SKKN - Giải pháp rèn kĩ năng quan sát, ghi chép trong văn miêu tả lớp 4

Với đặc trưng của mình, những bài văn miêu tả làm cho tâm hồn, trí tuệ người đọc thêm phong phú, giúp ta cảm nhận được văn học và cuộc sống một cách tinh tế hơn, sâu sắc hơn.. Đề tài của

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN:

Như chúng ta đã biết, văn miêu tả là một trong những thể loại văn rất quen thuộc và phổ biến trong cuộc sống cũng như trong các tác phẩm văn học Đây

là dạng văn có tác dụng rất lớn trong việc tái hiện đời sống, hình thành và phát triển trí tưởng tượng, óc quan sát và khả năng nhận xét, đánh giá của con người Với đặc trưng của mình, những bài văn miêu tả làm cho tâm hồn, trí tuệ người đọc thêm phong phú, giúp ta cảm nhận được văn học và cuộc sống một cách tinh tế hơn, sâu sắc hơn Chính vì thế, văn miêu tả được đưa vào trường Tiểu học từ rất sớm ( ngay từ lớp 2) Đề tài của văn miêu tả với các em

là những gì gần gũi, thân quen với thế giới trẻ thơ, các em có thể quan sát được một cách dễ dàng, cụ thể như: chiếc cặp, cái bàn, những vườn cây ăn quả mình yêu thích, những con vật nuôi trong nhà, những cảnh vật xung quanh các em, những con người thân quen với các em như bạn bè, thầy cô, người thân

Mục đích của việc dạy văn miêu tả ở tiểu học, giúp HS có thói quen quan sát, biết phát hiện những điều mới mẻ, thú vị về thế giới xung quanh; biết truyền những rung cảm của mình vào đối tượng miêu tả; biết sử dụng những

từ ngữ có giá trị biểu cảm, những câu văn sáng rõ về nội dung, chân thực về tình cảm Một bài văn hay là một bài văn mà khi đọc, người đọc thấy hiện ra trước mắt mình: con người, cảnh vật, đồ vật,…cụ thể, sống động như nó vẫn tồn tại trong thực tế cuộc sống Như vậy, có thể xem văn miêu tả là một bức tranh về sự vật bằng ngôn từ Và để làm tốt một bài văn miêu tả, đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp của các môn học Kiến thức của các môn học này cộng với vốn sống thực tế sẽ giúp học sinh trình bày suy nghi

của mình một cách mạch lạc và sống động Qua đó, bồi dưỡng cho các em tình yêu quê hương đất nước, vốn sống, vốn ngôn ngữ và khả năng giao tiếp Trong văn miêu tả, quan sát rất quan trọng Việc quan sát và vị trí quan sát tốt, góc quan sát phù hợp: xa hay gần, trong hay ngoài, ban ngày hay ban

đêm, mùa xuân hay mùa hạ, … sẽ giúp ta nắm được cái thần của đối tượng,

cảm nhận đối tượng một cách rõ ràng, cụ thể và tinh tế hơn

Quan sát luôn đi liền ghi chép Ghi chép làm giàu thêm cho trí nhớ, ghi chép giúp học sinh lựa chọn những chi tiết, những hình ảnh đặc sắc.Vậy thì phải ghi chép thế nào? Cần phải xây dựng cho học sinh thói quen ghi chép khi quan sát Phải ghi được những đặc điểm cơ bản: hình dạng, màu sắc, hoạt động,… của đối tượng, hãy cố tìm và viết được những điều mà người khác không nhìn thấy để bài viết của mình có cái mới, cái riêng, cái độc đáo

Quan sát và biết ghi chép lại những gì đã quan sát một cách có chọn lựa,

đó là một yếu tố rất quan trọng trong học tập phân môn Tập làm văn

Bản thân tôi qua những năm giảng dạy lớp 4, tôi đã đúc rút được những kinh nghiệm quý báu Vì vậy, các năm học, tôi luôn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao Liên tục mấy năm qua, lớp tôi chủ nhiệm luôn duy trì tốt chất lượng môn tiếng việt nói chung trong đó có tập làm văn nói riêng Đó là

điều kiện tôi chọn để viết sáng kiến kinh nghiệm : “Một số giải pháp rèn kĩ năng quan sát, ghi chép trong văn miêu tả lớp 4 ”

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP KỸ THUẬT:

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người,

của vật để giúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng ấy.

