Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiện tốt quá trình đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá các hoạt động của học sinh, việc dạy học môn §ịa Lý ở các trường ph[r]
Trang 2PHẦN 1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Địa lý là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng địa
lý xẩy ra trên bề mặt Trái Đất mà còn tìm cách giải thích, phân tích, so sánh, tổng hợp các yếu tố địa lý, cũng như thấy được mối quan hệ giữa chúng với nhau Mặt khác nó còn góp phần phát hiện, khai thác,sử dụng, bảo vệ và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi trường một cách hợp lý nhằm góp phần tích cực vào việc xây dựng kinh tế - xã hội quốc phòng - an ninh nước nhà
Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiện tốt quá trình đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá các hoạt động của học sinh, việc dạy học môn §ịa Lý ở các trường phổ thông muốn đạt được chất lượng cao thì đi đôi với lý thuyết, việc sử dụng kênh hình là một yếu tố bắt buộc và có tác dụng lớn phát huy tính tích cực, chủ động
của học sinh trong quá trình học tập, tăng cường kỹ năng địa lý ( nhận xét, phân tích, giải thích, đánh giá, so sánh, tổng hợp các bản đồ, biểu đồ, số liệu thống kê ) Qua đó, học sinh sẽ tự mình phát hiện
kiến thức và khắc sâu hơn nội dung bài học Mặt khác nó còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy học theo đặc trưng bộ môn có hiệu quả trong giảng dạy Địa lý ở trường trung học cơ sở nói chung và đặc biệt ở lớp 7 nói riêng để giúp cho các em nắm và hiểu bài người giáo viên phải biết sử dụng tốt kênh hình, đặc biệt là bản đồ treo tường Đây là một trong những yếu tố gây hứng thú, lôi quấn học sinh, giúp học sinh hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ lôgic, không máy móc, làm cho tư duy trong các em học sinh sau này tự phân tích, giải thích khi không có giáo viên bên cạnh và trong thực tế
Qua thực tế giảng dạy môn địa lý lớp 7 ở trường THCS Ngọc Chiến, tôi nhận thấy rằng nhiều em còn quan niệm rằng Địa lý là một môn học thuộc lòng Thực tế Địa lý là một môn học thuộc lòng, chính vì vậy trong những năm qua khi tiến hành cải cách giáo dục chúng ta đã có
những cố gắng trong việc ( tích cực hoá quá trình dạy - học ) theo
hướng ( tích cực hoá hoạt động của học sinh ) có nghĩa là giáo viên biết
vận dụng các phương pháp một cách linh hoạt nhằm tăng cường tính tích
Trang 3cực chủ động sỏng tạo của học sinh, bằng cỏch phải chỳ ý rốn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng kờnh hỡnh như: Bản đồ, biểu đồ, bảng thống kờ Bởi vỡ tất cả cỏc kiến thức Địa lý lớp 7 khụng được trỡnh bày, phõn tớch
mụ tả một cỏch đầy đủ, mà cũn tiền ẩn trong cỏc kờnh hỡnh cú trong bài học, trong khi tư duy của trẻ ở lứa tuổi này cũn thiờn về tớnh cụ thể, vỡ vậy trong quỏ trỡnh dạy Địa lý lớp 7 giỏo viờn cần rốn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng kờnh hỡnh để giảm tớnh trừu tượng cho học sinh
