cực, tối tăm của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng cao dưới ách áp
bức kìm kẹp của thực dân và chúa đất thống trị; quá trình người dân các dân tộc thiểu số thức tỉnh
cách mạng và vùng lên tự giải phóng đời mình, đi theo tiếng gọi của Đảng
- Nắm được những đóng góp riêng của nhà văn trong nghệ thuật khắc hoạ tính cách các nhân vật,
sự tinh tế trong diễn tả đời sống nội tâm; Sở trường của nhà văn trong quan sát những nét lạ về
phong tục, tập quán và cá tính người Mông; Nghệ thuật trần thuật linh hoạt, lời văn tinh tế, mang
màu sắc dân tộc và giàu chất thơ
B- chuẩn bị
1 Phương tiện dạy học: SGK, GA, Phiếu học tập
2 Thiết bị:
C- tiến trình lên lớp
1 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ:
3 Giảng mới:
Hoạt động 1: Tổ chức tìm hiểu
chung
1 HS đọc phần Tiểu dẫn,
dựa vào những hiểu biết của bản
thân để trình bày những nét cơ
bản về:
- Cuộc đời, sự nghiệp văn học
và phong cách sáng tác của Tô
Hoài
- Xuất xứ truyện Vợ chồng A
Phủ của Tô Hoài.
I Tiểu dẫn
1 Tác giả
Tô Hoài tên khai sinh là Nguyễn Sen Ông sinh năm
1920
Quê quán: Kim bài- Thanh Oai- Hà Đông (Nay là Hà Nội)
Tô Hoài viết văn từ trước cách mạng, nổi tiếng với truyện
đồng thoại “Dế mèn phiêu lưu kí” Tô Hoài là một nhà văn lớn sáng tác nhiều thể loại như: truyện ngắn, tiểu thuyết, kí,
tự truyện, tiểu luận… với một số lượng lớn (gần 200 đầu sách) đạt kỉ lục trong nền văn học Việt Nam hiện đại
Năm 1996, Tô Hoài được nhà nước tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật
* Một số tác phẩm tiêu biểu của Tô Hoài như: Dế mèn phiêu lưu kí (1941), O chuột (1942), Nhà nghèo (1944), Truyện Tây Bắc (1953), Miền Tây (1967),…
2 Xuất xứ tác phẩm
“Vợ chồng A Phủ” (1952) in trong tập truyện “Tây Bắc”
Tập truyện được tặng giải nhất- giải thưởng Hội văn nghệ Việt Nam 1954- 1955
Hoạt động 2: Đọc hiểu VB II Đọc hiểu
GV: Em hãy đọc đoạn đầu văn
bản, nhận xét cách giới thiệu
nhân vật Mị, cảnh ngộ của Mị,
những đày đọa tủi cực khi Mị bị
bắt làm con dâu gạt nợ cho nhà
Thống lí Pá Tra
HS thảo luận và phát biểu tự
1 Nhân vật Mị
a) Mị qua cách giới thiệu của tác giả
"Ai ở xa về …"
+ Mị xuất hiện không phải ở phía chân dung ngoại hình
mà ở phía thân phận- một thân phận quá nghiệt ngã- một con người bị xếp lẫn với những vật vô tri giác (tảng đá, tàu ngựa,…)- một thân phận đau khổ, éo le
+ Mị không nói, chỉ "lùi lũi như con rùa nuôi trong xó
Trang 2do GV định hướng, nhận xét,
nhấn mạnh những ý kiến đúng
và điều chỉnh những ý kiến chưa
chính xác
cửa" Người đàn bà ấy bị cầm tù trong ngục thất tinh thần,
nơi lui vào lui ra chỉ là "một căn buồng kín mít chỉ có một chiếc cửa sổ, một lỗ vuông bằng bàn tay" Đã bao năm rồi, người đàn bà ấy chẳng biết đến mùa xuân, chẳng đi chơi tết…
+ "Sống lâu trong cái khổ Mị cũng đã quen rồi", "Mị
tưởng mình cũng là con trâu, mình cũng là con ngựa", Mị
chỉ "cúi mặt, không nghĩ ngợi", chỉ "nhớ đi nhớ lại những
việc giống nhau"
+ Mị không còn ý thức được về thời gian, tuổi tác và cuộc sống
+ Mị sống như một cỗ máy, một thói quen vô thức
+ Mị vô cảm, không tình yêu, không khát vọng, thậm chí không còn biết đến khổ đau
=> Điều đó có sức ám ảnh đối với độc giả, gieo vào lòng người những xót thương
GV tổ chức cho HS tìm những
chi tiết cho thấy sức sống tiềm
ẩn trong Mị và nhận xét
GV gợi ý: Hình ảnh một cô
Mị khi còn ở nhà? Phản ứng của
Mị khi về nhà Thống lí?