(Sách giáo khoa Tiếng Việt 4 - Tập 1- trang 140 - Nhà xuất bản Giáo dục).

Với mục tiêu là trang bị kiến thức, rèn luyện cho học sinh các kỹ năng nói và viết, hình thành cảm xúc trước vẻ đẹp của thiên nhiên, của con người, văn miêu tả được đưa vào dạy ở tiểu học Kiểu bài văn miêu tả được đưa vào trường tiểu học không phải để đào tạo những nhà văn mà nhằm hình thành ở học sinh cảm xúc thẩm mỹ trước vẻ đẹp của thiên nhiên, của con người, góp phần phát triển ngôn ngữ của trẻ

Trong văn miêu tả, quan sát là đặc trưng chủ yếu, cơ bản khi làm bài văn miêu tả, không thể thành công trong bài viết nếu như không dựa vào kết quả quan sát Do vậy muốn cho học sinh làm được văn miêu tả nói chung, tả cây cối nói riêng, trước hết học sinh cần phải có vốn sống, vốn hiểu biết Như vậy nhất thiết phải hướng dẫn cho các em quan sát tốt, biết cách quan sát để tìm ra những nét đặc trưng, cái riêng của đối tượng miêu tả

Quan sát đối tượng không chỉ bằng thị giác như các em vẫn nghi, mà phải biết huy động mọi giác quan: thính giác (nghe), khứu giác (ngửi), xúc giác (sờ, nắm), vị giác (nếm) Những đoạn văn hay và hấp dẫn là những thành công của các em học sinh trong việc dùng nhiều giác quan để quan sát Nhưng quan sát và ghi chép như thế nào để có hiệu quả nhất? Qua quá trình giảng dạy cũng như qua việc dự giờ học tập chuyên môn ở các đồng nghiệp, tôi nhận thấy còn nhiều khó khăn:

- Phân môn tập làm văn quả là một phân môn khó, đòi hỏi HS phải tổng hợp được kiến thức, phải thể hiện sự rung cảm cá nhân, phải biết thể hiện tiếng mẹ đẻ một cách trong sáng

- Kiến thức sách vở cũng như kiến thức thực tế của học sinh còn rất nhiều

lỗ hổng Nhiều học sinh ở nông thôn chưa hề được ra thành phố, có em chưa

từng được đến công viên, vườn bách thú hay những danh lam thắng cảnh khác… Nhiều học sinh ở thành phố chưa hề được nhìn thấy cây chuối, cây ngô, con gà đang gáy, con trâu đang cày ruộng, hoặc được ngắm nhìn những đêm trăng sáng, … Vì vậy, khi làm bài, nhiều HS không hề nắm được đặc điểm đối tượng mình đang tả và đã viết không chân thực Do vậy bài văn khó

có thể truyền cảm cho người đọc Việc học tập trên lớp, vì thiếu tập trung và chưa có phương pháp học nên cũng có những hạn chế nhất định Có học sinh khi đọc đề bài lên, không biết mình cần viết những gì và viết như thế nào, viết cái gì trước, cái gì sau, Hơn nữa, hiện nay, trên các cửa hàng sách, siêu thị sách có bày bán rất nhiều sách tham khảo văn mẫu từ các luồng khác nhau nên đã tạo điều kiện cho HS chép văn mẫu

- Hiện nay phần lớn các em do điều kiện gia đình bận rộn, do bản thân bị thu hút bởi những trò chơi trên internet mà các em lãng quên một thế giới thơ mộng ở xung quanh Đó là thế giới của cỏ cây, hoa lá, của các loài động vật đáng yêu, của mưa, của gió Đây là thế giới có khả năng làm phong phú tâm hồn tuổi thơ và rèn luyện óc quan sát, ghi chép, nhận xét,

- Việc đọc sách của các em hiện nay cũng đang bị xem nhẹ Phần lớn HS tiểu học ít quan tâm đến việc đọc và có đọc thường là truyện tranh, thậm chí

có những truyện tranh không mang tính giáo dục Việc trò chuyện, tiếp xúc với bố mẹ, với những người thân trong gia đình và cộng đồng cũng rất hạn chế bởi những lí do: người lớn thì bận công việc còn các em thì ở trường cả ngày, tối về lại ôn bài Cho nên vốn liếng từ quan sát xung quanh, trải nghiệm thực tế, thu thập thông tin của các em rất hạn chế Chính điều này đã tác động không nhỏ đến việc học tập làm văn của học sinh

