Đánh giá các yếu tố tác động đến chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự t thực ti n xét xử của hai cấ TAND tỉnh Hải Dương .... ánh giá mức độ độc lập trong hoạt động của òa án ...[r]
Trang 1G VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
-
PHẠM VĂN TUYỂN
CHẤT LƯỢNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
TỪ THỰC TIỄN TỈNH HẢI DƯƠNG
Ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
Mã số: 9.38.01.04
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS NGUYỄN TẤT VIỄN
HÀ NỘI - 2019
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong n n ảo đảm độ tin c y, chính xác và trung thực Những kết lu n khoa học của n n ch a từng đ ợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
Phạm Văn Tuyển
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8
1.1 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 8
1.1.1 Nhóm các nghiên cứu về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 8
1.1.2 Nhóm các nghiên cứu liên quan đến quan niệm về chất lượng xét xử 13
1.1.3 Nhóm các nghiên cứu liên quan đến tiêu chí chất lượng xét xử 15
1.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 19
1.2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về quan niệm chất lượng xét xử 19
1.2.2 Nhóm các nghiên cứu liên quan đến tiêu chí chất lượng xét xử 23
1.3 Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu 27
1.3.1 Những kết quả nghiên cứu mà Luận án kế thừa 27
1.3.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 28
Kết luận Chương 1 29
CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG XÉT XỬ SƠ THẨMVỤ ÁN HÌNH SỰ 31
2.1.Khái niệm, vai trò chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 31
2.1.1 Khái niệm chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 31
2.1.2 Vai trò của chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 40
2.2 Các tiêu chí chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 42
2.2.1 Khái niệm và ngh a của tiêu chí chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 42
2.2.2 Các tiêu chí chất lượng xét xử trong hệ thống tư pháp một số quốc gia trên thế giới và kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam 44
2.2.3 ề xuất các tiêu chíchất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 51
2.3 Các yếu tố tác động đến chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 62
2.3.1 Sự hoàn thiện của các quy định pháp luật liên quan đến xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 62
2.3.2 Việc thực hiện nguyên tắc độc lập tư pháp 63
2.3.3 Việc ki m soát quyền tư pháp trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 65
2.3.4 Năng lực thực thi của các Tòa án địa phương 66
Kết luận Chương 2 73
CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰCỦA HAI CẤP TÒA ÁN NHÂN DÂN TỈNH HẢI DƯƠNG 75
3.1 Đánh giá chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự củahai cấp Tòa án nhân dân tỉnh Hải Dương 76
Trang 43.1.1 ánh giá th o tiêu chí ảo đảm thủ tục tố tụng 76
3.1.2 ánh giá th o tiêu chí xét xử nhanh chóng kịp th i 80
3.1.3 ánh giá th o tiêu chí ản án của òa án tuyên đ ng ngư i đ ng tội và đ ng pháp luật 83
3.1 ánh giá th o tiêu chí ảo đảm tính chuẩn mực về văn phong hình thức của ản án 89
3.1 ánh giá tiêu chí về ảo đảm tính minh ạch trong xét xử 91
3.2 Đánh giá các yếu tố tác động đến chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự t thực ti n xét xử của hai cấ TAND tỉnh Hải Dương 95