- HS làm việc cá nhân và phát
biểu ý kiến
b) Sức sống tiềm tàng của nhân vật Mị:
+ Đâu đó trong cõi sâu tâm hồn người đàn bà câm lặng vì
cơ cực, khổ đau ấy vẫn tiềm ẩn một cô Mị ngày xưa, một cô
Mị trẻ đẹp như đóa hoa rừng đầy sức sống, một người con gái trẻ trung giàu đức hiếu thảo Ngày ấy, tâm hồn yêu đời của Mị gửi vào tiếng sáo "Mị thổi sáo giỏi, thổi lá cũng hay
như thổi sáo"
+ ở Mị, khát vọng tình yêu tự do luôn luôn mãnh liệt
Nếu không bị bắt làm con dâu gạt nợ, khát vọng của Mị sẽ thành hiện thực bởi "trai đến đứng nhẵn cả chân vách đầu
buồng Mị" Mị đã từng hồi hộp khi nghe tiếng gõ cửa của
người yêu Mị đã bước theo khát vọng của tình yêu nhưng không ngờ sớm rơi vào cạm bẫy
+ Bị bắt về nhà Thống lí, Mị định tự tử Mị tìm đến cái chết chính là cách phản kháng duy nhất của một con người
có sức sống tiềm tàng mà không thể làm khác trong hoàn cảnh ấy "Mấy tháng ròng đêm nào Mị cũng khóc", Mị trốn
về nhà cầm theo một nắm lá ngón Chính khát vọng được sống một cuộc sống đúng nghĩa của nó khiến Mị không muốn chấp nhận cuộc sống bị chà đạp, cuộc sống lầm than, tủi cực, bị đối xử bất công như một con vật
=> Tất cả những phẩm chất trên đây sẽ là tiền đề, là cơ sở cho sự trỗi dậy của Mị sau này Nhà văn miêu tả những tố chất này ở Mị khiến cho câu chuyện phát triển theo một lô
gíc tự nhiên, hợp lí Chế độ phong kiến nghiệt ngã cùng với tư tưởng thần quyền có thể giết chết mọi ước mơ, khát vọng, làm tê liệt cả ý thức lẫn cảm xúc con người nhưng từ trong sâu thẳm, cái bản chất người vẫn luôn tiềm ẩn và chắc chắn nếu có cơ hội sẽ thức dậy, bùng lên
GV tổ chức cho HS phát biểu
cảm nhận về nghệ thuật miêu tả
những yếu tố tác động đến sự
hồi sinh của Mị, đặc biệt là
tiếng sáo và diễn biến tâm trạng
Mị trong đêm tình mùa xuân
c) Sự trỗi dậy lòng ham sống và khát vọng hạnh phúc của nhân vật Mị:
+ Những yếu tố tác động đến sự hồi sinh của Mị:
"Những chiếc váy hoa đã đem phơi trên mỏm đá, xòe
như con bướm sặc sỡ, hoa thuốc phiện vừa nở trắng lại đổi
ra màu đỏ hau, đỏ thậm rồi sang màu tím man mác"
Trang 3HS thảo luận và phát biểu tự
do
GV định hướng, nhận xét,
nhấn mạnh những ý kiến đúng
và điều chỉnh những ý kiến chưa
chính xác
"Đám trẻ đợi tết chơi quay cười ầm trên sân chơi trước
nhà" cũng có những tác động nhất định đến tâm lí của Mị
Rượu là chất xúc tác trực tiếp để tâm hồn yêu đời, khát sống của Mị trỗi dậy "Mị đã lấy hũ rượu uống ừng ực từng
bát một" Mị vừa như uống cho hả giận vừa như uống hận,
nuốt hận Hơi men đã dìu tâm hồn Mị theo tiếng sáo
+ Trong đoạn diễn tả tâm trạng hồi sinh của Mị, tiếng sáo
có một vai trò đặc biệt quan trọng
"Mị nghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha, bồi hồi Mị ngồi
nhẩm thầm bài hát của người đang thổi" "Ngày trước, Mị thổi sáo giỏi… Mị uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như thổi sáo Có biết bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị hết núi này sang núi khác"
"Tiếng sáo gọi bạn cứ thiết tha, bồi hồi", "ngoài đầu núi
lấp ló đã có tiếng ai thổi sáo", "tai Mị vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng", "mà tiếng sáo gọi bạn yêu vẫn lửng lơ bay ngoài đường", "Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi", "trong đầu Mị rập rờn tiếng sáo",…
=> Tô Hoài đã miêu tả tiếng sáo như một dụng ý nghệ thuật để lay tỉnh tâm hồn Mị Tiếng sáo là biểu tượng của khát vọng tình yêu tự do, đã theo sát diễn biến tâm trạng
Mị, là ngọn gió thổi bùng lên đốn lửa tưởng đã nguội tắt
Thoạt tiên, tiếng sáo còn "lấp ló", "lửng lơ" đầu núi, ngoài
đường Sau đó, tiếng sáo đã thâm nhập vào thế giới nội tâm của Mị và cuối cùng tiếng sáo trở thành lời mời gọi tha thiết
để rồi tâm hồn Mị bay theo tiếng sáo
+ Diễn biến tâm trạng Mị trong đêm tình mùa xuân:
- Dấu hiệu đầu tiên của việc sống lại đó là Mị nhớ lại quá
khứ, nhớ về hạnh phúc ngắn ngủi trong cuộc đời tuổi trẻ của mình và niềm ham sống trở lại "Mị thấy phơi phới trở lại,
lòng đột nhiên vui sướng như những đêm tết ngày trước"
"Mị còn trẻ lắm Mị vẫn còn trẻ lắm Mị muốn đi chơi"
- Phản ứng đầu tiên của Mị là: "nếu có nắm lá ngón rong
tay Mị sẽ ăn cho chết" Mị đã ý thức được tình cảnh đau xót
của mình Những giọt nước mắt tưởng đã cạn kiệt vì đau khổ đã lại có thể lăn dài
- Từ những sôi sục trong tâm tư đã dẫn Mị tới hành động
"lấy ống mỡ sắn một miếng bỏ thêm vào đĩa dầu" Mị muốn thắp lên ánh sáng cho căn phòng bấy lâu chỉ là bóng tối Mị muốn thắp lên ánh sáng cho cuộc đời tăm tối của mình
- Hành động này đẩy tới hành động tiếp: Mị "quấn tóc
lại, với tay lấy cái váy hoa vắt ở phía trong vách".