- Thời lượng dành cho tiết học quan sát cũng hạn chế (1 tiết) Nội dung tiết quan sát thực tế chỉ dừng lại ở một bài tập:

Bài 2 (Trang 40 - Tiếng Việt 4 - Tập 2): Quan sát một cây mà em thích trong khu vực trường em (hoặc ở nơi em ở) và ghi lại những gì em đó quan sát được, chú ý kiểm tra xem:

a Trình tự quan sát của em có hợp lí không?

b Em đó quan sát bằng những giác quan nào?

c Cái cây em quan sát có gì khác các cây cùng loài?

- Chính vì chỉ dừng lại ở việc định hướng cho học sinh quan sát mà không đi

sâu rèn ki năng quan sát sẽ dẫn đến:

1 Đa số các em còn lúng túng trong việc dùng từ, đặt câu, bí từ, dùng sai từ khi viết văn tả cây cối.

2 Bài văn tả cây cối chưa có tính chân thực, còn sáo rỗng.

3 Bài văn chưa thể hiện được cái riêng, chưa bộc lộ được cảm xúc của người viết trước đối tượng miêu tả nên bài văn chưa hay, chưa sâu.

2 Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến

Qua thực tế giảng dạy văn miêu tả , tôi mạnh dạn đưa ra Giải pháp rèn

kĩ năng quan sát, ghi chép cho học sinh trong dạy văn miêu tả ở lớp 4.

Giải pháp 1: Rèn kĩ năng quan sát đối tượng cần miêu tả

Một nhà văn Pháp có một câu nói nổi tiếng : “ Một trăm cây bạch

dương giống nhau cả trăm, một trăm ánh lửa giống nhau cả trăm Mới nhìn tưởng thế, nhưng nhìn kĩ thì thấy bạch dương nào cũng khác nhau, ngọn lửa nào cũng khác nhau.” Như vậy phải có sự tỉ mỉ trong quan sát.

- Trước hết, cần rèn cho học sinh cách quan sát theo một trình tự nhất định: + Quan sát theo trình tự không gian: với cây cối, có thể quan sát từ xa đến gần, từ trên xuống dưới; từ dáng cây, thân, cành, lá, hoa, quả…

+ Quan sát theo từng thời kì phát triển của cây: từ lúc cây còn non, đến khi cây trưởng thành, ra hoa, kết quả,…

- Để quan sát được tỉ mỉ, cần hướng dẫn cho học sinh phối hợp, sử dụng nhiều giác quan: thị giác (bằng mắt), thính giác (bằng tai), khứu giác (bằng mũi), vị giác (bằng lưỡi), xúc giác (làn da)…

Ví dụ: Khi quan sát cây bàng

+ Muốn hình dung màu sắc của thân cây, cành cây, lá cây, cần dùng thị giác

(dùng mắt).

+ Muốn biết thân cây, lá cây nhẵn hay ráp cần dùng xúc giác (dùng tay).

+ Muốn biết âm thanh của tiếng lá rơi khi làn gió thổi qua, cần dùng thính

giác (tai nghe).

Hay, khi tả quả xoài:

+ Muốn biết màu sắc, hình dáng quả cần dùng thị giác (dùng mắt).

+ Muốn biết mùi thơm của quả xoài cần dùng khứu giác ( mũi ngửi).

+ Muốn biết vị của quả xoài cần dùng vị giác (lưỡi, nếm thử).

