Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để thực hiện một số dự án trên địa bàn huyện thuận thành, tỉnh bắc ninh

Thu hồi đất có bồi thường, hỗ trợ Theo Điều 61, 62 Luật Đất đai 2013 Nhà nước thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người đang sử dụng đất bị thu hồi khi Nhà nước thu hồi dù

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN NGỌC NGHĨA

ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ THỰC HIỆN MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN THUẬN THÀNH, TỈNH BẮC NINH

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Đào Châu Thu

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực

và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong Luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 26 tháng 9 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Ngọc Nghĩa

LỜI CÁM ƠN

Trong thời gian thực hiện Luận văn này tôi đã nhận được sự hướng dẫn nhiệt tình, chu đáo từ các thầy cô giáo, sự ủng hộ giúp đỡ của người thân, bạn bè đồng nghiệp Nhân dịp này, trước hết tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Đào Châu Thu đã trực tiếp giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện đề tài

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự góp ý chân thành của các thầy, cô giáo khoa Quản lý đất đai - Trường học viện nông nghiệp Việt Nam

Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh và các đơn vị liên quan đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình hoàn thiện luận văn

Tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình ban bè, đồng nghiệp đã khích lệ

và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành Luận văn

Một lần nữa xin cảm ơn!

Hà Nội, ngày 26 tháng 9 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Ngọc Nghĩa

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cám ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục biểu và hình viii

Trích yếu luận văn ix

Thesis abstract xi

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu 2

1.3 Phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học 2

Phần 2 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 3

2.1 Cơ sở lý luận của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 3

2.1.1 Sự cần thiết của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 3

2.1.2 Đặc điểm và những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 4

2.2 Cơ sở pháp lý và nguyên tắc chung của bồi thường, hổ trợ khi nhà nước thu hồi đất 6

2.2.1 Cơ sở pháp lý của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 6

2.2.2 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất 13

2.3 Những nội dung cơ bản của chính sách thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ theo pháp luật hiện hành 18

2.3.1 Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng đối với trường hợp nhà nước thu hồi đất 21

2.3.2 Bồi thường đất 22

2.3.3 Bồi thường về tài sản, về sản xuất kinh doanh và hỗ trợ khi thu hồi đất 24

2.3.4 Một số kết quả trong việc thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng ở

Việt Nam 28

2.4 Những kinh nghiệm rút ra trong quá trình thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng 30

2.4.1 Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới 30

2.4.2 Kinh nghiệm từ thực tế công tác bồi thường, GPMB tại Việt Nam 36

2.4.3 Nhận xét, đánh giá 38

Phần 3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu 40

3.1 Nội dung nghiên cứu 40

3.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện Thuận Thành 40

3.1.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất của huyện Thuận Thành 40

3.1.3 Đánh giá công tác thu hồi đất, bồi thường, GPMB của một số dự án 40

3.1.4 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến người dân 41

3.1.5 Đề xuất một số giải pháp nhằm đẩy nhanh tốc độ thu hồi đất phục vụ cho mục tiêu phát triển chung của huyện Thuận Thành 40

3.2 Phương pháp nghiên cứu 40

3.2.1 Phương pháp thu thập, tài liệu, số liệu thứ cấp 40

3.2.2 Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Theo phiếu điều tra phỏng vấn 41

3.2.3 Phương pháp thống kê, phân tích, xử lý số liệu và tổng hợp số liệu 40

3.2.4 Phương pháp so sánh 41

Phần 4 Kết quả nghiên cứu 43

4.1 Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội 43

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 43

4.1.2 Các nguồn tài nguyên 46

4.1.3 Điều kiện kinh tế - xã hội 49

4.2 Hiện trạng quản lý và sử dụng đất 51

4.2.1 Tình hình quản lý đất đai năm 2017 của huyện Thuận Thành 51

4.2.2 Hiện trạng sử dụng đất 52

4.2.3 Tình hình thu hồi đất và GPMB 54

4.3 Đánh giá kết quả thực hiện công tác thu hồi đất, bồi thường thiệt hại và hỗ trợ hai dự án 55

4.3.1 Những căn cứ pháp lý liên quan đến hai dự án 55

4.3.2 Vị trí, quy mô, tính chất của hai dự án 57

4.3.3 Công tác bồi thường, hỗ trợ của 02 dự án 61

4.3.4 Đánh giá kết quả thực hiện bồi thường, hỗ trợ của hai dự án 68

4.4 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến người dân 80

4.5 Những giải pháp góp phần đẩy nhanh tiến độ bồi thường, giải phóng mặt bằng 83

4.5.1 Hoàn thiện chính sách pháp luật về đất đai 83

4.5.2 Về công tác bồi thường, hỗ trợ 84

4.5.3 Tăng cường vai trò cộng đồng trong việc tham gia công tác GPMB 85

4.5.4 Nâng cao năng lực cán bộ và hiệu quả làm việc của Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 86

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 88

5.1 Kết luận 88

5.2 Kiến nghị 89

Tài liệu tham khảo 90

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt

ADB Ngân hàng phát triển Châu Á

DANH MỤC BẢNG

Bảng 4.1 Nhiệt độ không khí ( 0 C) trung bình năm 2017 44

Bảng 4.2 Tổng số giờ nắng trung bình tháng năm 2017 45

Bảng 4.3 Độ ẩm tương đối trung bình tháng năm 2017 45

Bảng 4.4 Lượng mưa trung bình tháng, năm 2017 46

Bảng 4.5 Dân số trên địa bàn huyện năm 2017 49

Bảng 4.6 Hiện trạng ngành nông nghiệp huyện Thuận Thành 50

Bảng 4.7 Hiện trạng sử dụng đất huyện Thuận Thành tính đến 31/12/2017 53

Bảng 4.8 Tổng hợp diện tích đất thu hồi dự án số 1 58

Bảng 4.9 Quy hoạch sử dụng đất dự án số 1 59

Bảng 4.10 Tổng hợp diện tích đất thu hồi dự án số 2 60

Bảng 4.11 Kết quả bồi thường thiệt hại về đất của dự án 1 63

Bảng 4.12 Kết quả bồi thường thiệt hại về đất của dự án 2 64

Bảng 4.13 Tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ của dự án 1 66

Bảng 4.14 Tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ của dự án 2 67

Bảng 4.15 Những trường hợp diện tích đo đạc đất nông nghiệp nhỏ hơn diện tích trên GCN QSDĐ yêu cầu xác định lại 70

Bảng 4.16 Những trường hợp đề nghị bồi thường đất ở với đơn giá cao hơn đơn giá mà UBND tỉnh Bắc Ninh phê duyệt 72

Bảng 4.17 Những trường hợp diện tích đo đạc đất ở nhỏ diện tích trên GCN QSDĐ yêu cầu xác định lại của dự án cải tạo nâng cấp Quốc lộ 38 đoạn qua huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh 73

Bảng 4.18 Trình độ văn hóa, độ tuổi, ngành nghề của số hộ điều tra 81

Bảng 4.19 Kế hoạch sử dụng tiền bồi thường của hộ dân sau khi thu hồi đất sản xuất 82

DANH MỤC BIỂU VÀ HÌNH

Hình 4.1 Sơ đồ vị trí huyện Thuận Thành 43

Biểu: 4.1 Biểu cơ cấu các loại đất chính năm 2017 của huyện Thuận Thành 52

Hình 4.2 Bản đồ trích đo hiện trạng khu đất thực hiện dự án số 1 58

Hình 4.3 Bản đồ trích đo hiện trạng khu đất thực hiện dự án số 2 61

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Nguyễn Ngọc Nghĩa

Tên luận văn: Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi

đất để thực hiện một số dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

Ngành: Quản lý đất đai Mã số: 8850103

Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam (VNUA)

Mục tiêu nghiên cứu

- Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để thực hiện một số dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh thông qua 02 dự

án : Dự án đầu tư xây dựng khu nhà ở và dịch vụ lô số 5,6,7 tại thị trấn Hồ và Dự án cải tạo, nâng cấp đường quốc lộ số 38 đoạn qua địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh nối QL1 đến QL5

- Đề xuất giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và nâng cao đời sông, việc làm của người dân có đất thu hồi

Nội dung và Phương pháp nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội huyện Thuận Thành, Công tác thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng một số dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành và đánh giá công tác bồi thường giải phóng mặt bằng từ đó đưa ra những giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và nâng cao đời sông, việc làm của người dân có đất thu hồi

Phương pháp nghiên cứu

- Sử dụng phương pháp thu thập số liệu thứ cấp, điều tra phỏng vấn bằng phiếu điều tra, thống kê, phân tích, xử lý số liệu và tổng hợp số liệu, so sánh tương quan

Kết quả chính và kết luận

Kết quả chính

- Một số đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội huyện Thuận Thành