Chớnh vỡ vậy, bản thõn tụi trờn cơ sở kinh nghiệm giảng dạy của mỡnh cũng như một số đồng nghiệp, tụi mạnh dạn nghiờn cứu đề tài:”
Bước đầu rốn luyện kỹ năng sử dụng kờnh hỡnh mụn Địa Lớ
7 ’’
để rỳt ra những kinh nghiệm trong quỏ trỡnh rốn luyện kỹ năng sử dụng kờnh hỡnh cho học sinh nhằm nõng cao tớnh tớch cực, chủ động của học sinh khi học mụn Địa lý lớp 7
Qỳa trỡnh triển khai bắt đầu từ nghiờn cứu khả năng sử dụng bản
đồ của giỏo viờn và học sinh trong quỏ trỡnh giảng dạy và học bộ mụn Địa lý của giỏo viờn và học sinh trường THCS Ngọc Chiến
Về thực trạng, đại đa số cỏc em học sinh lớp 7 chưa phỏt huy được tớnh tớch cực, chủ động, sỏng tạo khi giỏo viờn sử dụng kờnh hỡnh Do quỏ trỡnh học cấp I, lớp 6, cỏc em học sinh khi học mụn Địa lý vẫn quan niệm địa lý là mụn học thuộc
Vỡ vậy việc dựa vào bản đồ, hỡnh vẽ để kiểm tra kiến thức, định nghĩa cũn mang tớnh thụ động và mỏy múc Thụng qua quỏ trỡnh giảng dạy
và việc điều tra, dự giờ của cỏc giỏo viờn giảng dạy mụn Địa lý, bản thõn tụi
tự rỳt ra một số kết luận, nhận xột như sau: Kỹ năng phõn tớch, sử dụng kờnh hỡnh của học sinh trong quỏ trỡnh học mụn Địa lý cũn chưa thực sự đạt yờu cầu Trờn cơ sở đú tụi rỳt ra kinh nghiệm là: Việc sử dụng kờnh hỡnh
sẽ phỏt huy tỏc dụng tớch cực chủ động, sỏng tạo của học sinh trong quỏ trỡnh học mụn Địa lý và việc tỡm ra kiến thức khi dựa vào kờnh hỡnh sẽ đạt hiệu quả cao nhất
Đề tài này cú ý nghĩa vụ cựng quan trọng trong giảng dạy địa lý lớp 7 nói riêng và địa lí THCS nói chung Việc đặt ra cõu hỏi và trả lời cõu hỏi
sử dụng kờnh hỡnh như thế nào trong giảng dạy mụn Địa lý, nhất là Địa lý
Trang 4lớp 7 để đạt hiệu quả cao nhất là một vấn đề khó, theo tôi giáo viên phải giúp học sinh nhận biết được các phương hướng trên bản đồ, biết phân tích các mối quan hệ của các đối tượng địa lý dựa vào kênh hình và để tìm ra nội dung bài học Khi đã tìm ra những phương pháp giảng dạy phải tiếp tục thử nghiệm nhiều lần và tổng kết rút ra những bài học kinh nghiệm trong việc giảng dạy theo phương pháp đó và học sinh đóng vai trò chủ đạo để phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh, như thế mới phát huy được trí lực của các em học sinh và các em mới thành thục kỹ năng đọc, phân tích, tìm ra các mối quan hệ địa lý và kiến thức mới dựa vào kênh hình nói chung
Rèn luyện học sinh biết sử dụng kênh hình thành thạo trong học tập Từ đó tạo cho học sinh lòng yêu thích bộ môn để các em đạt được hiệu quả học tập cao đối với môn Địa lý
pHẦN 2 NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
Để đào tạo thế hệ trẻ Việt Nam - những người lao động phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI theo nghị quyết 40 của Quốc hội khoá X thì vấn đề nâng cao chất lượng dạy và học là mục tiêu phấn đấu liên tục của sự nghiệp giáo dục, công việc đó
không chỉ cần đến sự nhiệt tình và kinh nghệm là công tác giáo dục mà còn đòi hỏi người làm công tác giáo dục phải biết vận dụng lý luận và phương pháp thích hợp vào trong quá trình giảng dạy
Để tạo ra một con ngưêi toàn diện thì ngoài vấn đề giáo dục đạo đức cho học sinh, một vấn đề quan trọng là phải cung cấp cho các em học sinh có được kiến thức cơ bản của toàn bộ các bộ môn từ thấp đến cao, trong đó kiến thức bộ môn lớp 7 không thể thiếu được đối với các em Xong để có được kiến thức Địa lý, người giáo viên không chỉ có nhiệm vụ truyền tải những kiến thức đã có sẵn trong sách giáo khoa mà người giáo viên phải biết hướng dẫn học sinh tự phát huy tính tích cực, chủ động, sáng
Trang 5tạo của mình, biết sử dụng thành thạo đồ dùng trực quan, để tự mình xây dựng được kiến thức mới
Muốn vậy người giáo viên cần hướng dẫn học sinh quan sát các chi tiết trên hình vẽ, bản đồ để rút ra nhận xét Việc sử dụng kênh hình là yếu tố bắt buộc đối với giáo viên §ịa lý, nhất là §ịa lý lớp 7, tính trực quan của kênh hình vừa giúp giáo viên dễ dàng tổ chức, hướng dẫn học sinh học tập, vừa giúp học sinh dễ dàng hiểu bài và khắc sâu kiến thức Trong quá trình dạy học môn §ịa lý hiện nay, kênh hình được coi là một công cụ, một phương tiện cho việc dạy và học môn §ịa lý, phương pháp mà người giáo viên địa lý sử dụng trong quá trình dạy học cũng phải dựa trên cơ sở kênh hình, chủ yếu là bản đồ, có như vậy mới phát huy tính tích cực chủ động của học sinh
Vì vậy, trong quá trình dạy môn §ịa lý, giáo viên phải biết hướng dẫn học sinh sử dụng từng loại đồ dùng trực quan sao cho phù hợp víi nội dung bài giảng Nếu giáo viên sử dụng tốt các loại đồ dùng trực quan, dạy và học bằng phương pháp sử kênh hình học sinh sẽ được trang bị kiến thức địa lý một cách chắc chắn, phát huy tính tích cực chủ động khả năng tư duy lôgic tổng hợp Đồng thời hạn chế ghi nhớ máy móc, giảm tối thiểu học môn địa lý ở nhà, dần hình thành cho các em tâm lý hứng thú học môn Địa lý ở các trường THCS hiện nay
* Cơ sở thực tiễn.
Trong những năm gần đây, việc nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên và chất lượng học tập của học sinh đã được Đảng, Nhà nước chú trọng quan tâm
Thực hiện nghị quyết TW 2 của Đảng về việc phát triển toàn diện và hình thành nhân cách cho học sinh, đáp ứng yêu cầu đổi mới của nền kinh tế là nhiệm vụ chung của mọi giáo viên
Trong thực tiễn giảng dạy và học tập bộ môn Địa lý của giáo viên và học sinh ở trường THCS Ngọc Chiến việc phát huy tính tích cực, chủ động, của học sinh trong việc sử dụng kênh hình trong giảng dạy còn chưa đạt hiệu quả cao, vì vậy tính thụ động của học sinh trong học tập
bộ mộn Địa lý còn cao
Qua việc phát phiếu điều tra học sinh khối lớp 7 trường THCS Ngọc Chiến gồm 5 lớp với 207 em học sinh mà tôi trực tiếp giảng dạy, khi cho các em quan sát
Trang 6lược đồ cỏc đới khớ hậu khí hậu trên Trái Đất, cú tới 115 em khụng thể tự xỏc định được ( 43%), cũn lại cỏc em biết dựa vào hỡnh vẽ để nhận xột, phõn tớch và rỳt ra những kiến thức mới
Chớnh vỡ vậy, bản thõn tụi cú thể khẳng định rằng trong giảng dạy
bộ mụn địa lý việc rốn luyện cho học sinh khả năng tư duy lụgic, tớnh tớch cực, của giỏo viờn hiện nay cũn gặp rất nhiều khú khăn, một số em rất khú thậm trớ khụng thể làm việc được với kờnh hỡnh nhằm khai thỏc những kiến thức mới
Do đú, việc phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động của học sinh trong học tập bộ mụn địa lý trong giai đoạn hiện nay khụng chỉ là mục đớch, nhiệm
vụ của việc giảng dạy và học tập mà cũn là điều kiện cần thiết để học sinh
cú thể sử dụng được kờnh hỡnh trong học tập, như vậy mới cú thể học tập một cỏch tớch cực, chủ động và sỏng tạo
Vớ dụ : Qua bài “Đới nóng Môi trường xich đạo ẩm.”, qua phỏt
phiếu điều tra lược đồ cỏc môi trường địa lí trên Trái Đất.Xác định vị trí các môi trường địa lí và các môi trường trong đới nóng Khối lớp 7 mà tụi trực tiếp giảng dạy cú tổng số 207 em Trong đú cú 126 em xỏc định được đạt 60.8% cũn 81 em chưa xỏc định được chiếm 39.2%
Hoặc qua bài " Thực hành: Nhận biết đặc mụi trường đới núng",
bản thõn tụi trực tiếp kiểm tra việc phõn tớch kờnh hỡnh của học sinh, yờu cầu học sinh làm bài tập 2, dựa vào ba biểu độ nhiệt độ và lượng mưa Hóy phõn tớch biểu đồ để chọn ra biểu đồ phự hợp với ảnh xa van kốm theo ? Qua kiểm tra ba lớp với 128 em cú 68 em khụng xỏc định được chiếm 53%
* Nguyờn nhõn:
- Thiếu phương tiện giảng dạy như:bản đồ, lược đồ, tranh ảnh…
- Chủ yếu là học sinh cũn thụ động trong học tập, chưa phỏt huy tớnh tớch cực, chủ
động của mỡnh, chưa khai thỏc triệt để kờnh hỡnh để tỡm ra kiến thức mới để đạt được chất lương bộ mụn, giỳp học sinh học tốt bộ mụn địa lý lới 7 và làm cơ sở cho việc học ở cỏc lớp trờn, cho nờn tụi chỳ trọng nghiờn cứu và ỏp dụng đề tài này
* Phõn loại đối tượng: Sau khi khảo sỏt đầu năm GV tiến hành phõn
loại HS theo ba nhúm: giỏi, khỏ, trung bỡnh,yếu để từ đú lờn kế hoạch cụ thể để bồi dưỡng HS giỏi và khỏ, phụ đạo cho HS trung bỡnh và yếu.Qua
Trang 7phân loại HS giáo viên có biện pháp rèn luyện kênh hình cho HS và tự bồi dưỡng quá trình dạy học cho bản thân
3.2 Một số biện pháp nghiên cứu.
Từ đặc điểm tình hình học tập bộ môn địa lý lớp 7 của học sinh trường THCS Ngọc Chiến, căn cứ vào nhiệm vô năm học Để thực hiện nghiên cứu đề tài này thành công bản thân tôi đã sử dụng bằng nhiều phương pháp khác nhau, sau khi lập giàn ý của đề tài thì tiến hành điều tra tính tích cực chủ động của học sinh lớp 7 trong học tập bộ môn Địa lý
Trong quá trình soạn thảo giáo án giáo viên phải căn cứ vào mục tiêu để lựa chọn đồ dùng phù hợp Đầu tiên phải hướng dẫn học sinh khi nhìn vào kênh hình: bản đồ, lược đồ, tranh ảnh… phải hiểu được kênh hình, biết phân tích các kênh hình dựa trên kiến thức bài cũ, kiến thức thực tế, bằng chú giải để phân tích kênh hình để rút ra kết luận, và giáo viên cũng cần hình thành cho học sinh quy trình làm việc với từng loại thiết bị như sau:
- Đối với hình vẽ tranh ảnh học sinh cần nắm rõ mục đích làm việc.
Ví dụ: Quan sát hình ảnh về rừng rậm thường xanh kết hợp với
kiến thức lớp 7 nêu đặc điểm và giải thích về rừng rậm xanh quanh năm
?