- Cần quan sát, chọn tả những chi tiết nổi bật: Hướng dẫn học sinh biết lựa chọn những chi tiết nổi bật của cây, để phân biệt các cây trong cùng một loài, giữa các loài cây với nhau Chẳng hạn với cây bóng mát, đi sâu quan sát lá cây, tán lá, bóng mát, Với cây ăn quả, đi sâu quan sát hoa, quả,…

- Để rèn được ki năng quan sát cây cối cho học sinh, giáo viên cần biết tổ chức cho học sinh quan sát Hướng dẫn học sinh quan sát trong giờ học, bằng cách cho học sinh quan sát các cây bóng mát, cây hoa, cây ăn quả trong trường Đây chính là điều mà học sinh thích thú nhất Các em được tận mắt quan sát bằng tất cả các giác quan

- Quan sát dưới sự hướng dẫn của giáo viên là quan trọng, đồng thời cần hướng cho các em biết quan sát ở mọi lúc, mọi nơi; trường, ở nhà, trên đường đến trường,…

- Hướng học sinh quan sát, kết hợp vốn sống, vốn hiểu biết, vốn kiến thức qua các môn học: Tự nhiên và xã hội, Khoa học,

Ví dụ: Cây xoài ra hoa vào mùa nào? Khi nào xoài đậu quả? Quả xoài chín khi nào?…

- Rèn cho học sinh trong quá trình quan sát luôn luôn xoáy vào mỗi đặc điểm, sự vật, sự việc nhiều câu hỏi, tự tìm hiểu để giải đáp

Ví dụ: Cây bàng đó bốn mùa thay đổi như thế nào? Màu sắc của lá cây trong mỗi mùa ra sao?…Giải đáp những thắc mắc, thấy những khác lạ, sẽ rèn cho

học sinh thói quen quan sát nhiều, sâu, tỉ mỉ, ki lưỡng

Quan sát là yếu tố quyết định tính chân thực của bài văn Trong quá trình học sinh quan sát sẽ nảy sinh nhiều tình huống, các em quan sát được nhưng bí từ ngữ để miêu tả, giáo viên cần có sự gợi mở, dẫn dắt, động viên, khích lệ kịp thời

- Ví dụ: Với dạng bài tập như bài 2 (Trang 40 - sách Tiếng Việt 4, tập 2), giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát theo các bước sau:

Bước 1: Định hướng sự quan sát cho học sinh (Thực hiện trong lớp học)

- Yêu cầu các em chuẩn bị vở ghi chép

- Cho học sinh kể tên các loài cây có trong sân trường, vườn trường mình

- Yêu cầu học sinh chọn cây định quan sát, miêu tả

- Chia nhóm ngẫu nhiên theo kết quả lựa chọn cây định quan sát của học sinh: , nhóm cây hoa, nhóm cây bàng, nhóm cây xoài, nhóm cây sấu

- Định hướng cho học sinh trình tự quan sát cây, vận dụng các giác quan, chọn tả những chi tiết nổi bật

Bước 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh ra sân trường, vườn trường, cho các

em được trải nghiệm quan sát trực tiếp

Bước 3: Học sinh vào lớp chia sẻ những điều em quan sát được với bạn

Giải pháp 2: Rèn kĩ năng quan sát đi liền với ghi chép

Quanh ta, sự thay đổi của người, cảnh, của vật, của cây cối diễn ra hàng ngày, hàng giờ Điều quan trọng là ta quan sát và ghi lại được những khoảnh khắc của sự thay đổi đó Ghi chép không thay được bộ óc ghi nhớ mà

là điểm tựa, làm giàu cho trí nhớ Với nhà văn Tô Hoài: “Giá trị của ghi chép

là giúp sức cho trí nhớ và sự sáng tạo.”

Với học sinh, cần rèn cho các em thói quen ghi chép Mỗi em cần chuẩn bị cho mình một quyển vở để ghi chép:

- Định hướng cho các em ghi chép theo cấu tạo bài văn tả cây cối:

1 Mở bài:

2 Thân bài:

+ Tả từng bộ phận:

+ Hoặc tả theo từng thời kì phát triển của cây.

3 Kết bài:

- Ghi chép lại những gì các em quan sát được ngay trong tiết học quan sát cây cối Hay về nhà các em ghi chép lại những gì các em thấy thú vị về cây cối

mà em quan sát được trên đường đi học về

- Ghi chép là ghi lại những nét nổi bật của cây cối mà các em quan sát được Việc ghi chép càng tỉ mỉ, càng phong phú thì kết quả của việc làm văn càng cao