- Tình hình thu hồi đất, bồi thường hỗ trơ tái định cư trên địa bàn huyện Thuận Thành Trong thời gian qua UBND tỉnh Bắc Ninh nói chung và UBND huyện Thuận Thành nòi riêng đã quan tâm, tập trung chỉ đạo công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tạo điều kiện thuận lợi để chủ dự án thực hiện dự án góp phấn thúc đẩy phát triển

kinh tế - xã hội của huyện Thuận Thành Trong năm 2017 huyện Thuận Thành được UBND tỉnh Bắc ninh phê duyệt kế hoạch sử dụng đất với 70 dự án, diện tích 250,86 ha

và phê duyệt bổ sung 20 dự án với diện tích 113,89 ha, trong đó có 38 dự án đất ở (đã hoàn thành xong 12 dự án với tổng diện tích 62,43 ha), 52 dự án xây dựng công trình công cộng, sản xuất kinh doanh, dịch vụ (đã hoàn thành xong 17 dự án, với tổng diện tích: 96,08 ha)

- Đánh giá kết quả thực hiện công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ đối với 02

dự án Đầu tư xây dựng khu nhà ở và dịch vụ lô số 5,6,7 thị trấn Hồ và Dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ số 38 đoạn qua huyện Thuận Thành, nối QL1 và QL5 được thực hiện đúng trình tự và đã thực hiện xong phương án bồi thường đã được phê duyệt

Kết luận

- Việc thu hồi đất để thực hiện các dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành đã được

tổ chức thực hiện đúng trình tự Công tác bồi thường, GPMB được UBND huyện quan tâm chỉ đạo nhưng một số dự án chưa hoàn thành theo đúng tiến độ và kế hoạch sử dụng đất đề

ra Một số dự án qua nhiều năm còn vướng mắc chưa được giải quyết xong

- Đất nông nghiệp là đối tượng chính của các dự án thu hồi, bồi thường, GPMB

ở huyện Thuận Thành, đa số các dự án có thu hồi đất phi nông nghiệp (đất ở) đều chưa hoàn thiện, do chưa bố trí được khu đất tái định cư cho các hộ gia đình có đất thu hồi và

hộ dân không đồng thuận với phương án bồi thường đã được phê duyệt phần diện tích đất ở chưa được lập phương án bồi thường cụ thể

- Đối với 2 dự án nghiên cứu áp dụng cách tính bồi thường, hỗ trợ theo Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ, Quyết định số 528/2014/QĐ- UBND ngày 22/12/2014 của UBND tỉnh Bắc Ninh và các văn bản hướng dẫn thị hành

Dự án số 1 tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ (làm tròn) là 45 tỷ 192 triệu đồng, trong đó tiền bồi thường về đất là 7 tỷ 284 triệu đồng Dự án 2 tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ (làm tròn) là 22 tỷ 518 triệu đồng, trong đó bồi thường về đất là 12 tỷ 653 triệu đồng Phương án đã lập của 2 dự án đến nay đã thực hiện xong được người dân chấp thuận nhận tiền và bàn giao đất để thực hiện dự án

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Nguyen Ngoc Nghia

Thesis title: Assessment of compensation, support and resettlement when land is recovered

by the state to implement some projects in Thuan Thanh district, Bac Ninh province

Major: Land Management Code: 8850103

Educational organization: Vietnam National University of Agriculture (VNUA)

Research Objectives

- Evaluation of compensation, support and resettlement when the State recovers land for the implementation of a number of projects in Thuan Thanh district, Bac Ninh province, approving two projects: housing and services lot No 5,6,7 in the town of Ho and the project of improving and upgrading Highway 38 through Thuan Thanh district, Bac Ninh province linking Highway 1 to Highway 5

- Suggest solutions to improve the policy of compensation, support and resettlement when the state recovers land and improve the life and employment of people with land recovered

Materials anh Methods

Materials

Research on natural and socio-economic conditions in Thuan Thanh district, land acquisition, compensation for ground clearance of some projects in Thuan Thanh district and evaluation of compensation and liberation The solution is to improve the policy of compensation, support and resettlement when the state recovers land and improve the lives of the people and land of the land

compensation and ground clearance to create favorable conditions for the project owners to implement the project To promote the socio-economic development of Thuan Thanh district In 2017 Thuan Thanh district approved the land use plan with 70 projects, 250.86 ha area and approved additional 20 projects with an area of 113.89 ha,

of which 38 projects 12 projects with total area of 62.43 ha, 52 projects for construction

of public works, production, business and services (17 projects have been completed, totaling area: 96.08 ha)

- Evaluation of the results of land recovery, compensation and support for two projects on investment in the construction of residential and service areas of lot No 5,6,7 of Ho and the project of improvement National Highway No 38 through Thuan Thanh district, connecting Highway 1 and Highway 5 are strictly followed and completed the compensation plan has been approved

Conclusions

- The land acquisition for the implementation of projects in Thuan Thanh district has been implemented in strict accordance with the order Compensation and site clearance have been directed by the DPC, but some projects have not been completed in accordance with the schedule and land use plan Some projects have not been solved for many years

- Agricultural land is the main object of the projects of land acquisition, compensation and land clearance in Thuan Thanh district Most of the projects that have non-agricultural land (residential land) are not completed resettlement land for households whose land is recovered and households do not agree with the approved compensation plan The area of residential land has not been set up specific compensation plan

- For 2 research projects applying the method of calculating compensation and support under Decree 47/2014 / ND-CP dated 15 May 2014 by the Government, Decision No 528/2014 / QD-UBND dated 22 / 12/2014 by the People's Committee of Bac Ninh Province and the documents guiding the city Project No 1 total compensation, support (rounded) is 45 billion 192 million, of which compensation for land is 7 billion 284 million Project 2 has total compensation, support (rounded) is 22 billion 518 million, of which compensation for land is 12 billion 653 million The plan has been completed two projects have been completed people accepted to receive money and hand over land to implement the project

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Đất đai ngoài chức năng vốn có của nó là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế, thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các công trình kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh

và quốc phòng thì trong thời kỳ phát triển kinh tế mới, đất đai còn có thêm chức năng tạo nguồn vốn và thu hút cho đầu tư phát triển mang ý nghĩa rất quan trọng Trong những năm qua, Nhà nước đã thực hiện mạnh mẽ chủ trương công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và thực tế đã cho thấy nền kinh tế đã có những bước phát triển vượt bậc, đời sống nhân dân đã và đang từng bước được cải thiện, hạ tầng xã hội cũng như hạ tầng kỹ thuật được thay đổi tạo ra bộ mặt mới cho đất nước và thu hẹp dần khoảng cách đối với các nước phát triển

Trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, để đưa đất đai thực sự trở thành nguồn vốn, nguồn thu hút cho các nhà đầu tư phát triển thì việc thu hồi đất chuyển mục đích sử dụng đất để xây dựng các khu, cụm công nghiệp, khu đô thị tập trung nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, xây dựng cơ cấu đất đai hợp lý thực sự cần thiết Tuy nhiên, qua thực tế việc thu hồi đất để thực hiện các dự án cho thấy công tác bồi thường đất đai, giải póng mặt bằng (GPMB), hỗ trợ và tái định cư đang là một vấn đề rất nhạy cảm và phức tạp, ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội

Để nâng cao năng lực thể chế trong công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư, Luật đất đai 2013 có nhiều nội dung mới được sửa đổi, bổ sung so với Luật đất đai 2003, phù hợp với thực tế nhằm điều chỉnh các mối quan hệ pháp luật đối với các chủ thể quản lý, sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất, sử dụng đất thu hồi phục vụ phát triển kinh tế xã hội quy định tại Điều 62 - Luật đất đai 2013, điều 17 – Nghị định 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về thi hành Luật đất đai, Nghị định 47/2014/NĐ-CP của Chính phủ ngày 15/5/2014

về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất

Thuận Thành là một huyện nằm ở phía Nam của tỉnh Bắc Ninh, giáp với huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội với 17 xã và 01 thị trấn Thuận Thành cách trung tâm thành phố Bắc Ninh 15 km về phía Bắc Do có vị trí địa lý thuận lợi và môi trường đầu tư thông thoáng nên nền kinh tế của huyện trong những năm qua đạt mức tăng trưởng khá, ngành nghề truyền thống được khôi phục và phát triển

góp phần giải quyết lao động nông nhàn ở nông thôn Những năm gần đây, với tốc độ đô thị hoá nhanh, đất đai ở Thuận Thành được chuyển mục đích sử dụng khá nhiều, đồng nghĩa với việc áp dụng những chính sách của Nhà nước trong việc thu hồi, bồi thường, hỗ trợ tái định cư đối với những hộ gia đình, cá nhân có đất sản xuất nông nghiệp Trong thời gian qua việc thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng trên địa bàn huyện đã đạt được nhiều kết quả tích cực Tuy nhiên công tác này còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc, kể cả việc thu hồi đất để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Xuất phát từ

thực tiễn nói trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá công tác bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để thực hiện một số dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh”

1.2 MỤC TIÊU

- Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để thực hiện một số dự án trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh thông qua 02 dự án : Dự án đầu tư xây dựng khu nhà ở và dịch vụ lô số 5,6,7 tại thị trấn Hồ và Dự án cải tạo, nâng cấp đường quốc lộ số 38 đoạn qua địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh nối QL1 đến QL5

- Đề xuất giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và nâng cao đời sống, việc làm của người dân có đất thu hồi