Học sinh cần chú ý nắm tên tranh quan sát tranh sau đó đi phân tích nhận xét từng yếu tố phục vụ mục đích đề ra Học sinh phải nhận ra sự
đa dạng của thực vật liên hệ với động vật và đặc điểm khí hậu
Nêu kết luận về các đối tượng thể hiện trong tranh: Rừng mưa nhiệt đới có nhiều loại thực vật, cảnh rừng trông rậm rạp, um tùm động vật sẽ phong phú => Kết luận thuộc khí hậu nhiệt đới gió mùa
Ví dụ: Khi sử dụng tranh ảnh địa lí GV phải coi đó là nguồn kiến
thức,hạn chế dung tranh ảnh là phương tiện minh hoạ Khi dạy bài: ” Ô nhiễm môi trường ở đới ôn hoà “ở phần 1: Ô nhiễm không khí GV cho học sinh quan sát các tranh sau:
? Hãy nêu nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường không khí ở đới
ôn hoà
( HS): Do: + Khí thải công nghiệp
+ Ý thức con người
+ Nhiên liệu từ phương tiện giao thong
+ Sự bất cẩn trong sử dụng chất phóng xạ
Trang 8
Nạn kẹt xe vào giờ cao điểm Đốt rừng làm nương rãy
Trang 9
phóng xạ
- Đối với bản đồ, lược đồ,biểu đồ học sinh cần:
+ Nắm được mục đích việc làm, yêu cầu
+ Cần đọc bảng chú giải để hiểu ý nghĩa các ký hệu trên bản đồ Ở
lớp 7 học sinh phải dựa vào ký hiệu, tìm các đối tượng địa lý trên bản đồ
theo mục tiêu, so sánh đối chiếu xác lập mối quan hệ để tìm đặc điểm đối
tượng và phân tích từng yếu tố tạo nên môi trường tự nhiên
Ví dụ : Khi dạy bài 21.Môi trường đới lạnh Ở mục một.Giáo viên cần
cho HS biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa ở Ho-Man (Ca-na-đa)
Dựa vào biểu đồ khí hậu Ho-man hãy nêu diễn biến về nhiệt độ và
lượng trong năm ở đới lạnh? Từ đó rút ra kết luận về nhiệt độ và lượng
mưa trong năm ở môi trường đới lạnh?
* Cụ thể cho học sinh làm việc với bản đồ tự nhiên.
Trang 10+ Khi yêu cầu học sinh xác định vị trí
địa lý của các châu lục việc xác định
phải theo thứ tự sau:
(1) Xác định kinh độ, vĩ độ, các
điểm cực
(2) Xem vị trí của châu lục đối với
đường xích đạo, các đường chí tuyến,
vòng cực, kinh độ gốc, trải dài trên
bao nhiêu vĩ độ để xác định ảnh
hưởng của vị trí địa lý với khí hậu
(3) Châu lục tiếp giáp những nơi
nào? Có biển, đại dương nào bao
quanh ? Có dòng biển nào chạy qua?
(4) Nhận xét ®êng bờ biển?
+ Kỹ năng quan sát, mô tả địa
hình học sinh cần:
(1) Dựa vào ký hiệu của bảng chú
giải: Quan sát tổng thể châu lục xem có những dạng địa hình nào chủ yếu (2) Tìm chỗ cao nhất, thấp nhất của địa hình
(3) Quan sát từng dạng địa hình, so sánh nêu đặc điểm từng dạng địa hình
+ Kỹ năng nhận xét sông ngòi, học sinh tiến hành theo các bước sau:
(1) Quan sát toàn bộ bản đồ nhận xét về mạng lưới, sự phân bố và độ lớn của các con sông, hướng chảy sông đổ ra những đại dương nào
(2) Xác lập mối quan hệđịa hình, khí hậu, chế độ nước ? giải thích
?
Sau một thời gian thực nghiệm qua kiểm tra khả năng sử dụng
kênh hình của học sinh khối 7 vào gần cuối học kì I:
Khối lớp 7 có 207 em học sinh được phát phiếu thông qua làm bài tập
bản đồ mục 1 bài 25 “Thế giới rộng lớn và đa dạng” Quan sát bản đồ tự
nhiên thế giới Xác định vị trí 6 châu lục? Nêu tên từng đại dương bao