3.2.1 ánh giá các quy định pháp luật liên quan đến xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 95
3.2.2 ánh giá mức độ độc lập trong hoạt động của òa án 103
3.2.3 ánh giá việc ki m soát quyền tư pháp trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 110
3.2 ánh giá năng lực thực thi của hệ thống òa án địa phương 113
Kết luận Chương 3 119
CHƯƠNG 4 YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 121
4.1 Yêu c u đ t ra đối với việc nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩmvụ án hình sự 121
4.1.1 Yêu cầu của cải cách tư pháp Việt Nam hiện nay 121
4.1.2 Yêu cầu về bảo đảm quyền con ngư i theo Hiến pháp 2013 125
4.1.3.Yêu cầu phòng chống tội phạm và phòng chống oan sai 127
1 êu cầu th c đẩy hợp tác quốc tế trong hoạt động xét xử của Việt Nam 128 4.2 Giải pháp nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 129
4.2.1 iếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 129
4.2.2 Khắc phụcnhững hạn chế ất cập trong ảo đảm tính độc lập của òa án 135
2.3 ăng cư ng các iện pháp giám sát hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 138
4.2.4 ăng cư ng năng lực thực thi của hệ thống òa án nh n n tại địa phương 142
2 y ựng ộ tiêu chí đánh giá chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 145
Kết luận Chương 4 146
KẾT LUẬN 148
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 151
Trang 5DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Trang 6DANH MỤC CÁC HỤ LỤC
PHỤ LỤC 1: TỔNG HỢP SỐ ƯỢNG ÁN HSST DO HAI CẤP TAND TỈNH HẢI
DƯƠNG GIẢI QUYẾT TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2019
HỤ LỤC 2: TỔNG HỢP KẾT QUẢ XÉT XỬ PHÚC THẨM ĐỐI VỚI ÁN HSST DO
HAI CẤP TAND TỈNH HẢI DƯƠNG GIẢI QUYẾT TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2019
PHỤ LỤC 3: TỔNG HỢP SỐ VỤ ÁN HSST DO HAI CẤP TAND TỈNH HẢI DƯƠNG
GIẢI QUYẾT CÓ NGƯỜI BÀO CHỮA THAM GIA TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2019
PHỤ LỤC 4: PHÂN TÍCH SỐ LIỆU THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ TẠI HAI CẤP T A ÁN
NHÂN DÂN TỈNH HẢI DƯƠNG TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2019
HỤ LỤC : TỔNG HỢP SỐ ƯỢNG ÁN HSST DO HAI CẤP TAND TỈNH HẢI
DƯƠNG XÉT XỬ ƯU ĐỘNG TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2019
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Tính cấ thiết của nghiên cứu
X t xử là ho t động trọng tâm của c c ho t động t h à hệ thống cơ
q an x t xử là T a n c tr tr ng tâm trong hệ thống c c cơ q an t h Thông q a ho t động x t xử T a n c ai tr q an trọng trong ảo ệ công l
ảo ệ q yền con ng i q yền à lợi ch của Nhà n ớc q yền à lợi ch hợ
h của ng i dân Trong lĩnh ực hình sự T a n là thiết chế d y nhất c
q yền h n x t một ng i là c tội à hải ch hình h t Với t m q an trọng
nh y ảo đảm chất l ợng x t xử là một yê c thiết yế trong công t c x t
xử ụ n hình sự Đ c iệt x t xử sơ thẩm ụ n hình sự là giai đo n m đ cho toàn ộ ho t động x t xử mọi ấn đề liên q an đến ụ n đề đ ợc T a n xem
x t à q yết đ nh trong giai đo n này ì y ảo đảm chất l ợng x t xử ụ n hình sự tr ớc hết là yê c đ t ra đối ới XXST Một ản n sơ thẩm h ch
q an toàn diện à đ ng ng i đ ng tội đ ng h l t s giảm t lệ h ng c o kháng ngh th o trình tự h c thẩm q a đ g h n giảm thiể c c chi h cho