1.3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Phạm vi không gian: Đề tài tiến hành trên địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, cụ thể là đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất đối với 02 dự án: Dự án đầu tư xây dựng khu nhà ở và dịch vụ lô số 5,6,7 tại thị trấn Hồ và Dự án cải tạo, nâng cấp đường quốc lộ số 38 đoạn qua địa bàn huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh nối QL1 đến QL5

- Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2013 đến nay

1.4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC

- Đánh giá các công trình bồi thường, hỗ trợ tái định cư các dự án mang tính trọng điểm có ý nghĩa là đòn bẩy phát triển kinh tế xã hội của huyện

- Rà soát, phát hiện những chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư không còn phù hợp với thực tế phát triển kinh tế xã hội của huyện Thuận Thành nói riêng và tỉnh Băc Ninh nói chung trong giai đoạn hiện tại

PHẦN 2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG

2.1.1 Sự cần thiết của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

2.1.1.1 Thế nào là thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng

- Thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai (Theo Điều 3, Luật đất đai 2013)

- Công tác bồi thường, GPMB được thực hiện sau khi Nhà nước có quyết định thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế nhằm đảm bảo quyền lợi cho những tổ chức, cá nhân có đất bị thu hồi

Theo từ điển Tiếng Việt thì “Bồi thường” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác gây ra “Giải phóng mặt bằng” là quá trình tổ chức thực hiện các công việc liên quan đến công tác di dời nhà cửa, vật kiến trúc trên đất, cây cối, tài sản và các công trình xây dựng trên phần đất nhất định được Nhà nước quyết định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới, dự án mới trên đó

Điều này có nghĩa:

+ Không phải mọi thiệt hại của chủ thể đều được bồi thường bằng tiền là xong mà chủ thể đó phải được đảm bảo về lợi ích hợp pháp

+ Sự mất mát của người bị thu hồi đất, tài sản trên đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phải rời chỗ

ở cũ của mình đến khu tái định cư mới

Trên thực tế, ngoài các khoản bồi thường theo quy định của pháp luật thì

có một hình thức bồi thường khác gọi là việc hỗ trợ

2.1.1.2 Nhu cầu thu hồi đất trong quá trình thực hiện CNH-HĐH đất nước

- Bồi thường GPMB là vấn đề của sự phát triển:

+ Trong lịch sử phát triển của mọi quốc gia, việc GPMB để xây dựng công trình là không thể tránh khỏi Nhịp độ phát triển càng lớn thì nhu cầu GPMB càng cao và trở thành một thách thức ngày càng nghiêm trọng đối với sự

thành công không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà trong cả ở trong các lĩnh vực xã hội, chính trị trên phạm vi quốc gia

+ Vấn đề bồi thường GPMB trở thành một trong những điều kiện tiên quyết của sự phát triển, nếu không được xử lý tốt nó sẽ trở thành lực cản đầu tiên

mà các nhà hoạch định chiến lược phải vượt qua

- Vấn đề bồi thường GPMB ở Việt Nam hiện nay còn rất nhiều bất cập: + Chưa đảm bảo được sự cân bằng giữa lợi ích chung (nhà nước, xã hội, cộng đồng) và lợi ích riêng (cá nhân, hộ gia đình, tổ chức bị ảnh hưởng)

+ Kinh phí dùng để bồi thường GPMB từ ngân sách nhà nước trong khi lợi ích cho phát triển mang lại chưa trở thành nguồn thu đầy đủ, ổn định và hợp pháp của nhà đầu tư

+ Việc dựa vào chứng cứ pháp lý để giải quyết bồi thường chưa thỏa đáng bởi vì hệ thống pháp luật chưa đồng bộ, đang trong quá trình hoàn thiện Đất nước chúng ta đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa,

chúng ta không thể chỉ có những đô thị đẹp, hiện đại, những khu sản xuất “khổng

lồ” những công trình công cộng khang trang mà kèm theo đó chỗ ở của người

dân phải được nâng cấp tiện nghi hơn, rộng rãi hơn Chính vì vậy mà phải tính một cách toàn diện, không thể có hiện tượng một công trình mới ra đời lại kéo theo những người dân không có chỗ ở hoặc có chỗ ở kém hơn nơi ở cũ

Xuất phát từ yêu cầu đó chúng ta cần hiểu rõ bản chất của việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Đó là việc Nhà nước bảo đảm cho lợi ích của những người dân phải di chuyển: Phải được có chỗ ở ổn định, có điều kiện sống và tiện nghi bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ tạo điều kiện cho người dân sống ổn định và phát triển

2.1.2 Đặc điểm và những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

2.1.2.1 Đặc điểm của quá trình bồi thường, GPMB

- Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau

với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định Do vậy, quá trình bồi thường thiệt hại cũng mang những đặc điểm riêng biệt

- Tính phức tạp: Do đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng

trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân

2.1.2.2 Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, GPMB

- Yếu tố quản lý nhà nước về đất đai:

Hiện nay công tác quản lý nhà nước về đất đai của các địa phương còn yếu kém, không chặt chẽ, nhiều vướng mắc trong quan hệ quản lý và sử dụng đất đai để tồn đọng khá dài không giải quyết được

- Tác động của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất:

Nội dung quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động mang tính định hướng từ lúc hình thành dự án đến khi GPMB và lập khu tái định cư

- Nhiệm vụ ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật về quản

lý sử dụng đất

Trong quá trình áp dụng cụ thể, tình trạng một chính sách có quá nhiều văn bản hướng dẫn chưa được khắc phục nên hiệu quả pháp luật không cao, tính pháp chế trong xã hội bị hạn chế

- Giao đất, cho thuê đất:

Giao đất, cho thuê đất phải căn cứ vào quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất nhưng một số địa phương chưa thực hiện tốt nguyên tắc này dẫn đến khó khăn cho công tác bồi thường

- Đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, quản lý hợp đồng sử dụng đất, thống kê, kiểm kê, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất:

Lập và quản lý chặt chẽ hệ thống hồ sơ địa chính có vai trò quan trọng hàng đầu để quản lý chặt chẽ đất đai trong thị trường bất động sản, là cơ sở xác định tính pháp lý của đất đai Việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là một chứng thư pháp lý nhằm xác lập quyền sử dụng đất của các chủ sử dụng trên các thửa đất cụ thể, là cơ sở pháp lý cao nhất, căn cứ thiết thực nhất để tính toán bồi thường thiệt hại cho các chủ sử dụng đất

- Thanh tra chấp hành các chế độ, thể lệ về quản lý và sử dụng đất đai:

Việc bồi thường GPMB gắn nhiều đến quyền lợi về tài chính nên rất dễ có những hành vi vi phạm pháp luật nhằm thu lợi bất chính Vì vậy chính quyền địa phương cấp trên, hội đồng thẩm định phải có kế hoạch thanh tra, kiểm tra, coi đây là nhiệm vụ thường xuyên trong quá trình triển khai công tác bồi thường GPMB, kịp thời phát hiện những sai phạm, vi phạm pháp luật để xử lý tạo niềm tin cho nhân dân

- Giải quyết tranh chấp đất đai, khiếu nại, tố cáo các vi phạm trong việc quản lý và sử dụng đất đai:

Theo kết quả thống kê của cơ quan thanh tra nhà nước cho thấy hơn 80%

số vụ tranh chấp, khiếu nại tố cáo hàng năm là thuộc lĩnh vực tranh chấp đất đai, đặc biệt là khiếu kiện về việc bồi thường thiệt hại chưa thỏa đáng, nhiều nơi áp giá bồi thường quá thấp Có nhiều trường hợp không công bằng như: trong cùng một dự án, trong cùng một vị trí, địa điểm, diện tích đất như nhau nhưng hai trường hợp lại được bồi thường giải tỏa khác nhau Trường hợp không công bằng

là nguyên nhân phát sinh người dân khiếu kiện

Địa phương nào cũng cố gắng giải quyết khiếu nại tố cáo, nhưng càng ngày khiếu nại tố cáo của người dân càng tăng Bức tranh về giải quyết khiếu nại tố cáo hiện nay thể hiện: các điểm tiếp dân chưa hướng dẫn cho dân cụ thể, giải thích cho dân chưa tốt làm cho người dân bị đùn đẩy Trách nhiệm của nơi tiếp dân là giúp dân hiểu được thông tin Trong giải quyết của các cấp còn có những trường hợp chưa giải quyết thỏa đáng, một vài nơi đã xảy ra tình trạng o ép dân, thiên về tính chủ quan trong giải quyết, chứ không tôn trọng tính khách quan của pháp luật

Giải quyết tốt vấn đề này sẽ góp phần dung hòa các mối quan hệ khác trong xã hội, đảm bảo ổn định cuộc sống, sản xuất, xây dựng mối đoàn kết trong nhân dân

2.2 CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ NGUYÊN TẮC CHUNG CỦA BỒI THƯỜNG,

HỔ TRỢ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT

2.2.1 Cơ sở pháp lý của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai

Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền

sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất

Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển (Theo Điều 3, Luật đất đai 2013)

2.2.1.1 Thu hồi đất - quyền định đoạt về đất của Nhà nước

Luật Đất đai khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho

người sử dụng đất theo quy định của pháp luật Chủ sở hữu về đất đai có các quyền thu hồi và trung dụng đất Một trong các quyền của Nhà nước đối với đất đai theo Điều 13, Luật đất đai 2013 là thu hồi đất, trưng dụng đất và trao quyền

sử dụng đất cho người sử dụng đất Với tư cách là đại diện chủ sở hữu, Nhà nước thực hiện các quyền của mình đối với đất đai trong trường hợp thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế; thu hồi đất đối với những trường hợp vi phạm pháp luật về đất đai, không sử dụng đất, sử dụng đất không hiệu quả; thu hồi đất khi người sử dụng đất không còn nhu cầu sử dụng

2.2.1.2 Thu hồi đất có bồi thường, hỗ trợ

Theo Điều 61, 62 Luật Đất đai 2013 Nhà nước thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người đang sử dụng đất bị thu hồi khi Nhà nước thu hồi dùng vào các mục đích sau:

- Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh

- Thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Nhà nước thực hiện bồi thường về đất đối với người đang sử dụng đất có

đủ điều kiện quy định tại Điều 75, Luật đất đai năm 2013 Nhà nước hỗ trợ và tái định cư đối với người đang sử dụng đất theo nguyên tắc quy định tại Khoản 1, Điều 83, Luật đất đai năm 2013; Nghị định 47/2014/NĐ-CP của Chính phủ ngày 15/5/2014 về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất

Căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; căn cứ vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được cấp có thẩm quyền xét duyệt, Uỷ ban nhân dân cấp huyện, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái định cư để đảm bảo phục vụ tái định cư cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở

2.2.1.3 Các chính sách của nhà nước về bồi thường thiệt hại cho người có đất

bị thu hồi để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

* Trước khi có Luật Đất đai 2013

Từ đầu những năm 90 công cuộc đổi mới trên toàn đất nước đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, ngày càng nhiều dự

án đầu tư phát triển đòi hỏi phải sử dụng đất với quy mô lớn và tất yếu kèm theo

là giải phóng mằt bằng, tái định cư cho người có đất bị thu hồi Trước tình hình

đó các Điều luật, Thông tư, Nghị định ra đời để hoàn chỉnh việc bồi thường thiệt hại cho người có đất bị thu hồi Trong đó:

- Nghị định số 90/1994/NĐ-CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ về đền bù thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thay thế tất cả các văn bản, chính sách trước

đó của nhà nước về bồi thường, giải phóng mặt bằng

Nghị định 90/1994/NĐ-CP quy định rõ hơn đối tượng được hưởng chính sách đền bù thiệt hại, phân biệt rõ hộ gia đình, đơn vị sử dụng đất bất hợp pháp hay hợp pháp để có chế độ đền bù hoặc không, mức độ đền bù tùy theo tính hợp pháp về quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản của người bị thu hồi đất Tuy nhiên trong quá trình triển khai, thực tế cho thấy, sau khi nhà nước thu hồi đất và thực hiện giải phóng mặt bằng người bị ảnh hưởng gặp nhiều khó khăn Theo Nghị định này giá đất do nhà nước qui định để đền bù thiệt hại khác xa so với giá thực tế Do vậy cần thiết phải có một văn bản pháp luật mới thay thế Nghị định 90/1994/NĐ-CP

- Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 về đền bù thiệt hại khi nhà

nước thu hồi đất thay thế cho Nghị định 90/1994/NĐ-CP

So với Nghị định 90/1994/NĐ-CP, Nghị định này có rất nhiều điểm tiến

bộ trong chính sách đền bù, GPMB, tái định cư của nhà nước đối với người bị thu hồi đất, đặc biệt là người có đất bị thu hồi có quyền lựa chọn một trong 3 phương án đền bù bằng đất, bằng tiền hoặc bằng nhà Theo Nghị định này giá đền bù thiệt hại về đất được tính như sau:

+ Giá đất để tính đền bù thiệt hại do chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quy định cho từng dự án theo đề nghị của sở Tài chính- Vật giá, có sự tham gia của các ngành có liên quan

+ Giá để tính đền bù thiệt hại xác định trên cơ sở giá đất địa phương ban hành theo quy định của chính phủ nhân với hệ số K để đảm bảo giá đất tính đền bù phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất ở địa phương

Nghị định số 22/1998/NĐ-CP có thêm chính sách hỗ trợ cũng như một

số điều khoản mới về lập khu tái định cư cho các hộ phải di chuyển Đồng thời

đã đưa ra các nội dung về công tác tổ chức thực hiện, quy định trách nhiệm của UBND các cấp và hội đồng đền bù GPMB cấp huyện trong việc chỉ đạo lập

phương án đền bù, xác định mức đền bù hoặc trợ cấp cho từng tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và tổ chức thực hiện đền bù theo phương án được phê duyệt, tạo sự chủ động cho các địa phương trong việc lựa chọn phương án bồi thường phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, quỹ đất của địa phương

Ngày 4/11/1998 Bộ Tài chính ban hành Thông tư 145/1998/TT-BTC hướng dẫn thi hành Nghị định 22/1998/NĐ-CP nêu rõ phương pháp xác định hệ

số K để định giá đất đền bù thiệt hại Tuy nhiên trong quá trình thực hiện thông

tư 145/TT-BTC đã phát sinh một số vướng mắc, ngày 04/09/1999, Bộ Tài chính

đã ra văn bản số 4448/TT-QLCS hướng dẫn xử lý vướng mắc trong đền bù, giải phóng mặt bằng theo Nghị định 22/1998/NĐ-CP Cụ thể là:

+ Giá đất tính đền bù thiệt hại là giá tính theo khả năng sinh lợi đối với đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất làm muối, đất có mặt nước nuôi trồng thuỷ sản

và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế ở địa phương đối với các loại đất khác

+ Giá đất do UBND cấp tỉnh ban hành đã phù hợp với giá đất tính theo khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thì áp dụng giá đất đã được ban hành để tính đền bù thiệt hại

+ Các trường hợp phải xác định hệ số K thì sử dụng cách tính hệ số theo Thông tư 145/TT-BTC

+ Về chi phí đầu tư vào đất thì người sử dụng đất tạm thời, đất tạm giao, cho thuê, đất nhận đấu thầu không được đền bù thiệt hại về đất nhưng được đền

bù chi phí đã đầu tư vào đất (nếu có) và đền bù tài sản cho các công trình gắn liền với đất

Sau vài năm thực hiện Nghị định 22/1998/NĐ-CP đã đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi của xã hội, cơ bản phù hợp với ý chí của các đối tượng quản lý nhà nước về đất đai, phù hợp với nguyện vọng của người dân trong công tác đền bù, GPMB và tái định cư, đảm bảo công bằng dân chủ trong xã hội Song còn rất nhiều bất cập, đặc biệt trong xu hướng phát triển kinh tế xã hội mạnh mẽ hiện nay thì nhiều chính sách đã lạc hậu không áp dụng được vào thực tiễn

* Năm 2003, Nhà nước ban hành Luật đất đai 2003 và các văn bản hướng dẫn đi kèm sau:

- Nghị định số 181/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ về thị hành luật đất đai năm 2003;

- Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của Chính phủ về Phương pháp xác định giá đất và khung các loại giá đất;

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 3/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

- Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 7/12/2004 của Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành Nghị định 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

- Thông tư số 69/2006/TT-BTC ngày 02/8/2006 của Bộ Tài chính về Sửa đổi, bổ sung Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07/12/2004 của Bộ Tài chính

về hướng dẫn thực hiện nghị định 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;

- Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 quy định bổ sung về việc cấp GCNQSDĐ, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai;

- Thông tư số 06/2007/TT- BTNMT ngày 02/7/2007 của Bộ Tài nguyên và Môi Trường về hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 của Chính phủ Quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận QSD đất, thu hồi đất, thực hiện QSD đất, trình tự thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

- Thông tư liên tịch số 14/2008/TTLT- BTC- BTNMT ngày 30/01/2008 của liên bộ Tài chính- Tài nguyên và Môi Trường về Hướng dẫn thực hiện một

số điều của Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 của Chính phủ Quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận QSD đất, thu hồi đất, thực hiện QSD đất, trình tự thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai;

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư;

- Thông tư số 14/2009/TT-BTNMT ngày 01/10/2009 quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trình tự thủ tục thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất;

Luật Đất đai năm 2003 được ban hành trong giai đoạn kinh tế hội nhập, phát triển, việc giải phóng mặt bằng thu hút đầu tư diễn ra ồ ạt Chính vì vậy,

pháp luật về trình tự, thủ tục thu hồi đất trong giai đoạn này liên tục được hoàn chỉnh Cũng như các Luật Đất đai trước đây, Luật Đất đai năm 2003 vẫn chưa quy định chi tiết về trình tự, thủ tục thu hồi đất nhưng Điều 39 đã quy định những nguyên tắc cơ bản trong quá trình thu hồi đất như: căn cứ vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt để tiến hành thu hồi đất, thời gian thông báo thu hồi đất và biện pháp cưỡng chế trong thu hồi đất

Trong giai đoạn thực hiện Luật đất đai năm 2003 quy định về trình tự, thủ tục thu hồi đất chỉ được quy định chi tiết trong các Nghị định và liên tục thay đổi, gây ra không ít khó khăn trong quá trình áp dụng Trình tự thu hồi đất được quy định theo hướng chi tiết và tinh gọn với chủ thể chịu trách nhiệm chính là Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và tổ chức phát triển quỹ đất Theo tác giả điểm hạn chế trong quy định của giai đoạn này là thiếu tính ổn định, chưa quy định chi tiết về kiểm kê (kiểm đếm) thiệt hại, cưỡng chế thu hồi đất

* Sau khi có Luật Đất đai 2013

Sau khi nhà nước ban hành Luật đất đai năm 2013, theo đó các chính sách

về đất đai cũng có sự thay đổi Như vậy, để phù hợp với sự ra đời của Luật Đất đai và tình hình thực tế trong công tác bồi thường GPMB, Chính phủ đã ban hành văn bản pháp lý sau:

- Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định

về khung giá đất;

- Nghị định 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định chi tiết thi hành một số điều luật đất đai;

- Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

- Thông tư số 30/2014/TT-BTNMT ngày 2/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định về hồ sơ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, thu hồi đất;

- Thông tư 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

- Nghị định số 104/2014/NĐ-CP ngày 14/11/2014 của Chính phủ quy định

về giá đất;

- Nghị định số 01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ sửa đổi

bổ sung một số nghị định quy định chi tiết thi hành luật đất đai;

Luật đất đai năm 2013 đã quy định chi tiết về trình tự, thủ tục thu hồi đất,

cụ thể tại Điều 69 Luật Đất đai quy định trình tự, thủ tục thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Trình tự thu hồi đất hiện hành được phát triển trên sự kết hợp giữa trình tự tại Nghị định số 84/2007/NĐ-CP và Nghị định số 69/2009/NĐ-CP, kết hợp tinh thần tinh gọn nhưng chặt chẽ

Cho tới thời điểm này, đây là những văn bản pháp lý quan trọng của nhà nước thể hiện chính sách bồi thường GPMB và tái định cư Trong đó giá đất để tính bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng tại thời điểm có quyết định thu hồi đất do UBND cấp tỉnh công bố theo quy định của Chính phủ

Trên đây là những văn bản hướng dẫn việc bồi thường thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất được áp dụng trên phạm vi cả nước Ngoài ra do điều kiện, tình hình cụ thể của mỗi tỉnh, mỗi dự án mà có những văn bản kèm theo để cụ thể hóa hoặc điều chỉnh cho phù hợp với tình hình thực tế ở mỗi địa phương và từng dự án đó

- Giá đất tính bồi thường hiện nay của nhà nước Việt Nam:

Tại Điều 114, Luật đất đai năm 2013 quy định Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định giá đất cụ thể Cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh có trách nhiệm giúp

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tổ chức việc xác định giá đất cụ thể Trong quá trình thực hiện, cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh được thuê tổ chức có chức năng tư vấn xác định giá đất để tư vấn xác định giá đất cụ thể

Việc xác định giá đất cụ thể phải dựa trên cơ sở điều tra, thu thập thông tin

về thửa đất, giá đất thị trường và thông tin về giá đất trong cơ sở dữ liệu đất đai;

áp dụng phương pháp định giá đất phù hợp Căn cứ kết quả tư vấn xác định giá đất, cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh trình Hội đồng thẩm định giá đất xem xét trước khi trình Ủy ban nhân dân cùng cấp quyết định

Giá đất cụ thể được sử dụng để làm căn cứ khi tính tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

Riêng đối với đất nông nghiệp thì UBND quận, huyện căn cứ mức giá đất nông nghiệp do UBND tỉnh ban hành, ngoài ra hộ gia đình, cá nhân được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm; hỗ trợ ổn định đời sống và bồi thường về tài sản lâm lộc trên đất thu hồi

Trường hợp thửa đất thu hồi tại khu vực, tại vị trí chưa được xác định trong bảng giá đất thì UBND quận, huyện báo cáo Sở Tài chính thẩm định và trình UBND tỉnh quyết định

Trường hợp thửa đất thu hồi không có đủ căn cứ pháp lý để phân biệt loại đất và mục đích sử dụng đất thì UBND quận, huyện căn cứ tình hình quản lý, sử dụng đất, tình trạng tranh chấp, khiếu kiện về đất để làm căn cứ bồi thường hoặc

hỗ trợ

Trường hợp cơ quan, tổ chức có trách nhiệm bồi thường chậm chi trả thì khi thanh toán tiền bồi thường, hỗ trợ cho người có đất thu hồi, ngoài tiền bồi thường, hỗ trợ theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được cấp có thẩm quyền phê duyệt thì người có đất thu hồi còn được thanh toán thêm một khoản tiền bằng mức tiền chậm nộp theo quy định của Luật quản lý thuế tính trên số tiền chậm trả và thời gian chậm trả

Trường hợp người có đất thu hồi không nhận tiền bồi thường, hỗ trợ theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được cấp có thẩm quyền phê duyệt thì tiền bồi thường, hỗ trợ được gửi vào tài khoản tạm giữ của Kho bạc nhà nước

2.2.2 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất

2.2.2.1 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, GPMB khi Nhà nước thu hồi đất của một số nước

Ở Trung Quốc, nguyên tắc bồi thường khi thu hồi đất được xác định là

phải bảo đảm cho người bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn so với nơi ở

cũ Bồi thường khi thu hồi đất không căn cứ giá thị trường, mà phụ thuộc vào mục đích sử dụng ban đầu của khu đất bị thu hồi, cụ thể là: đối với đất nông nghiệp, cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với một hệ số do nhà nước quy định Mức bồi thường được tính bằng 6 đến 10 lần giá trị sản lượng hàng năm trung bình của ba năm trước khi thu hồi Trợ cấp tái định cư được tính bằng 4 đến 6 lần giá trị sản lượng hàng năm trung bình Bồi thường về hoa màu và các công trình hiện có sẽ do chính quyền địa phương quyết định Trong trường hợp mức bồi thường không đủ để duy trì mức sống ban đầu, thì có thể tăng thêm, tuy nhiên, tổng mức bồi thường không vượt quá 30 lần giá trị sản lượng trung bình của 3 năm trước khi thực hiện thu hồi nếu như các quy định trong luật không đủ duy trì mức sống hiện tại của người nông dân

Đối với đất ở, số tiền bồi thường được xác định bao gồm: giá cả xây dựng lại nhà ở, sự chênh lệch giữa xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; giá đất tiêu chuẩn

và trợ cấp về giá Giá xây dựng nhà mới được xác định là khoảng cách chênh lệch giữa giá trị còn lại của nhà cũ và chi phí xây dựng lại nhà mới Còn giá đất tiêu chuẩn do Nhà nước quyết định, căn cứ theo giá đất trong cùng khu vực Việc trợ cấp về giá cũng do chính quyền xác định Khoản tiền bồi thường này được tính theo mét vuông, cộng lại và nhân với diện tích xây dựng của nhà ở Trường hợp Nhà nước có nhà ở tái định cư thì người được bồi thường sẽ được phân nhà

với diện tích tương đương số tiền họ đã nhận được bồi thường (Nguồn: Phương

Thảo, 2012)

Ở Hàn Quốc, Nhà nước bồi thường khi thu hồi đất trên cơ sở các nguyên

tắc sau: Thứ nhất, việc bồi thường do chủ dự án thực hiện Thứ hai, chủ đầu tư

phải thực hiện bồi thường đầy đủ cho chủ đất và cá nhân liên quan trước khi tiến

hành xây dựng các công trình công cộng Thứ ba, thực hiện bồi thường cho chủ đất phải bằng tiền mặt, sau đó mới bằng đất hoặc nhà ở xã hội Thứ tư, thực hiện

bồi thường áp dụng cho từng cá nhân

Về thời điểm xác định giá bồi thường, đối với trường hợp thu hồi đất thông qua hình thức tham vấn thì thời điểm xác định giá bồi thường là thời điểm các bên đạt được thỏa thuận đồng thuận về phương án bồi thường Đối với trường hợp thu hồi đất thông qua hình thức cưỡng chế thì thời điểm xác định giá bồi thường là thời điểm cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định cưỡng chế

Việc xác định giá bồi thường không phải do chủ dự án thực hiện mà giao cho ít nhất hai cơ quan định giá độc lập (hoạt động theo hình thức doanh nghiệp hoặc công ty cổ phần) thực hiện Trường hợp chủ đất yêu cầu xác định lại giá bồi thường thì chủ dự án lựa chọn thêm một tổ chức tư vấn định giá đất thứ ba Nếu giá trị định giá cao nhất và thấp nhất chênh lệch 10% hoặc nhiều hơn, sẽ phải có chuyên gia định giá khác thực hiện tiếp việc định giá, và từ đó, mức bồi thường

sẽ được tính toán lại Giá đất được lựa chọn làm căn cứ xác định bồi thường là giá trung bình cộng của kết quả định giá của hai hoặc ba cơ quan dịch vụ tư vấn

về giá đất độc lập được chủ thực hiện dự án thuê định giá

Đối với đất nông nghiệp, nếu bị thu hồi trước khi thu hoạch hoa màu, giá trị hoa màu đó sẽ được bồi thường Khoản bồi thường được tính dựa trên số hoa màu thực tế được trồng tại thời điểm dự án được công bố và đủ để hỗ trợ người nông

dân phục hồi lại việc sản xuất của mình Khoản bồi thường được tính bằng 2 lần

tổng thu nhập hàng năm từ sản xuất nông nghiệp (Nguồn: Phương Thảo, 2012)

Ở Singapore, mức bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất được xác định căn

cứ vào giá trị thực tế của bất động sản của chủ sở hữu; các chi phí tháo dỡ di chuyển chỗ ở hợp lý; chi phí mua nguyên vật liệu xây dựng nhà ở mới… Trường hợp người bị thu hồi đất không tán thành với phương án bồi thường thiệt hại do Nhà nước xác định, họ có quyền thuê một tổ chức định giá tư nhân để tiến hành định giá lại các chi phí thiệt hại Nhà nước trả tiền cho công tác định lại giá này Việc xác định giá bồi thường được Singapore thực hiện căn cứ vào giá trị bất động sản do người bị thu hồi đất đầu tư chứ không căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản Phần giá trị tăng thêm do sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước được bóc tách khỏi giá trị bồi thường của bất động sản Điều này có nghĩa là Nhà nước không bồi thường theo giá bất động sản hiện tại mà bồi thường theo giá thấp hơn do trừ đi phần giá trị bất động sản tăng thêm từ sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước

Nhà nước chi trả tiền bồi thường thu hồi đất làm hai đợt: đợt thứ nhất, nhà nước trả 20% tổng giá trị bồi thường khi chủ nhà thực hiện việc tháo dỡ nhà ở Đợt thứ 2, phần còn lại sẽ được thanh toán khi người bị thu hồi đất ở hoàn tất

việc di chuyển chỗ ở (Nguồn: Phương Thảo, 2012)

Ở Australia, mỗi bang đều có một Cục quản lý đất đai và một Cục định

giá Trước đây, các cục này đều là cơ quan hành chính của Bang Sau đó, các cơ quan này được chuyển dần sang thành các cơ quan dịch vụ công, thực hiện các dịch vụ về quản lý đất đai và định giá theo yêu cầu của nhà nước cũng như của thị trường

Giá tính mức bồi thường là giá thị trường; được xác định là số tiền mà tài sản đó có thể bán được một cách tự nguyện, sẵn sàng ở một thời điểm nhất định Nguyên tắc chung khi thực hiện bồi thường là phải thực hiện đàm phán, thỏa thuận về giá vào giai đoạn một; khi không đạt được thỏa thuận giữa tổ chức có thẩm quyền và người có đất thì tổ chức có thẩm quyền áp dụng cơ chế chiếm giữ đất đai bắt buộc vào giai đoạn hai (Nguồn: Phương Thảo, 2012)

Ở Ấn Độ, Nhà nước dựa trên giá thị trường của đất và thiệt hại tính ở thời

điểm thông báo để cân nhắc quyết định bồi thường Ngoài giá thị trường, tòa án

sẽ cộng thêm 30% do cân nhắc đền bù việc thu hồi bắt buộc Nguyên tắc định giá

dựa trên giá thị trường của đất ở thời điểm bồi thường Chuyên gia định giá sẽ lấy giá trị cao hơn giữa giá trị tối thiểu của khu đất; giá bán trung bình của ít nhất 50% giao dịch có giá trị cao hơn đối với mảnh đất tương tự của khu vực đó, hoặc giá bán trung bình của ít nhất 50% các mảnh đất có giá trị cao hơn cho dự án (Nguồn: Phương Thảo, 2012)

2.2.2.2 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, GPMB ở Việt Nam

* Đảm bảo hài hoà lợi ích của Nhà nước, lợi ích của người sử dụng đất và lợi ích nhà đầu tư:

- Nhà nước là đại diện chủ sở hữu đất đai, là người quản lý đất nước, phải quyết định chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, quyết định giá đất, giá tài sản để tính bồi thường đất và tài sản Đây vừa là quyền của Nhà nước vừa là biện pháp xử lý hài hoà lợi ích của người đang sử dụng đất với lợi ích của nhà đầu tư

- Người sử dụng đất ổn định được chuyển quyền sử dụng đất là một trong các quyền của người sử dụng đất đã được xác định tại Điều 54, Hiến pháp 2013

và Luật Đất đai năm 2013 Thực hiện quyền này, người sử dụng đất có nguồn thu nhập từ quyền sử dụng đất của mình Do vậy, khi Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng đất để giao cho người khác sử dụng vì lợi ích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế, Nhà nước phải đảm bảo lợi ích cho người bị thu hồi đất một cách thoả đáng cụ thể:

+ Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất (Điều 74, Luật đất đai năm 2013) + Ngoài bồi thường về đất, người thu hồi đất được bồi thường về tài sản, lâm lộc trên đất bị thu hồi, được hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, đào tạo nghề … ổn định đời sống cho người bị thu hồi đất (Điều 83, Luật đất đai năm 2013)

+ Người bị thu hồi đất ở được chuyển vào Khu tái định cư tập trung được xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền (Điều 85, Luật đất đai năm 2013)

- Nhà đầu tư có nhu cầu về đất làm mặt bằng để đầu tư xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng, cơ sở sản xuất kinh doanh với chi phí sử dụng đất hợp lý

nhất Để khuyến khích các nhà đầu tư bỏ vốn vào đầu tư phát triển, đối với Nhà đầu tư được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất theo quy định của pháp luật về đất đai nếu tự nguyện ứng trước kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo phương án đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xét duyệt thì được ngân sách nhà nước hoàn trả bằng hình thức trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phải nộp Mức được trừ không vượt quá tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phải nộp; số tiền còn lại (nếu có) được tính vào vốn đầu tư của dự án

Trường hợp người được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất, giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất theo quy định của pháp luật về đất đai mà được miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất nếu tự nguyện ứng trước kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo phương án đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xét duyệt thì kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được tính vào vốn đầu tư của dự án theo quy định tại Khoản 4, Điều 30, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP Nhà nước đã phải dành nguồn thu từ đất của mình để đảm bảo lợi ích cho người bị thu hồi đất, đồng thời giảm nhẹ chi phí sử dụng đất cho nhà đầu tư để thực hiện quyền thu hồi đất, phân bổ sử dụng đất phục vụ cho đầu tư phát triển của đất nước đưa đến dân giàu, nước mạnh

* Đảm bảo công khai dân chủ trong thực hiện:

Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất là quan hệ giao dịch về quyền sử dụng đất giữa người đang sử dụng đất với nhà đầu tư có sự can thiệp của Nhà nước, không phải giao dịch quyền sử dụng đất thông thường trên thị trường Tuy nhiên, người bị thu hồi đất chỉ chấp nhận chuyển quyền sử dụng đất của mình khi chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phù hợp với Luật Đất đai và công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thực hiện công khai và bàn bạc dân chủ

Thứ nhất, trước khi thu hồi đất chậm nhất là 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thông báo cho người bị thu hồi đất biết Nội dung thông báo thu hồi đất bao gồm kế hoạch thu hồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm (khoản 1 Điều 67 Luật Đất đai 2013)

Thứ hai, người bị thu hồi đất được cử người đại diện của mình tham gia làm thành viên Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cấp quận, huyện, thị

xã, thành phố trực thuộc tỉnh để phản ánh nguyện vọng của người bị thu hồi đất, đồng thời người bị thu hồi đất thực hiện các quyết định của Nhà nước, trực tiếp

tham gia ý kiến đối với dự kiến phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được niêm yết công khai tại trụ sở làm việc của tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và trụ sở UBND cấp xã, phường, thị trấn nơi có đất bị thu hồi

Thứ ba, người bị thu hồi đất có quyền khiếu nại nếu chưa đồng ý với quyết định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và được cấp có thẩm quyền ra quyết định giải quyết lần đầu Nếu không đồng ý với quyết định giải quyết lần đầu, người khiếu nại có quyền khởi kiện tại Toà án nhân dân hoặc tiếp tục khiếu nại đến Chủ tịch UBND cấp tỉnh là cấp quyết định giải quyết cuối cùng đối với khiếu nại của người bị thu hồi đất Tuy nhiên, để đảm bảo thực hiện nghiêm túc các quyết định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, trong khi chưa có quyết định giải quyết khiếu nại thì vẫn phải tiếp tục thực hiện quyết định thu hồi đất, quyết định cưỡng chế thu hồi đất Trường hợp cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết khiếu nại có kết luận việc thu hồi đất là trái pháp luật thì phải dừng cưỡng chế nếu việc cưỡng chế chưa hoàn thành; hủy

bỏ quyết định thu hồi đất đã ban hành và bồi thường thiệt hại do quyết định thu hồi đất gây ra (nếu có)

Đối với trường hợp việc thu hồi đất có liên quan đến quyền và lợi ích của

tổ chức, cá nhân khác trong việc sử dụng đất theo quy định của pháp luật khác có liên quan thì Nhà nước tiến hành thu hồi đất, cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất theo quy định mà không phải chờ cho đến khi giải quyết xong quyền và nghĩa vụ liên quan đến việc sử dụng đất giữa người có đất thu hồi và tổ chức, cá nhân đó theo quy định của pháp luật có liên quan (Khoản 6, Điều 17, Nghị định 43/2014/NĐ-CP)