- Mị quên hẳn sự có mặt của A Sử, quên hẳn mình đang
bị trói, tiếng sáo vẫn dìu tâm hồn Mị "đi theo những cuộc chơi, những đám chơi"
=> Tô Hoài đã đặt sự hồi sinh của Mị vào tình huống bi kịch: khát vọng mãnh liệt- hiện thực phũ phàng khiến cho sức sống ở Mị càng thêm phần dữ dội Qua đây, nhà văn muốn phát biểu một tư tưởng: sức sống của con người cho
dù bị giẫm đạp bị trói chặt vẫn không thể chết mà luôn
Trang 4luôn âm ỉ, chỉ gặp dịp là bùng lên.
GV tổ chức cho HS phân tích
diễn biến tâm trạng Mị trước
cảnh A Phủ bị trói
GV gợi ý: lúc đầu? Khi nhìn
thấy dòng nước mắt của A Phủ?
Hành động cắt dây trói của Mị?
HS thảo luận và phát biểu tự
do
GV định hướng, nhận xét,
nhấn mạnh những ý kiến đúng
và điều chỉnh những ý kiến chưa
chính xác
d) Suy nghĩ và hành động của Mị trước cảnh A Phủ bị trói
+ Trước cảnh A Phủ bị trói, ban đầu Mị hoàn toàn vô
cảm: "Mị vẫn thản nhiên thổi lửa hơ tay"
+ Thế rồi, "Mị lé mắt trông sang thấy một dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hỏm má đã xám đen lại của A Phủ"
Giọt nước mắt tuyệt vọng của A Phủ đã giúp Mị nhớ lại mình, nhận ra mình, xót xa cho mình Thương người và thương mình đồng thời nhận ra tất cả sự tàn ác của nhà Thống lí, tất cả đã khiến cho hành động của Mị mang tính tất yếu
+ Tất nhiên, Mị cũng rất lo lắng, hoảng sợ Mị sợ mình bị trói thay vào cái cọc ấy, "phải chết trên cái cọc ấy" Khi đã
chạy theo A Phủ, cái ý nghĩ ấy vẫn còn đuổi theo Mị: "ở
đây thì chết mất" Nỗi lo lắng của Mị cũng là một khía cạnh
của lòng ham sống, nó đã tiếp thêm cho Mị sức mạnh vùng thoát khỏi số phận mình
Qua tất cả những điều đã tìm
hiểu, HS rút ra nhận xét tổng
quát về nhân vật Mị
HS phát biểu tự do
GV nhận xét, định hướng vào
một số ý chính
e) Tóm lại
Mị là cô gái trẻ đẹp, bị đẩy vào tình cảnh bi đát, triền miên trong kiếp sống nô lệ, Mị dần dần bị tê liệt Nhưng trong Mị vẫn tiềm tàng sức sống Sức sống ấy đã trỗi dậy, cho Mị sức mạnh dẫn tới hành động quyết liệt, táo bạo
Điều đó cho thấy Mị là cô gái có đời sống nội tâm âm thầm
mà mạnh mẽ
Nhà văn đã dụng công miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật
Mị Qua đó để thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc, lớn lao
GV tổ chức cho HS tìm hiểu
về nhân vật A Phủ (sự xuất hiện,
thân phận, tính cách,…)
HS thảo luận và phát biểu tự
do
GV định hướng, nhận xét,
nhấn mạnh những ý kiến đúng
và điều chỉnh những ý kiến chưa
chính xác
2 Tìm hiểu nhân vật A Phủ
a) Sự xuất hiện của A Phủ
A Phủ xuất hiện trong cuộc đối đầu với A Sử: "Một người
to lớn chạy vụt ra vung tay ném con quay rất to vào mặt A
Sử Con quay gỗ ngát lăng vào giữa mặt Nó vừa kịp bưng tay lên, A Phủ đã xộc tới nắm cái vòng cổ, kéo dập đầu xuống, xé vai áo đánh tới tấp".