Nhà văn M Gooc-ki (Nga) đó nói một câu tuyệt hay: “Thịt con gà, không bao giờ luộc cả lông Chúng ta thường lẫn lộn sự thật và chúng ta đã đem trộn cả những cái ngẫu nhiên không trọng yếu với những cái có thể là đại biểu cho đặc tính của sự vật như nhổ lông gà trước khi luộc Chúng ta phải học cách vặt đi, tước đi cho tới lúc trông một sự vật thì lại ra ngay được

ý nghĩa trọng yếu của nó.” ( Sách Tiếng Việt 5 - Tập 1- Trang 160)

Giải pháp 3: Sử dụng ngôn ngữ miêu tả giàu tính hình tượng, sử dụng các biện pháp nghệ thuật để ghi chép, thể hiện kết quả quan sát

Trong quá trình học sinh quan sát, cần rèn cho các em đến những sự liên tưởng thú vị, sử dụng ngôn ngữ miêu tả giàu tính hình tượng, sử dụng các biện pháp nghệ thuật để ghi chép, thể hiện kết quả quan sát

Trong hệ thống các biện pháp nghệ thuật (nhân hoá, so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, chuyển đổi cảm giác…) thì so sánh là biện pháp được sử dụng chủ yếu trong văn miêu tả

Trong quá trình học sinh quan sát, giáo viên cần có định hướng giúp học sinh so sánh, nhân hóa để thấy được vẻ đẹp, nét riêng của cây cối

Ví dụ: Khi quan sát hoa bưởi, cần cho hướng dẫn học sinh quan sát, so sánh màu sắc, hương thơm của hoa bưởi với các loài hoa khác…

Một bài văn miêu tả được đánh giá là thành công không thể không sử dụng biện pháp so sánh Cách nói và viết bằng biện pháp so sánh giúp cho trẻ

dễ diễn đạt mà bài văn lại sinh động

Ví dụ:

- Rễ cây nổi lên những hình thù kỳ dị như những con rắn hổ mang giận dữ.

- Những bông hoa gạo đỏ rực trông xa như những ngọn lửa.

So sánh còn giúp cho người đọc thiết lập được mối quan hệ giữa cái được so sánh và cái so sánh từ đó cụ thể hoá đối tượng miêu tả So sánh tốt là

vậy song phải hướng dẫn học sinh biết so sánh và mạnh dạn so sánh Chúng ta chắc hẳn phải biết Vic-to Huy-gô khi miêu tả mảnh trăng và trời sao

ông đã viết “Bầu trời như một cánh đồng lúa chín mà ở đó người gặt bỏ quên một cái liềm…” Cho nên cần hướng dẫn học sinh tìm ra cái mới trong so

sánh, đó là việc làm không phải dễ nhưng nó có vai trò rất lớn trong việc phát triển tư duy sáng tạo… Nếu không tìm được cái mới thì chúng ta chỉ gặp lại cái diễn đạt muôn thuở của các em

Cũng giống như so sánh, nhân hoá cũng là một biện pháp nghệ thuật khi làm văn nói chung, song nhân hoá có những nét đặc thù riêng của nó, đặc biệt là vai trò phát triển tư duy

Nhân hoá để tả cái bên ngoài “Lá phượng non e ấp vẻ ngượng ngùng.” Nhân hoá để tả cái bên trong“Những bông hồng chúm chím, e lệ như một cô gái vừa được khen là đẹp”.

Như vậy, bên cạnh việc sử dụng các từ ngữ gợi hình, gợi cảm, các tính

từ chỉ tính chất, mức độ của hình dáng, màu sắc của các bộ phận của cây cối, việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong ghi chép kết quả quan sát là điểm tựa giúp cho các em viết lên những bài văn miêu tả cây cối sinh động, hấp dẫn, thể hiện cảm xúc riêng

Bằng những giải pháp trên, khi áp dụng tại lớp, tôi thấy học sinh đó cú sự tiến bộ rõ rệt, từ chỗ nhiều em không biết khi quan sát thì bắt đầu từ đâu, thứ tự quan sát chưa có chủ định, chưa biết dùng từ ngữ, hình ảnh để diễn tả, các em đó biết quan sát, ghi chép một cách khoa học, có hiệu quả

- Ví dụ : Với bài tập như bài 2 (Trang 40 - Tiếng Việt 4 - Tập hai), các em

đó quan sát và ghi chép được như sau:

* Bài quan sát, lập dàn ý cho bài văn tả cây bàng:

1.Mở bài: