quyết và anh dũng đứng lên đấu tranh chống Pháp xâm lược với nhiều thứ vũ khí trong tay, tiêu biểu là chiến thắng trận Cầu Giấy lần thứ 1 (21/12/1873) thể hiện sự đoàn kết giữa đội quân [r]
Trang 1Bài 20: CHIẾN SỰ LAN RỘNG RA CẢ NƯỚC.
CUỘC KHÁNG CHIẾN CỦA NHÂN DÂN TA
TỪ NĂM 1873 ĐẾN NĂM 1884.
NHÀ NGUYỄN ĐẦU HÀNG
(Tiết 1)
I – Mục tiêu bài học:
1 Về kiến thức:
- Biết được âm mưu thôn tính toàn bộ Việt Nam của thực dân Pháp Tình hình chiến sự ở Việt Nam từ năm 1873 đến năm 1884
- Nắm được nét chính của phong trào đấu tranh của nhân dân Bắc Kì, Trung Kì trong những năm 1873 – 1874 và 1882 – 1884
- Bước đầu biết đánh giá trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc để mất nước
2 Về thái độ, tư tưởng, tình cảm:
- Tiếp tục bồi dưỡng lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm đối với Tổ quốc
3.Về kĩ năng:
- Rèn luyện kĩ năng phân tích các sự kiện, hiện tượng lịch sử
- Phát triển kỹ năng lập luận vấn đề
II - Thiết bị, tài liệu dạy - học:
- Một số hình ảnh về các nhân vật Lịch sử có liên quan đến nội dung bài học
- Một số tranh ảnh và tư liệu về cuộc kháng chiến của nhân dân Bắc Kì
III – Tiến trình tổ chức dạy học:
1 Dẫn dắt vào bài mới:
Ở bài 19 các em đã biết, sau 10 năm tiến hành xâm lược (1858 – 1867), Pháp đã chiếm được 6 tỉnh Nam Kì, buộc Triều đình Nguyễn phải kí Hiệp ước Nhâm Tuất, nhượng hẵn cho chúng 3 tỉnh miền Đông Việc triều đình nhà Nguyễn kí với Pháp Hiệp ước Nhâm Tuất đã thể hiện tư tưởng sợ Pháp và từng bước đầu hàng giặc Ngược lại nhân dân ta vẫn không ngừng đấu tranh chống Pháp, nhiều cuộc khởi nghĩa đã diễn ra với tinh thần chiến đấu anh dũng, sẵn sàng hi sinh
Về phía Pháp, âm mưu của chúng là thôn tính toàn bộ Việt Nam Vì vậy, sau khi chiếm được 6 tỉnh Nam Kỳ thực dân Pháp đã ráo riết chuẩn bị tấn công xâm lược Bắc Kì Quá trình thực dân Pháp xâm lược Bắc Kì ra sao? Nhân dân Bắc Kì, Trung Kì kháng chiến chống thực dân Pháp như thế nào? Những vấn đề đó sẽ được làm rõ trong bài học hôm nay
2 Dạy và học bài mới:
I – THỰC DÂN PHÁP TIẾN ĐÁNH BẮC KÌ LẦN THỨ NHẤT (1873) KHÁNG CHIẾN LAN RỘNG RA BẮC KÌ:
1 Tình hình Việt Nam trước khi Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất:
a Kiến thức cần đạt: Nét cơ bản của tình hình nước ta trước khi thực dân Pháp xâm lược
Bắc Kì (1873)
b Tổ chức thực hiện:
Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt
Hoạt động 1: Cả lớp – cá nhân.
- GV:Yêu cầu HS theo dõi SGK và tìm
những biểu hiện của sự khủng hoảng về các
mặt: kinh tế, chính trị, xã hội nước ta sau năm
Giáo án bài 20 - Lịch sử 11 (Cơ bản).
Người soạn: Trần Văn Cường.
MSSV: 6060911.
Trang 2- HS theo dõi SGK và trả lời câu hỏi
- GV nhận xét, bổ sung:
+ Về kinh tế: Nền kinh tế của đất nước ngày
càng bị kiệt quệ, tiêu điều vì nhiều lí do: chiến
tranh loạn lạc, giặc cướp nỗi lên, đặc biệt là sự
vơ vét và bóc lột thậm tệ của địa chủ, quan lại
triều đình để trả chiến phí cho Pháp (Theo qui
định của Hiệp ước Nhâm Tuất 1862: 20 triệu
quan = 280 vạn lạng bạc)
+ Về chính trị: Nhà Nguyễn tiếp tục lâm vào
tình trạng lẩn quẩn, bế tắc, thậm chí thực hiện
những chính sách phản động cả về đối nội và
đối ngoại: đàn áp đẫm máu các cuộc khởi
nghĩa của nông dân, cầu cứu nhà Thanh đánh
dẹp các toán phỉ, tiếp tục thực hiện chính sách
“Bế quan tỏa cảng”, không tính gì đến việc
lấy lại 6 tỉnh Nam Kì Lúc này nội bộ quan lại
bước đầu có sự phân hóa giữa bộ phận chủ
chiến và chủ hòa (trong đó tư tưởng chủ hòa
ngày càng chi phối)
+ Về xã hội: Xã hội luôn trong tình trạng bất
ổn: Mâu thuẫn giữa nhân dân với triều đình
ngày càng gay gắt, nhiều cuộc khởi nghĩa
nông dân liên tục nỗ ra, thiên tai, hạn hán xảy
ra liên miên, bọn thổ phỉ, hải phỉ ở giáp biên
giới, vùng biển Việt – Trung cũng nỗi lên
nhiều vô kể khiến triều đình không thể dẹp
nỗi
- GV thông báo kiến thức: Nhận thấy rõ vận
mệnh nguy nan của dân tộc đang đến gần,
nhiều quan chức, sĩ phu yêu nước có học vấn
cao, có dịp đi ra nước ngoài mở rộng tầm mắt
như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch,
Trần Đình Trúc, Phạm Phú Thứ…đã mạnh
dạng dâng lên triều đình những bản điều trần,
bày tỏ ý kiến cải cách duy tân để đưa đất nước
ta thoát khỏi sự khủng hoảng và nguy cơ xâm
lược của Pháp
- GV: Kết quả của những bản điều trần này
như thế nào?
- HS theo dõi SGK trả lời
- GV nhận xét và kết luận: Do tư tưởng bảo
thủ, cố chấp (vì cho rằng người đề nghị cải
cách là giáo dân) nên hầu hết những bản điều
trần đều trần đều bị bỏ rơi trong im lặng Một
số đề nghị cải cách tuy có thực hiện nhưng chỉ
thực hiện nữa vời và bỏ dở giữa chừng nên
- Kinh tế: ngày càng kiệt quệ
- Chính trị: nhà Nguyễn tiếp tục thực hiện chính sách “Bế quan tỏa cảng” Nội bộ quan lại phân hóa bước đầu thành 2 bộ phận: chủ chiến, chủ hòa
- Xã hội: Mâu thuẫn xã hội gay gắt, nhân dân bất bình đứng lên đấu tranh chống triều đình ngày càng nhiều
- Nhà Nguyễn cự tuyệt những chủ trương cải cách
Trang 3không đem lại hiệu quả.
- GV chốt các ý trong mục 1 và chuyển ý
sang mục 2: Sau năm 1867, tình hình nước ta
không có gì đổi mới và trước sự khủng hoảng
trầm trọng về kinh tế, chính trị như vậy thì
thực dân Pháp đã có những âm mưu và thủ
đoạn gì mới, chúng ta sẽ qua phần tiếp theo
-phần 2
2 Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kì lần thứ nhất:
a Kiến thức cần đạt: Những âm mưu, thủ đoạn mới của Pháp khi xâm lược xâm lược Bắc
Kì lần thứ nhất (1873)
b Tổ chức thực hiện:
Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt
Hoạt động 1: Nhóm.
- GV trình bày đôi nét về âm mưu của thực
dân Pháp sau khi chiếm xong 6 tỉnh Nam Kì.
Sau đó, GV đặt câu hỏi thảo luận: Tại sao sau
khi chiếm xong Nam Kì, Pháp không chọn
kinh thành Huế để đánh chiếm mà lại âm mưu
đánh chiếm Bắc Kì?
- GV gợi ý, dẫn dắt để học sinh biết được: Để
thực hiện dã tâm xâm lược Bắc Kì, mặc dù
chưa có sự nhất trí cao trong chính giới Pháp
nhưng bọn thực dân hiếu chiến ở Nam Kì vẫn
chủ động tìm đường ra Bắc
- HS thảo luận theo nhóm (tùy tình hình lớp
sẽ bố trí nhóm)
- GV yêu cầu đại diện các nhóm trình bày
vấn đề
- GV tổng kết và chốt ý Sau đó, GV trình
bày các nguyên nhân chính (4 nguyên nhân)
Hoạt động 2: Cả lớp – cá nhân.
- GV yêu cầu học sinh theo dõi SGK và đặt
câu hỏi: Để dọn đường cho việc đánh chiếm
Bắc Kì, Pháp đã thực hiện những thủ đoạn
gì?
- HS đọc SGK và trả lời
- GV chốt ý và bổ sung: Để dọn đường cho
đội quân xâm lược Bắc Kì, Pháp đã tung ra
Bắc bọn gián điệp đồi lốt thầy tu để do thám
tình hình và tổ chức một số giáo dân lầm
đường làm nội ứng Đồng thời, chúng còn bí
mật xúi giục những tập đoàn phiến loạn mượn
danh nghĩa phù Lê chống Nguyễn làm áp lực
buộc phong kiến triều Nguyễn phải nhờ Pháp
ở Nam kì đem quân ra Bắc giúp đỡ Thương
nhân Pháp lúc đó cũng ráo riết tìm cách hoạt
động mà điển hình ở đây chính là vụ Đuy –
- Âm mưu: hoàn thành việc xâm chiếm toàn
bộ Việt Nam
- Thủ đoạn:
+ Tung gián điệp điều tra tình hình Bắc Kì + Tổ chức các đạo quân nội ứng
+ Lấy cơ giải quyết vụ Đuy – puy, Gác – ni –
ê đem quân ra Bắc
Trang 4- GV giới thiệu đôi nét về nhân vật Đuy – puy
và yêu cầu HS đọc phần chữ nhỏ trong SGK
(trang 117) để qua đó thấy được những hành
động ngang ngược của Đuy – puy
- GV thông báo kiến thức: Trước tình hình
đó, triều đình Huế vẫn không dám đối phó
cứng rắn Vua Tự Đức ra lệnh cho Nguyễn Tri
Phương không được mất lòng người Pháp, sợ
ảnh hưởng đến việc triều đình xin chuộc lại
đất đã mất ở Nam kì Tai hại hơn, triều đình
Huế lại yêu cầu nhà cầm quyền Pháp ở Nam
Kì đưa quân ra Bắc giải quyết vụ Đuy – puy
Đúng như dự kiến của kế hoạch, Pháp đã chớp
thời cơ, tức tốc kéo quân ra Bắc Đội quân do
Đại úy Gác – ni – ê đứng đầu bề ngoài với
danh nghĩa giải quyết vụ Đuy – puy nhưng
bên trong chính là kiếm cớ để can thiệp sâu
vào vấn đề Bắc Kì
Hoạt động 3: Cả lớp – cá nhân.
- GV: Phần tiến trình thực dân Pháp đánh
chiếm Bắc Kì lần thứ nhất, SGK đã trình bày
khá chi tiết, GV cho HS theo dõi SGK và ghi
nhận vào vở những ý chính
- GV nhấn mạnh: với sức mạnh quân sự lớn
hơn hẵn quân triều đình, quân Pháp đã nhanh
chóng chiếm thành Hà Nội Chiếm xong Hà
Nội, Pháp đã tranh thủ triều đình Huế còn
đang hoang mang, lúng túng nên đã nhanh
chóng đem quân đi đánh chiếm các tỉnh ĐB
Bắc Bộ
- GV dẫn dắt chuyển ý: Trước cuộc xâm lược
trắng trợn của thực dân Pháp, nhân dân Bắc
Kì đã kháng chiến như thế nào? Chúng ta tiếp
tục tìm hiểu sang phần 3 tiếp theo
- Tiến trình:
+ 5/11/1873, Gác – ni – ê đến Hà Nội và cho quân khiêu khích
+ 19/10/1873, Gác – ni – ê gửi thư cho Tổng đốc thành Hà Nội là Nguyễn Tri Phương, yêu cầu giải tán quân đội, nộp khí giới + Không đợi trả lời, sáng 20/11/1873, Pháp tấn công thành Hà Nội chiếm được thành Hà Nội, sau đó mở rộng đánh chiếm các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ
3 Phong trào kháng chiến ở Bắc Kì trong những năm 1873 – 1874:
a Kiến thức cần đạt:
- Những nét chính của cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân Hà Nội và các tỉnh Bắc Kì
- Nội dung chính của Hiệp ước Giáp Tuất (1874)
b Tổ chức thực hiện:
Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt
Hoạt động 1: Cả lớp – cá nhân.
- GV đặt câu hỏi: Khi thực dân Pháp đánh
chiếm Bắc Kì, triều đình nhà Nguyễn đã đối
phó ra sao?
- Hs theo dõi SGK và trả lời câu hỏi
- GV nhận xét bổ sung:
Trang 5+ Khi Pháp nổ súng đánh thành Hà Nội,
khoảng 100 binh lính triều đình dưới sự chỉ
huy của viên Chưởng cơ ở ô Thanh Hà (sau
được đổi tên thành ô Quan Chưởng) đã chiến
đấu anh dũng và hi sinh đến người cuối cùng
+ GV yêu cầu HS quan sát hình 54 SGK
(trang upload.123doc.net) và cung cấp thêm
thông tin về ô Quan Chưởng (Tại sao ô Thanh
Hà sau lại đổi thành ô Quan Chưởng?)
+ Trong thành (thành Hà Nội), Tổng đốc
Nguyễn Tri Phương cùng con trai là Nguyễn
Lâm đã anh dũng chỉ huy, đốc thúc quân sĩ
chiến đấu dũng cảm GV dừng lại cung cấp
thêm cho HS thông tin về Nguyễn Tri
Phương: Nguyễn Tri Phương đã được nhắc
đến nhiều lần ở những bài trước đó, ông từng
được triều đình cử chỉ huy chống Pháp tại mặt
trận Đà Nẵng, kế sách “vườn không nhà
trống”, của ông đã có lúc khiến thực dân Pháp
sa lầy tại mặt trận Đà Nẵng Năm 1872, ông
được triều đình điều ra Bắc làm Tổng đốc
thành Hà Nội, lúc này ông đã 72 tuổi Khi
Pháp đánh vào thành Hà Nội, mặc dù chiến
đấu anh dũng, song thành Hà Nội vẫn thất thủ,
Nguyễn Tri Phương bị thương nặng, bị giặc
bắt, ông nhịn ăn, không chịu để quân Pháp
chữa trị và chết khi tròn 73 tuổi
- GV chuyển ý: Chúng ta thấy rằng, quân
triều đình không thiếu lòng dũng cảm, song
do vũ khí thô sơ, cách tổ chức đánh giặc nặng
về phòng thủ, kém linh hoạt cho nên nhanh
chóng thất bại Vậy phong trào kháng chiến
của nhân dân thì diễn ra như thế nào?
Hoạt động 2: Cả lớp – cá nhân.
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK và tiếp tục đặt
câu hỏi: Khi thực dân Pháp đánh chiếm Bắc
Kì, phong trào đấu tranh của nhân dân Bắc
Kì đã diễn ra như thế nào?
- HS theo dõi SGK trả lời câu hỏi
- GV nhận xét, bổ sung:
+ Ngay từ khi Pháp chưa đánh thành Hà Nội,
nhân dân Hà Nội đã bất hợp tác với giặc: bỏ
thuốc độc xuống giếng nước ăn, đốt kho đạn
của địch ven sông Hồng, không bán lương
thực, thực phẩm cho giặc
+ Khi thành Hà Nội thất thủ: Mặc dù thành
Hà Nội bị mất và quan quân triều đình tan rã
nhưng nhân dân Hà Nội và các tỉnh vẫn kiên
- Triều đình:
+ Khi Pháp đánh thành Hà Nôi, 100 binh lính
đã chiến đấu và hi sinh anh dũng tại ô thanh
Hà (ô Quan Chưởng)
+ Trong thành, Tổng đốc Nguyễn Tri Phương chỉ huy quân sĩ chiến đấu dũng cảm
Nguyễn Tri Phương hi sinh, thành Hà Nội thất thủ, quân triều đình nhanh chóng tan rã
- Phong trào kháng chiến của nhân dân:
+ Khi pháp đến Hà Nội, nhân dân chủ động kháng chiến, không hợp tác với giặc
+ Khi thành Hà Nội thất thủ, nhân dân Hà Nội và nhân dân các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ vẫn tiếp tục chiến đấu Buộc pháp phải rút về các tỉnh lị cố thủ
+ Ngày 21/12/1873, quân ta phục kích địch ở Cầu Giấy, Gác – ni – ê tử trận thực dân Pháp
Trang 6quyết và anh dũng đứng lên đấu tranh chống
Pháp xâm lược với nhiều thứ vũ khí trong tay,
tiêu biểu là chiến thắng trận Cầu Giấy lần thứ
1 (21/12/1873) thể hiện sự đoàn kết giữa đội
quân Hoàng Tá Viêm, nhân dân với đội quân
của Lưu Vĩnh Phúc
- GV nêu tóm tắt về diễn biến trận Cầu Giấy
(phần chữ nhỏ trang upload.123doc.net SGK)
Sau đó đặt câu hỏi: Chiến thắng Cầu Giấy lần
thứ nhất (1873) có ảnh hưởng đến tình hình
giữa ta và Pháp lúc đó như thế nào? Vì sao
lại nói triều đình Huế bỏ lỡ thời cơ?