Tô Hoài đã sử dụng hàng loạt các động từ chỉ hành động nhanh, mạnh, dồn dập để thể hiện tính cách mạnh mẽ, gan góc, một khát vọng tự do được bộc lộ quyết liệt của A Phủ
b) Thân phận của A Phủ
+ Cha mẹ chết cả trong trận dịch đậu mùa
+ A Phủ là một thanh niên nghèo
+ Cuộc sống khổ cực đã hun đúc ở A Phủ tính cách ham chuộng tự do, một sức sống mạnh mẽ, một tài năng lao
động đáng quý: "biết đúc lưỡi cày, đục cuốc, cày giỏi và đi
săn bò tót rất bạo"
+ A Phủ là đứa con của núi rừng, tự do, hồn nhiên, chất phác
HS phát biểu cảm nhận về
cảnh xử kiện A Phủ quái đản, lạ
lùng trong tác phẩm
HS phát biểu tự do
c) Cảnh xử kiện quái đản, lạ lùng
+ Cuộc xử kiện diễn ra trong khói thuốc phiện mù mịt tuôn ra các lỗ cửa sổ như khói bếp "Người thì đánh, người
thì quỳ lạy, kể lể, chửi bới Xong một lượt đánh, kể, chửi, lại hút Cứ thế từ trưa đến hết đêm" Còn A Phủ gan góc quỳ
Trang 5GV nhận xét, định hướng vào
một số ý chính chịu đòn chỉ im như tượng đá.+ Hủ tục và pháp luật trong tay bọn chúa đất nên kết quả:
A Phủ trở thành đứa ở trừ nợ đời đời kiếp kiếp cho nhà Thống lí Pá Tra
=> Cảnh xử kiện quái đản, lạ lùng và cảnh A Phủ bị
đánh, bị trói vừa tố cáo sự tàn bạo của bọn chúa đất vừa nói lên tình cảnh khốn khổ của người dân
GV tổ chức cho HS rút ra
những giá trị nội dung tư tưởng
của tác phẩm
HS thảo luận và phát biểu tự
do
GV định hướng, nhận xét,
nhấn mạnh những ý kiến đúng
và điều chỉnh những ý kiến chưa
chính xác
3 Giá trị nội dung tư tưởng của tác phẩm
a) Giá trị hiện thực
- Bức tranh đời sống xã hội của dân tộc miền núi Tây Bắc- một thành công có ý nghĩa khai phá của Tô Hoài ở đề tài miền núi
- Bộ mặt của chế độ phong kiến miền núi: khắc nghiệt, tàn ác với những cảnh tượng hãi hùng như địa ngục giữa trần gian
- Phơi bày tội ác của bọn thực dân Pháp
- Những trang viết chân thực về cuộc sống bi thảm của người dân miền núi
b) Giá trị nhân đạo:
- Cảm thông sâu sắc đối với người dân
- Phê phán gay gắt bọn thống trị
- Ngợi ca những gì tốt đẹp ở con người
- Trân trọng, đề cao những khát vọng chính đáng của con người
- Chỉ ra con đường giải phóng người lao động có cuộc đời tăm tối và số phận thê thảm
GV tổ chức chia nhóm cho
HS thảo luận và nhận xét về
những nét đặc sắc nghệ thuật
Đại diện các nhóm trình bày,
bổ sung
GV nhấn mạnh những ý cơ
bản
4 Những nét đặc sắc về nghệ thuật.
- Xây dựng, miêu tả tâm lí nhân vật: nhân vật sinh động,
có cá tính đậm nét (với Mị, tác giả ít miêu tả hành động, dùng thủ pháp lặp lại có chủ ý một số nét chân dung gây ấn tượng sâu đậm, đặc biệt tác giả miêu tả dòng ý nghĩ, tâm tư, nhiều khi là tiềm thức chập chờn,… với A Phủ, tác giả chủ yếu khắc họa qua hành động, công việc, những đối thoại giản đơn)
- Nghệ thuật kể chuyện tự nhiên, sinh động, hấp dẫn
- Ngôn ngữ tinh tế mang đậm màu sắc miền núi
Hoạt động 3: Tổ chức tổng kết
GV tổ chức cho HS rút ra những
giá trị cơ bản của tác phẩm
- GV định hướng
- HS phát biểu và tự viết phần
tổng kết
IV Tổng kết
Vợ chồng A Phủ là câu chuyện về những người lao động vùng cao Tây Bắc không cam chịu bọn thực dân, chúa đất
áp bức, đày đoạ, giam hãm trong cuộc sống tối tăm đã vùng lên phản kháng, đI tìm cuộc sống tự do
Tác phẩm khắc học chân thực những nét riêng biệt về phong tục, tập quán, tính cách và tâm hồn người dân các dân tộc thiểu số bằng một giọng văn nhẹ nhàng, tinh tế,
đượm màu sắc và phong vị dân tộc, vừa giàu tính tạo hình lại vừa giàu chất thơ
4 Củng cố, hệ thống bài học: ( Nhắc lại các kiến thức cơ bản)
5 Hướng dẫn về nhà: Học bài cũ và chuẩn bị bài mới
* Rút kinh nghiệm sau khi dạy:
Trang 6Tiết theo PPCT: 59 - 60
Nhân vật giao tiếp
A Mục tiêu bài học
- Nắm chắc khái niệm nhân vật giao tiếp với những đặc điểm về vị thế xã hội, quan hệ
thân sơ của họ đối với nhau, cũng những đặc điểm khác chi phối nội dung và hình thức lời nói của
các nhân vật trong oạt động giao tiếp
- Nâng cao năng lực giao tiếp của bản thân và có thể xác định được chiến lược giao tiếp
trong những ngữ cảnh nhất định
B- chuẩn bị
1 Phương tiện dạy học: SGK, GA, Phiếu học tập
2 Thiết bị:
C- tiến trình lên lớp
1 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ:
3 Giảng mới:
Hoạt động 1: Phân tích các ngữ
liệu
GV: gọi 1 HS đọc ngữ liệu 1
(SGK) và nêu các yêu cầu sau (với
HS cả lớp):
a) Hoạt động giao tiếp trên có
những nhân vật giao tiếp nào?
Những nhân vật đó có đặc điểm
như thế nào về lứa tuổi, giới tính,
tầng lớp xã hội?
b) Các nhân vật giao tiếp chuyển
đổi vai người nói, vai người nghe
và luân phiên lượt lời ra sao? Lượt
lời đầu tiên của "thị" hướng tới ai?
c) Các nhân vật giao tiếp trên có
bình đẳng về vị thế xã hội không?
d) Các nhân vật giao tiếp trên có
quan hệ xa lạ hay thân tình khi bắt
đầu cuộc giao tiếp?
e) Những đặc điểm về vị thế xã
hội, quan hệ thân-sơ, lứa tuổi, giới
tính, nghề nghiệp,… chi phối lời
nói của các nhân vật như thế nào?
- GV hướng dẫn, gợi ý và tổ chức
- HS thảo luận và phát biểu tự do
- GV nhận xét, khẳng định những
ý kiến đúng và điều chỉnh những ý
kiến sai
I Phân tích các ngữ liệu
1 Ngữ liệu 1
a) Hoạt động giao tiếp trên có những nhân vật giao tiếp là:
Tràng, mấy cô gái và "thị" Những nhân vật đó có đặc điểm :
- Về lứa tuổi : Họ đều là những người trẻ tuổi
- Về giới tính : Tràng là nam, còn lại là nữ
- Về tầng lớp xã hội: Họ đều là những người dân lao động nghẹ đói
b) Các nhân vật giao tiếp chuyển đổi vai người nói, vai người nghe và luân phiên lượt lời như sau:
- Lúc đầu: Hắn (Tràng) là người nói, mấy cô gái là người nghe
- Tiếp theo: Mấy cô gái là người nói, Tràng và "thị" là người nghe
- Tiếp theo: "Thị" là người nói, Tràng (là chủ yếu) và mấy cô gái là người nghe
- Tiếp theo: Tràng là người nói, "thị" là người nghe
- Cuối cùng: "Thị" là người nói, Tràng là người nghe
Lượt lời đầu tiên của "thị" hướng tới Tràng
c) Các nhân vật giao tiếp trên bình đẳng về vị thế xã hội (họ đều là những người dân lao động cùng cảnh ngộ)
d) Khi bắt đầu cuộc giao tiếp, các nhân vật giao tiếp trên
có quan hệ hoàn toàn xa lạ
e) Những đặc điểm về vị thế xã hội, quan hệ thân-sơ, lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp,… chi phối lời nói của các nhân vật khi giao tiếp Ban đầu chưa quen nên chỉ là trêu đùa thăm
dò Dần dần, khi đã quen họ mạnh dạn hơn Vì cùng lứa tuổi, bình đẳng về vị thế xã hội, lại cùng cảnh ngộ nên các nhân vật giao tiếp tỏ ra rất suồng sã
HS đọc đoạn trích và trả lời
những câu hỏi (SGK)
- GV hướng dẫn, gợi ý và tổ
chức
- HS thảo luận và phát biểu tự do
2 Ngữ liệu 2
a) Các nhân vật giao tiếp trong đoạn văn: Bá Kiến, mấy bà
vợ Bá Kiến, dân làng và Chí Phèo
Bá Kiến nói với một người nghe trong trường hợp quay
Trang 7- GV nhận xét, khẳng định những
ý kiến đúng và điều chỉnh những ý
kiến sai
sang nói với Chí Phèo Còn lại, khi nói với mấy bà vợ, với dân làng, với Lí Cường, Bá Kiến nói cho nhiều người nghe (trong đó có cả Chí Phèo)
b) Vị thế xã hội của Bá Kiến với từng người nghe:
+ Với mấy bà vợ- Bá Kiến là chồng (chủ gia đình) nên
"quát"
+ Với dân làng- Bá Kiến là "cụ lớn", thuộc tầng lớp trên, lời nói có vẻ tôn trọng (các ông, các bà) nhưng thực chất là
đuổi (về đi thôi chứ! Có gì mà xúm lại thế này?)
+ Với Chí Phèo- Bá Kiến vừa là ông chủ cũ, vừa là kẻ đã
đẩy Chí Phèo vào tù, kẻ mà lúc này Chí Phèo đến "ăn vạ" Bá
Kiến vừa thăm dò, vừa dỗ dành vừa có vẻ đề cao, coi trọng
+ Với Lí Cường- Bá Kiến là cha, cụ quát con nhưng thực chất cũng là để xoa dịu Chí Phèo
c) Đối với Chí Phèo, Bá Kiến thực hiện nhiều chiến lược giao tiếp:
+ Đuổi mọi người về để cô lập Chí Phèo
+ Dùng lời nói ngọt nhạt để vuốt ve, mơn trớn Chí
+ Nâng vị thế Chí Phèo lên ngang hàng với mình để xoa dịu Chí
d) Với chiến lược giao tiếp như trên, Bá Kiến đã đạt được mục đích và hiệu quả giao tiếp Những người nghe trong cuộc hội thoại với Bá Kiến đều răm rắp nghe theo lời Bá
Kiến Đến như Chí Phèo, hung hãn là thế mà cuối cùng cũng
bị khuất phục
Hoạt động 2: Tổ chức rút ra
nhận xét II.Nhận xét về nhân vật giao tiếp trong hoạt động giao tiếp
GV nêu câu hỏi và gợi ý: Từ việc
tìm hiểu các ngữ liệu trên, anh
(chị) rút ra những nhận xét gì về
nhân vật giao tiếp trong hoạt động
giao tiếp?
HS thảo luận và trả lời
GV nhận xét và tóm tắt những
nội dung cơ bản
1 Trong hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ, các nhân vật giao tiếp xuất hiện trong vai người nói hoặc người nghe
Dạng nói, các nhân vật giao tiếp thường đổi vai luân phiên lượt lời với nhau Vai người nghe có thể gồm nhiều người, có trường hợp người nghe không hồi đáp lời người nói
2 Quan hệ giữa các nhân vật giao tiếp cùng với những đặc
điểm khác biệt (tuổi, giới, nghề,vốn sống, văn hóa, môi trường xã hội,… ) chi phối lời nói (nội dung và hình thức ngôn ngữ)
3 Trong giao tiếp, các nhân vật giao tiếp tùy ngữ cảnh mà lựa chọn chiến lược giao tiếp phù hợp để đạt mục đích và hiệu quả
4 Củng cố, hệ thống bài học:
( Nhắc lại các kiến thức cơ bản)
5 Hướng dẫn về nhà:
Học bài cũ và chuẩn bị bài mới
* Rút kinh nghiệm sau khi dạy:
Trang 8Tiết theo PPCT: 61 - 62
Vợ nhặt
( Kim Lân )
A- Mục tiêu bài học
- Hiểu được tỡnh cảm thờ thảm của người nụng dõn nước ta trong nạn đúi khủng khiếp năm
1945 do thực dõn Phỏp và phỏt xớt Nhật gõy ra
- Hiểu được niềm khỏt khao hạnh phỳc gia đỡnh, niềm tin bất diệt vào cuộc sống và tỡnh
thương yờu đựm bọc lẫn nhau giữa những con người lao động ngốo khổ ngay trờn bờ vực thẳm
của cỏi chết
- Nắm được những nột đặc sắc về nghệ thuật của thiờn truyện: sỏng tạo tỡnh huống, gợi
khụng khớ, miờu tả tõm lớ, dựng đối thoại
B- chuẩn bị
1 Phương tiện dạy học: SGK, GA, Phiếu học tập
2 Thiết bị:
C- tiến trình lên lớp
1 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ:
3 Giảng mới:
Hoạt động1: Tìm hiểu chung
HS đọc phần Tiểu dẫn (SGK)
và nêu những nét chính về:
- Nhà văn Kim Lân
- Xuất xứ truyện ngắn Vợ
nhặt
HS dựa vào phần Tiểu dẫn và
những hiểu biết của bản thân để
trình bày
(GV giảng thêm để HS hiểu
thêm về bối cảnh xã hội Việt
Nam năm 1945.)
I TIểU DẫN :
1 Kim Lân (1920- 2007)
Tên khai sinh là Nguyễn Văn Tài
Quê quán: làng Phù Lưu, xã Tân Hồng, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh
Kim Lân chỉ học hết tiểu học nhưng ông đã nỗ lực hết mình
để trở thành một nhà văn
Năm 2001 ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật
Tác phẩm chính: Nên vợ nên chồng (1955), Con chó xấu xí
(1962),
Lim Lân là cây bút truyện ngắn Thế giới nghệ thuật của ông thường là khung cảnh nông thôn, hình tượng người nông dân
Đặc biệt ông có những trang viết đặc sắc về phong tục và đời sống thôn quê Kim Lân là nhà văn một lòng một dạ đi về với
"đất", với "người", với "thuần hậu nguyên thủy" của cuộc sống nông thôn
2 Xuất xứ:
Vợ nhặt là truyện ngắn xuất sắc in trong tập truyện “Con chó
xấu xí” (1962)
=> Bối cảnh xã hội của truyện.
Phát xít Nhật bắt nhân dân ta nhổ lúa trồng đay nên tháng 3 năm
1945, nạn đói khủng khiếp đã diễn ra Chỉ trong vòng vài tháng, từ Quảng Trị đến Bắc Kì, hơn hai triệu đồng bào ta chết đói.
Hoạt động 2: Tổ chức đọc-
hiểu văn bản
HS đọc và tóm tắt tác phẩm
II Đọc- hiểu
1 Đọc- tóm tắt.
Đọc và tóm tắt diễn biến cốt truyện với những chi tiết chính
GV: Dựa vào nội dung truyện
em hãy giải thích nhan đề Vợ
nhặt?
GV gợi ý HS thảo luận và
2 Tìm hiểu ý nghĩa nhan đề Vợ nhặt.
+ Nhan đề Vợ nhặt thâu tóm giá trị nội dung tư tưởng tác
phẩm "Nhặt" đi với những thứ không ra gì Thân phận con người bị rẻ rúng như cái rơm, cái rác, có thể "nhặt" ở bất kì đâu,
Trang 9trình bày
GV nhận xét và nhấn mạnh
một số ý cơ bản
bất kì lúc nào Người ta hỏi vợ, cưới vợ, còn ở đây Tràng "nhặt"
vợ Đó tực chất là sự khốn cùng của hoàn cảnh
+ Nhưng "vợ" lại là sự trân trọng Người vợ có vị trí trung tâm xây dựng tổ ấm Trong tác phẩm, gia đình Tràng từ khi có người
vợ nhặt, mọi người trở nên gắn bó, quây quần, chăm lo, thu vén cho tổ ấm của mình
+ Như vậy, nhan đề Vợ nhặt vừa thể hiện thảm cảnh của người
dân trong nạn đói 1945 vừa bộc lộ sự cưu mang, đùm bọc và khát vọng, sức mạnh hướng tới cuộc sống, tổ ấm, niềm tin của con người trong cảnh khốn cùng
GV: Nhà văn đã xây dựng
tình huống truyện như thế nào?
Tình huống đó có những ý
nghĩa gì?
HS thảo luận và trình bày, bổ
sung GV gợi ý, nhận xét và
nhấn mạnh những ý cơ bản
* Giá trị hiện thực?
3 Tìm hiểu tình huống truyện.
+ Tràng là một nhân vật có ngoại hình xấu Đã thế còn dở người Lời ăn tiếng nói của Tràng cũng cộc cằn, thô kệch như
chính ngoại hình của anh ta Gia cảnh của Tràng cũng rất ái ngại Nguy cơ "ế vợ" đã rõ Đã vậy lại gặp năm đói khủng khiếp, cái chết luôn luôn đeo bám Trong lúc không một ai (kể cả Tràng) nghĩ đến chuyện vợ con của anh ta thì đột nhiên Tràng có vợ Trong hoàn cảnh đó, Tràng "nhặt" được vợ là nhặt thêm một miệng ăn cũng đồng thời là nhặt thêm tai họa cho mình, đẩy mình đến gần hơn với cái chết Vì vậy, việc Tràng có
vợ là một nghịch cảnh éo le, vui buồn lẫn lộn, cười ra nước mắt
+ Dân xóm ngụ cư ngạc nhiên, cùng bàn tán, phán đoán rồi cùng nghĩ: "biết có nuôi nổi nhau sống qua được cái thì này
không?", cùng nín lặng.
+ Bà cụ Tứ, mẹ Tràng lại càng ngạc nhiên hơn Bà lão chẳng hiểu gì, rồi "cúi đầu nín lặng" với nỗi lo riêng mà rất chung:
"Biết chúng nó có nuôi nổi nhau sống qua được cơn đói khát
này không?"
+ Bản thân Tràng cũng bất ngờ với chính hạnh phúc của mình: "Nhìn thị ngồi ngay giữa nhà đến bây giờ hắn vẫn còn
ngờ ngợ" Thậm chí sáng hôm sau Tràng vẫn chưa hết bàng
hoàng
+ Tình huống truyện mà Kim Lân xây dựng vừa bất ngờ lại vừa hợp lí Qua đó, tác phẩm thể hiện rõ giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo và giá trị nghệ thuật
- Giá trị hiện thực: Tố cáo tội ác thực dân, phát xít qua bức tranh xám xịt về thảm cảnh chết đói
Nhặt vợ là cái khốn cùng của cuộc sống Cái đói quay quắt dồn đuổi đến mức người đàn bà chủ động gợi ý đòi ăn Chỉ vì
đói quá mà người đàn bà tội nghiệp này ăn luôn và "ăn liền một chặp 4 bát bánh đúc" Chỉ cần vài lời nửa đùa nửa thật thị đã
chấp nhận theo không Tràng Giá trị con người bị phủ nhận khi chỉ vì cùng đường đói khát mà phải trở nên trơ trẽn, liều lĩnh, bất chấp cả e thẹn Cái đói đã bóp méo cả nhân cách con người
- Giá trị nhân đạo: Tình nhân ái, cưu mang đùm bọc nhau, khát vọng hướng tới sự sống và hạnh phúc
Điều mà Lim Lân muốn nói là: trong bối cảnh bi thảm, giá
trị nhân bản không mất đi, con người vẫn cứ muốn được là con người, muốn được nên người và muốn cuộc đời thừa nhận họ như những con người Tràng lấy vợ là để tiếp tục sự sống, để sinh con đẻ cái, để hướng đến tương lai Người đàn bà đi theo
Trang 10* Giá trị nhân đạo?
* Giá trị nghệ thuật?
Tràng cũng để chạy trốn cái đói, cái chết để hướng đến sự sống
Bà cụ Tứ, một bà lão nhưng lại luôn nói đến chuyện tương lai, chuyện sung sướng về sau, nhen lên niềm hi vọng cho dâu con
Đó chính là sức sống bất diệt của Vợ nhặt
Đặc biệt tình người, lòng nhân ái, sự cưu mang đùm bọc của những con người nghèo đói là sức mạnh để họ vượt lên cái chết
- Giá trị nghệ thuật: Tình huống truyện khiến diễn biến phát triển dễ dàng và làm nổi bật được những cảnh đời, những thân phận đồng thời nổi bật chủ đề tư tưởng tác phẩm
GV: Cảm nhận của em về
diễn biến tâm trạng của nhân
vật Tràng?
(lúc quyết định để người đàn
bà theo về, trên đường về xóm
ngụ cư, buổi sáng đầu tiên có
vợ)
HS: Thảo luận nhóm và trả lời
4 Tìm hiểu về diễn biến tâm trạng các nhân vật.
a) Nhân vật Tràng:
+ Tràng là nhân vật có bề ngoài thô, xấu, thân phận lại nghèo hèn, mắc tật hay vừa đi vừa nói một mình,…
+ Tràng "nhặt" được vợ trong hoàn cảnh đói khát "Chậc, kệ", cái tặc lưỡi của Tràng không phải là sự liều lĩnh mà là một sự cưu mang, một tấm lòng nhân hậu không thể chối từ Quyết
định có vẻ giản đơn nhưng chứa đựng nhiều tình thương của con người trong cảnh khốn cùng
+ Tất cả biến đổi từ giây phút ấy Trên đường về xóm ngụ cư, Tràng không cúi xuống lầm lũi như mọi ngày mà "phởn phơ",
"vênh vênh ra điều" Trong phút chốc, Tràng quên tất cả tăm tối,
"chỉ còn tình nghĩa với người đàn bà đi bên" và cảm giác êm dịu của một anh Tràng lần đầu tiên đi cạnh cô vợ mới
+ Buổi sáng đầu tiên có vợ, Tràng biến đổi hẳn: "Hắn thấy bây giờ hắn mới nên người" Tràng thấy trách nhiệm và biết gắn
bó với tổ ấm của mình
GV: Cảm nhận của em về
người vợ nhặt?
(tư thế, bước đi, tiếng nói, tâm
trạng,…)
b) Người vợ nhặt:
+ Thị theo Tràng trước hết là vì miếng ăn (chạy trốn cái đói)
+ Nhưng trên đường theo Tràng về, cái vẻ "cong cớn" biến mất, chỉ còn người phụ nữ xấu hổ, ngượng ngừng và cũng đầy nữ tính (đi sau Tràng ba bốn bước, cái nón rách che nghiêng, ngồi mớm ở mép giường,…) Tâm trạng lo âu, băn khoăn, hồi hộp khi bước chân về "làm dâu ngà người"
+ Buổi sớm mai, chị ta dậy sớm, quét tước, dọn dẹp Đó là hình ảnh của một người vợ biết lo toan, thu vén cho cuộc sống gia đình, hình ảnh của một người "vợ hiền dâu thảo"
Người phụ nữ xuất hiện không tên, không tuổi, không quê như "rơi" vào giữa thiên truyện để Tràng "nhặt" làm vợ Từ chỗ nhân cách bị bóp méo vì cái đói, thiên chức, bổn phận làm vợ, làm dâu được đánh thức khi người phụ nữ này quyết định gắn sinh mạng mình với Tràng Chính chị cũng đã làm cho niềm hi vọng của mọi người trỗi dậy khi kể chuyện ở Bắc Giang, Thái Nguyên người ta đi phá kho thóc Nhật
GV: Cảm nhận của em về diễn
biến tâm trạng nhân vật bà cụ
Tứ- mẹ Tràng?
(lúc mới về, buổi sớm mai,
bữa cơm đầu tiên)
c) Bà cụ Tứ:
+ Tâm trạng bà cụ Tứ: mừng, vui, xót, tủi, "vừa ai oán vừa xót thương cho số kiếp đứa con mình" Đối với người đàn bà thì
"lòng bà đầy xót thương" Nén vào lòng tất cả, bà dang tay đón người đàn bà xa lạ làm con dâu mình: "ừ, thôi thì các con phải duyên, phải số với nhau, u cũng mừng lòng"
+ Bữa cơm đầu tiên đón nàng dâu mới, bà cụ Tứ đã nhen nhóm cho các con niềm tin, niềm hi vọng: "tao tính khi nào có