2.3 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CHÍNH SÁCH THU HỒI ĐẤT, BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ THEO PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH

Vấn đề bồi thường, GPMB ở Việt Nam đã được đặt ra từ rất sớm, ngày 14-4-1959 đã có Nghị định số 151/TTg ban hành “Quy định thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất”, tiếp theo là Thông tư số 1792/TTg ngày 11-01-1970 của Thủ tướng Chính phủ quy định một số điểm tạm thời “Về bồi thường nhà cửa, đất đai, cây lưu niên, các hoa mầu cho nhân dân ở những vùng xây dựng kinh tế,

mở rộng thành phố” Sau khi có Luật Đất đai (1987) và bước vào thời kỳ đổi mới, vấn đề này ngày càng được chú trọng và xử lý đồng bộ, phù hợp với tình hình mới: bắt đầu từ Quyết định số 186/HĐBT ngày 31-5-1980 “Về đền bù thiệt

hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang sử dụng vào mục đích khác” cùng với hàng loạt các văn bản pháp quy mới về những vấn đề có liên quan (giá đất, quyền của người sử dụng đất, quản lý quy hoạch đô thị ) đã hình thành một

hệ thống chính sách và tổ chức cho công tác bồi thường, GPMB

Ngày 17-8-1994, Chính phủ ban hành Nghị định 90/CP “Về việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng”, và 4 năm sau, ngày 24-4-1998 thay thế bằng Nghị định số 22/1998/NĐ-CP cùng tên

Năm 2003, Quốc hội ban hành Luật đất đai 2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03-12-2004 “Về bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất” thay thế cho Nghị định 22/1998/NĐ-CP, theo đó, ngoài việc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, còn quy định cả về đền bù, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng “vào mục đích phát triển kinh tế” Trước đó, trong Nghị định số 181/2004/NĐ-CP ngày 29-10-2004 về thi hành Luật Đất đai, Chính phủ cũng đã có quy định về: Xử lý tiền sử dụng đất trong trường hợp thu hồi đất (Điều 35) và việc thu hồi đất và quản lý quỹ đất đã thu hồi (Điều 36) Bộ Tài chính cũng đã có các Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07-12-2004 và số 69/2006/TT-BCT ngày 02/8/2006 hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP nói trên Gần đây nhất là Nghị định 69/2009/NĐ-CP của Chính phủ ngày 13/8/2009 quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Năm 2013, Luật đất đai năm 2013 được ban hành để phù hợp với sự ra đời của Luật Đất đai và tình hình thực tế trong công tác bồi thường GPMB, Chính phủ và các bộ ngành đã đã ban hành; Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về khung giá đất; Nghị định 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định chi tiết thi hành một số điều luật đất đai; Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất; Nghị định số 104/2014/NĐ-CP ngày 14/11/2014 của Chính phủ quy định về giá đất; Nghị định số 01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ sửa đổi bổ sung một số nghị định quy định chi tiết thi hành luật đất đai; Thông tư số 30/2014/TT-BTNMT ngày 2/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định về hồ sơ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, thu hồi đất; Thông tư 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/6/2014 của Bộ Tài nguyên

và Môi trường quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

Đến nay, công tác bồi thường, GPMB và hỗ trợ cho các đối tượng bị thu hồi đất được điều tiết bởi một hệ thống các quy định tương đối hoàn chỉnh và khái quát trên phạm vi cả nước, theo đó, tuỳ tình hình thực tế từng địa phương

mà các quy định đó được áp dụng sao cho phù hợp

Nghiên cứu các văn bản pháp quy trên đây thấy rõ được một điều là các chính sách về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và được điều chỉnh liên tục cho phù hợp với các biến động của tình hình Trước những năm 80 của thế kỷ trước, trong điều kiện kinh tế chưa phát triển, với cơ chế quản lý theo kế hoạch tập trung, việc thu hồi đất diễn ra thưa thớt và đơn giản, lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước được đặt vào vị trí cao nhất

để phục tùng, việc bồi thường, hỗ trợ tiến hành một cách sơ sài và chủ yếu là

do tập thể (hợp tác xã) đảm nhận và gánh chịu Sau khi có Luật đất đai đến khoảng năm 2000 là thời kỳ chuyển biến mạnh mẽ của nền kinh tế theo cơ chế thị trường, ruộng đất nông nghiệp được giao đến từng hộ gia đình, quyền sử dụng đất và quyền sở hữu nhà ở của cá nhân được xác lập, người sử dụng đất có quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, để thừa kế, thế chấp, góp vốn bằng quyền

sử dụng đất và mua bán nhà ở, thêm vào đó, nhu cầu của phát triển đòi hỏi phải được cung cấp một lượng lớn đất đai cho việc mở rộng đô thị, mở rộng mạng lưới giao thông, hình thành mới các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu vui chơi giải trí làm cho công tác thu hồi, bồi thường, hỗ trợ trở nên phức tạp và nặng nề gấp nhiều lần Một số dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng có vốn của nước ngoài lại có thêm chính sách cụ thể về bồi thường, hỗ trợ cũng tạo ra áp lực phải điều chỉnh nhanh chóng các chính sách về mặt này Vai trò của các nhà đầu

tư và người có đất bị thu hồi được coi trọng, các yếu tố thị trường (giá đất, tiền sử dụng đất ) được áp dụng vào việc bồi thường thiệt hại về đất đai và tài sản, lợi ích kinh tế của các bên tham gia được điều hòa Từ khoảng năm 2000 đến nay, nhất là sau khi có Luật đất đai 2013 thì chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất đi vào bước hoàn thiện, có tác dụng trong việc đảm bảo cân đối

và ổn định cho phát triển, khuyến khích được nhà đầu tư và tương đối giữ được nguyên tắc công bằng, người bị thu hồi đất được đặt vào vị trí trung tâm để giải quyết mọi xung đột, các lợi ích phi vật thể bắt đầu được quan tâm, các hiệu quả

xã hội - môi trường do việc thu hồi đất mang lại được chú ý khi đánh giá các dự

án xây dựng có thu hồi đất và các chính sách đền bù, hỗ trợ

2.3.1 Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng đối với trường hợp nhà nước thu hồi đất

+ Tổ chức trong nước gồm cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị xã hội

- nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức sự nghiệp công lập và tổ chức khác theo quy định của pháp luật về dân sự (sau đây gọi chung là tổ chức);

+ Hộ gia đình, cá nhân trong nước (sau đây gọi chung là hộ gia đình,

cá nhân);

+ Cộng đồng dân cư gồm cộng đồng người Việt Nam sinh sống trên cùng địa bàn thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc, tổ dân phố và điểm dân cư tương tự

có cùng phong tục, tập quán hoặc có chung dòng họ;

+ Cơ sở tôn giáo gồm chùa, nhà thờ, nhà nguyện, thánh thất, thánh đường, niệm phật đường, tu viện, trường đào tạo riêng của tôn giáo, trụ sở của tổ chức tôn giáo và cơ sở khác của tôn giáo;

+ Tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao gồm cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự, cơ quan đại diện khác của nước ngoài có chức năng ngoại giao được Chính phủ Việt Nam thừa nhận; cơ quan đại diện của tổ chức

thuộc Liên hợp quốc, cơ quan hoặc tổ chức liên chính phủ, cơ quan đại diện của

về đầu tư

- Tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến việc bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất

2.3.2 Bồi thường đất

Để đảm bảo công bằng xã hội và lợi ích hợp pháp của người có đất bị thu hồi, Nhà nước quy định các trường hợp thu hồi đất có bồi thường và thu hồi đất

mà không bồi thường

Điều kiện được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng được quy định tại Điều 75, Luật đất đai năm 2013

Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất

Theo Luật Đất đai 2013 bao gồm 3 nhóm đất: Đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng Trong đó đất nông nghiệp và đất phi nông nghiệp hiện nay đều có người sử dụng Do vậy, chính sách bồi thường về đất được quy định cho hai nhóm đất là đất nông nghiệp và đất phi nông nghiệp

* Bồi thường về đất khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp: Hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi được bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền tính theo giá đất cùng mục đích sử dụng (Khoản 2, Điều 74, Luật đất đai năm 2013)

* Bồi thường về đất và chi phí đầu tư vào đất còn lại khi nhà nước thu hồi đất phi nông nghiệp (không phải là đất ở): Người đang sử dụng đất phi nông

nghiệp không phải là đất ở khi Nhà nước thu hồi đất, nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định thì được bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng; trường hợp không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo thời hạn sử dụng đất còn lại đối với đất sử dụng có thời hạn

Người đang sử dụng đất phi nông nghiệp không phải là đất ở được Nhà nước cho thuê đất thu tiền thuê đất hàng năm; cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhưng được miễn tiền thuê đất, khi Nhà nước thu hồi đất thì không được bồi thường về đất nhưng được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại, trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất do thực hiện chính sách đối với người có công với cách mạng (Điều 80, Luật đất đai 2013, Điều 7, Nghị định số 43/2014/NĐ-CP)

* Bồi thường về đất khi nhà nước thu hồi đất ở: Người sử dụng đất ở khi

bị Nhà nước thu hồi đất ở thì được bồi thường bằng giao đất ở, nhà ở tại khu tái định cư hoặc bồi thường bằng tiền theo quy định tại Điều 79, Luật đất đai năm 2013; Điều 6, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP

* Đất thuộc hành lang an toàn các công trình công cộng

Đất thuộc hành lang an toàn khi xây dựng công trình có hành lang bảo vệ được bồi thường thiệt hại do hạn chế khả năng sử dụng đất, thiệt hại tài sản gắn liền với đất quy định tại Điều 94 của Luật Đất đai năm 2013, Điều 10 Nghị định

số 47/2014/NĐ-CP

Bên cạnh các trường hợp được bồi thường về đất, có nhiều trường hợp Nhà nước thu hồi đất mà không bồi thường về đất, bao gồm các trường hợp quy định tại Điều 82, Luật đất đai năm 2013, như sau:

- Đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất (trừ trường hợp đất nông nghiệp được Nhà nước giao cho hộ gia đình, cá nhân quy định tại khoản 1 Điều 54 của Luật đất đai);

- Đất được Nhà nước giao cho tổ chức thuộc trường hợp có thu tiền sử dụng đất nhưng được miễn tiền sử dụng đất;

- Đất được Nhà nước cho thuê trả tiền thuê đất hàng năm; đất thuê trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhưng được miễn tiền thuê đất (trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất thuê do thực hiện chính sách đối với người

có công với cách mạng);

- Đất nông nghiệp thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn;

- Đất nhận khoán để sản xuất nông lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối;

- Đất được Nhà nước giao để quản lý;

- Các trường hợp vi phạm pháp luật đất đai quy định tại Điều 64, Luật đất đai năm 2013;

- Các trường hợp thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật,

tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người quy định tại điểm a,

b, c và d khoản 1 Điều 65 của Luật đất đai 2013;

- Trường hợp không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai 2013 (trừ trường hợp đất nông nghiệp đã sử dụng trước ngày 01 tháng 7 năm

2004 mà người sử dụng đất là hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhưng không có Giấy chứng nhận hoặc không đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai quy định tại Khoản 2, Điều 77, Luật đất đai năm 2013)

Ngoài ra, một số trường hợp Khi nhà nước thu hồi đất, không được bồi thường về đất nhưng được bồi thường về chi phí đầu tư còn lại được quy định tại Điều 76, Luật đất đai năm 2013

2.3.3 Bồi thường về tài sản, về sản xuất kinh doanh và hỗ trợ khi thu hồi đất

* Nguyên tắc chung

Theo Điều 88, Luật đất đai năm 2013 thì nguyên tắc bồi thường thiệt hại

về tài sản, ngừng sản xuất kinh doanh khi nhà nước thu hồi đất được xác định như sau:

- Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thiệt hại về tài sản

- Khi Nhà nước thu hồi đất mà tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại

* Bồi thường thiệt hại về nhà, công trình xây dựng trên đất khi Nhà nước thu hồi đất

Đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt gắn liền với đất của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài khi Nhà nước thu hồi đất phải tháo dỡ toàn bộ hoặc một phần mà phần còn lại không bảo đảm tiêu chuẩn

kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì chủ sở hữu nhà ở, công trình đó được bồi thường bằng giá trị xây dựng mới của nhà ở, công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương theo quy định tại Điều 89, Luật đất đai năm 2013, Điều 9, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP

* Bồi thường di chuyển mồ mả

Người có mồ mả phải di chuyển được bố trí đất và được bồi thường chi phí đào, bốc, di chuyển, xây dựng mới và các chi phí hợp lý khác có liên quan trực tiếp Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định mức bồi thường cụ thể cho phù hợp với tập quán và thực tế tại địa phương (Điều 18, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP)

* Bồi thường cây trồng, vật nuôi

- Đối với cây hàng năm: Mức bồi thường được tính bằng giá trị sản lượng của vụ thu hoạch Giá trị sản lượng của vụ thu hoạch được tính theo năng suất của vụ cao nhất trong 03 năm trước liền kề của cây trồng chính tại địa phương và giá trung bình tại thời điểm thu hồi đất

- Đối với cây lâu năm: Mức bồi thường được tính bằng giá trị hiện có của vườn cây theo giá ở địa phương tại thời điểm thu hồi đất mà không bao gồm giá trị quyền sử dụng đất;

- Đối với cây trồng chưa thu hoạch nhưng có thể di chuyển đến địa điểm khác thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại thực tế do phải di chuyển, phải trồng lại;

- Đối với cây rừng trồng bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước, cây rừng tự nhiên giao cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trồng, quản lý, chăm sóc, bảo vệ thì bồi thường theo giá trị thiệt hại thực tế của vườn cây; tiền bồi thường được phân chia cho người quản lý, chăm sóc, bảo vệ theo quy định của pháp luật về bảo vệ

và phát triển rừng

- Đối với vật nuôi là thủy sản mà tại thời điểm thu hồi đất đã đến thời kỳ thu hoạch thì không phải bồi thường;

- Đối với vật nuôi là thủy sản mà tại thời điểm thu hồi đất chưa đến thời

kỳ thu hoạch thì được bồi thường thiệt hại thực tế do phải thu hoạch sớm; trường

hợp có thể di chuyển được thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại do

di chuyển gây ra; mức bồi thường cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định

* Bồi thường chi phí di chuyển

Khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển tài sản thì được Nhà nước bồi thường chi phí để tháo dỡ, di chuyển, lắp đặt; trường hợp phải di chuyển hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất còn được bồi thường đối với thiệt hại khi tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt theo quy định tại Điều 91, Luật đất đai năm 2013 Bên cạnh đó, Nhà nước cũng quy định các trường hợp nhà nước thu hồi đất không được bồi thường về tài sản gồm:

- Tài sản gắn liền với đất thuộc trường hợp nhà nước thu hồi đất do vi phạm pháp luật đất đai;

- Tài sản gắn liền với đất thuộc trường hợp nhà nước thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người;

- Tài sản gắn liền với đất được tạo lập trái quy định của pháp luật hoặc tạo lập từ sau khi có thông báo thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

- Công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và công trình xây dựng khác không còn sử dụng

* Hỗ trợ khi thu hồi đất

Luật đất đai năm 2013 quy định Việc hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất đối với hộ gia đình, cá nhân có đất thu hồi phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật

Theo Khoản 2, Điều 83, Luật đất đai năm 2013 và Nghị định số 47/2014/NĐ-CP quy định các khoản hỗ trợ cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất như sau:

- Hỗ trợ ổn định đời sống được thực hiện như sau:

+ Thu hồi từ 30% đến 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng thì được hỗ trợ trong thời gian 6 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở và trong thời gian 12 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trường hợp phải di chuyển đến các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa là 24 tháng

+ Đối với trường hợp thu hồi trên 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử

dụng thì được hỗ trợ trong thời gian 12 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở và trong thời gian 24 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trường hợp phải di chuyển đến các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc có điều kiện kinh tế -

xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa là 36 tháng;

+ Diện tích đất thu hồi quy định tại Điểm a Khoản này được xác định theo từng quyết định thu hồi đất của Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền;

+ Mức hỗ trợ cho một nhân khẩu quy định tại Điểm a và Điểm b Khoản này được tính bằng tiền tương đương 30 kg gạo trong 01 tháng theo thời giá trung bình tại thời điểm hỗ trợ của địa phương (Khoản 3, Điều 19, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP)

- Hỗ trợ ổn định sản xuất thực hiện như sau:

+ Hộ gia đình, cá nhân được bồi thường bằng đất nông nghiệp thì được hỗ trợ ổn định sản xuất, bao gồm: Hỗ trợ giống cây trồng, giống vật nuôi cho sản xuất nông nghiệp, các dịch vụ khuyến nông, khuyến lâm, dịch vụ bảo vệ thực vật, thú y, kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi và kỹ thuật nghiệp vụ đối với sản xuất, kinh doanh dịch vụ công thương nghiệp;

+ Đối với tổ chức kinh tế, hộ gia đình, cá nhân sản xuất, kinh doanh, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thuộc đối tượng quy định tại Điểm đ Khoản 1, Điều 19, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP, thì được hỗ trợ ổn định sản xuất bằng tiền với mức cao nhất bằng 30% một năm thu nhập sau thuế, theo mức thu nhập bình quân của 03 năm liền kề trước đó

Thu nhập sau thuế được xác định căn cứ vào báo cáo tài chính đã được kiểm toán hoặc được cơ quan thuế chấp thuận; trường hợp chưa được kiểm toán hoặc chưa được cơ quan thuế chấp thuận thì việc xác định thu nhập sau thuế được căn cứ vào thu nhập sau thuế do đơn vị kê khai tại báo cáo tài chính, báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh cuối mỗi năm đã gửi cơ quan thuế (Khoản 4, Điều 19, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP)

- Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở

Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp quy định tại các Điểm

a, b, c và d Khoản 1 Điều 19 của Nghị định số 47/2014/NĐ-CP (trừ trường hợp