- HS trả lời xong, GV nhận xét, trình bày và
giải thích: Chiến thắng trận Cầu Giấy lần thứ
nhất làm cho nhân dân ta vô cùng phấn khởi,
sẵn sàng xông lên đánh Pháp để giành thắng
lợi lớn hơn; ngược lại, quân Pháp hoang
mang, hoãn loạn, muốn tháo chạy khỏi Bắc
Kì Đó là thời cơ rất tốt cho quân triều đình
phối hợp với nhân dân phản công giành lại đất
đai đã mất nhưng triều đình nhà Nguyễn lại
không nhận thấy điều đó, vẫn nuôi ảo tưởng
về con đường đàm phán mong Pháp trả lại đất
Vì vậy, khi Pháp đặt vấn đề thương lượng kí
Hiệp ước Giấp Tuất (1874) thì triều đình đồng
ý ngay
- GV yêu cầu 1 HS đọc phần nội dung của
Hiệp ước Giáp Tuất (phần chữ nhỏ trang 119
SGK) Sau đó đặt câu hỏi: Em có nhận xét gì
về Hiệp ước Giáp Tuất (1874)?
- HS trả lời
- GV nhận xét, bổ sung: Đây là Hiệp ước bất
bình đẳng thứ 2 mà nhà Nguyễn phải kí với
thực dân Pháp Hiệp ước 1874 cho thấy, VN
bị mất một phần quan trọng về chủ quyền độc
lập và nội trị: mất toàn bộ 6 tỉnh Nam Kì, phải
mở một số cảng ở miền Bắc và miền Trung,
cho Pháp tự do đi lại buôn bán, bị ràng buộc
về ngoại giao, trở thành một thị trường riêng
và là thuộc địa của Pháp
Hiệp ước một lần nữa cho thấy thái độ nhu
nhược của triều đình nhà Nguyễn trước cuộc
xâm lược của thực dân Pháp Đi ngược lại
quyền lợi của nhân dân, vì vậy vấp phải
những phản ứng quyết liệt từ nhân dân và các
sĩ phu đương thời Từ đây nội dung chống
phong kiến đầu hàng ngày càng rõ nét trong
phong trào đấu tranh của nhân dân ta, trong đó
hoang mang, chủ động thương lượng với triều đình
- Năm 1874, Triều đình kí với thực dân Pháp Hiệp ước Giáp Tuất, dâng toàn bộ 6 tỉnh Nam
Kì cho Pháp và Pháp rút quân khỏi Bắc Kì
- Hiệp ước gây nên làn sóng bất bình trong nhân dân Phong trào kháng chiến kết hợp giữa chống thực dân với chống phong kiến đầu hàng
- Nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra ở Bắc kì, tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa của Trần Tuấn, Đặng Như Mai… ở Nghệ - Tĩnh
Trang 7đáng chú ý nhất là cuộc khởi nghĩa của Trần
Tấn, Đặng Như Mai, Nguyễn Huy Điển ở
Nghệ An, Hà Tĩnh
3 Củng cố: GV có thể đặt thêm câu hỏi để kiểm tra sự tiếp thu bài của HS qua phần nội dung
bài vừa học:
? So sánh thái độ và hành động của nhân dân và triều đình Huế trong việc Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất (1873)?
Nhân dân Hà Nội và các tỉnh ĐB Bắc Kì - ……… - …………
Triều đình nhà Nguyễn - ………… - ……… - ………
- ………
4 Hướng dẫn học ở nhà: Yêu cầu HS học bài cũ, trả lời lại các câu hỏi ở cuối mỗi mục đã
học và bài tập cho bên dưới, đọc trước các nội dung còn lại của bài (mục II, III) và suy nghĩ
trước câu hỏi: “Tại sao cuối cùng nước Việt Nam rơi vào tay Pháp?”./.
Bài tập về nhà:
? Vì sao Triều đình Huế kí Hiệp ước 1874? Em có nhận xét gì về Hiệp ước 1874 so với Hiệp ước Nhâm Tuất 1862?