c c cơ q an nhà n ớc à ng i dân đ ng th i t o đ ợc l ng tin của ng i dân đối ới c c cơ q an t h n i ch ng à Tòa án nói riêng
Việc đ nh gi ho t động của T a n mà x t xử là ho t động trọng tâm nhằm t o cơ s cho ảo đảm chất l ợng x t xử l ôn là một trong những mối q an tâm hàng đ Việt Nam Ngh q yết số 08/NQ-TW ngày 20/01/2002 của Bộ Ch nh tr đã chỉ ra một số nhiệm ụ trọng tâm công t c
t h trong th i gian tới là: “ hi x t xử c c T a n hải ảo đảm cho mọi công dân đề ình đẳng tr ớc h l t thực sự dân chủ h ch q an; Thẩm h n à Hội thẩm nhân dân độc l à chỉ t ân th o h l t; iệc
h n q yết của T a n hải căn cứ chủ yế ào ết q ả tranh tụng t i hiên
t a trên cơ s x m x t đ y đủ toàn diện c c chứng cứ iến của iểm s t iên của ng i ào chữa c o nhân chứng ng yên đơn đơn à những ng i c q yền lợi ch hợ h để ra những ản n q yết
đ nh đ ng h l t c sức th yết hục à trong th i h n q y đ nh” [68, tr.2] Ngh q yết 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Ch nh tr ề Chiến
Trang 8l ợc cải c ch t h đến 2020 đã x c đ nh, T a n giữ ai tr tr ng tâm của hệ thống t h à x t xử đ ng ai tr trọng tâm của ho t động t
h [69] Từ iệc x c đ nh nâng cao chất l ợng x t xử c c ụ n n i
ch ng à chất l ợng x t xử c c ụ n hình sự n i riêng là nhiệm ụ trọng tâm trong lộ trình cải c ch t h nhiề giải h đã đ ợc T a n c c cấ
đề ra à thực hiện nhằm đ a c c ụ n hình sự ra x t xử th i ảo đảm
đ ng ng i đ ng tội đ ng h l t g h n t ch cực ào đấ tranh
h ng chống tội h m giữ ững an ninh ch nh tr tr t tự an toàn xã hội
T i Hải D ơng hai cấ T a n nhân dân tỉnh Hải D ơng c ng đã có nhiề nỗ lực cố g ng thực hiện c c giải h nhằm nâng cao chất l ợng XXST ụ n hình sự Nhiề năm liên tục hai cấ TAND tỉnh Hải D ơng hông để ụ n hình sự nào q th i h n l t đ nh hông c tr ng hợ nào ết n oan ng i hông h m tội t lệ c c ản n hình sự sơ thẩm cấ
h c thẩm gi m đốc thẩm hủy sửa ngày càng thấ thấ hơn nhiề so ới t
lệ n hủy sửa tr ng ình trên h m i toàn q ốc Th o số liệ thống ê của Văn h ng TAND tỉnh Hải D ơng thì trong 9 năm từ năm 2011 đến năm
2019 hai cấ TAND tỉnh Hải D ơng đã giải q yết th o thủ tục sơ thẩm 9285 VAHS ới 1 4 c o trong đ x t xử sơ thẩm 8 8 VAHS ới 1 095
c o c o Phụ lục 1 ; trong t ng số 1 095 c o đã x t xử sơ thẩm chỉ c 1042/1 095 chiếm 48 c o cấ h c thẩm sửa n trong đ chủ yế
là giảm mức hình h t ch yển từ hình h t t sang cho h ng n tr o ho c hình h t h c nh hơn do c c c o c tình tiết giảm nh mới t i cấ h c thẩm nên hông t nh lỗi của Thẩm h n chỉ c 95/1 095 chiếm 0
c o sửa n là do lỗi chủ q an của Thẩm h n; số ản n sơ thẩm cấ
h c thẩm hủy n chỉ c 2/1 095 c o chiếm 0 2 trong đ hông c ụ
n nào hủy n à t yên ố c o hông c tội Phụ lục 2 T y nhiên ho t động XXST ụ n hình sự của hai cấ T a n nhân dân t i Hải D ơng ẫn còn một số t n t i h n chế, ch a đ ứng đ ợc một c ch toàn diện yê c của cải c ch t h , vẫn c n c tr ng hợ i h m nghiêm trong thủ tục tố tụng lọt hành i h m tội ho c c sai l m nghiêm trọng trong dụng
Trang 9h l t dẫn đến ản n hủy sửa Th o c c o c o t ng ết hàng năm của TAND tối cao thì đây c ng là những t n t i h n chế ch ng trong ho t động x t xử của hệ thống Tòa án nhân dân cả n ớc Những h n chế ề chất
l ợng x t xử c c lo i n n i ch ng à x t xử ụ n hình sự n i riêng c ng
đ ợc nê chi tiết trong B o c o số 5-BC/CCTP ề T ng ết 08 năm thực hiện Ngh q yết số 49-NQ/TW của Bộ Ch nh tr ề Chiến l ợc cải c ch t
h đến năm 2020 Một số h n chế cơ ản nh : “Công t c triển hai t chức thực hiện một số nhiệm ụ cải c ch t h thiế đ ng ộ ch a đ ng lộ trình
đề ra; chất l ợng công t c điề tra tr y tố x t xử thi hành n ẫn ch a thực
sự đ ứng yê c ngày càng cao của xã hội; n t n đọng oan sai hủy cải sửa ẫn c n ch a đ ợc h c hục triệt để; ho t động điề tra tr y tố x t
xử à thi hành n ch a thực sự minh ch; ẫn c n tình tr ng tiê cực trong
ho t động t h ; mục tiê ảo ệ công l q yền con ng i ch a đ ợc thực hiện đ y đủ đ ng đ n làm cho một ộ h n nhân dân ch a thực sự tin t ng
ào chất l ợng của ho t động t h ”[51]
Từ g c độ l l n chất l ợng x t xử n i ch ng c ng nh chất l ợng XXST ụ n hình sự n i riêng ch a đ ợc nghiên cứ một c ch đ y đủ toàn diện c hệ thống Một số công trình nghiên cứ mới chỉ đề c đến c c ấn
đề liên q an đến chất l ợng x t xử ụ n hình sự nh hiệ q ả ho t động x t
xử chất l ợng dụng h l t trong x t xử sơ thẩm ụ n hình sự nên ch a
đề ra đ ợc c c giải h cụ thể r ràng nhằm nâng cao chất l ợng x t xử sơ thẩm ụ n hình sự Vì y trong ối cảnh cải c ch t h , xây dựng nhà
n ớc h q yền xã hội chủ nghĩa thì iệc nghiên cứ một c ch đ y đủ à c
hệ thống ề chất l ợng XXST ụ n hình sự ới những tiê ch tiê ch ẩn cụ thể từ đ đề ra c c giải h ảo đảm à nâng cao chất l ợng x t xử ụ n hình sự mà tr ớc hết là chất l ợng XXST ụ n hình sự là một yê c rất cấ bách Để g h n nh ào iệc giải q yết nhiệm ụ q an trọng này
nghiên cứ sinh lựa chọn đề tài “Chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
từ thực tiễn tỉnh Hải Dương” để triển hai nghiên cứ trong q y mô n n
tiến sĩ l t học
Trang 102 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Mục đ ch nghiên cứu của n n là xây dựng lu n cứ khoa học về chất
l ợng XXST vụ án hình sự à x c đ nh các tiêu chí chất l ợng XXST vụ án hình
sự hân t ch đ nh gi thực tr ng chất l ợng XXST ụ án hình sự thông q a thực ti n x t xử của hai cấ T a n nhân dân tỉnh Hải D ơng trên cơ s đ đề xuất các giải h ảo đảm à nâng cao chất l ợng XXST vụ án hình sự
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đ t đ ợc mục đ ch trên t c giả x c đ nh các nhiệm vụ nghiên cứu
nh sa :
- Hệ thống hóa lý lu n về chất l ợng xét xử và XXST vụ án hình sự Trên cơ s đ làm s ng t những vấn đề lý lu n cơ ản về chất l ợng XXST
vụ án hình sự
- Phân t ch c c q y đ nh pháp lu t liên q an đến chất l ợng XXST vụ
án hình sự
- Đ nh gi chất l ợng XXST vụ án hình sự thông qua thực ti n xét xử của hai cấ TAND trên đ a bàn tỉnh Hải D ơng
- X c đ nh những yêu c đ t ra à đề xuất các giải h đối với việc
ảo đảm à nâng cao chất l ợng XXST vụ án hình sự
3 Đối tượng và hạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối t ợng nghiên cứu của n n là các vấn đề lý lu n về chất l ợng XXST vụ án hình sự, thực tr ng pháp lu t c liên quan và thực ti n chất
l ợng XXST vụ án hình sự t i hai cấp TAND tỉnh Hải D ơng
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nội dung: Chất l ợng XXST vụ án hình sự là một chủ đề
rộng với nhiều vấn đề lý lu n và thực ti n quan trọng Trong khuôn kh quy
mô của n n tiến sĩ l t học, n n giới h n ph m vi nghiên cứ “x t xử
sơ thẩm ụ n hình sự” là ho t động đ ợc tiến hành i T a n nhân dân
n n hông nghiên cứ ề iệc XXST ụ n hình sự do c c T a n q ân
Trang 11sự tiến hành n nc ng chỉ tiếp c n chất l ợng XXST vụ án hình sự từ các
q y đ nh của pháp lu t hình sự và pháp lu t tố tụng hình sự
- Phạm vi không gian và th i gian nghiên cứu: Lu n án nghiên cứu c c
q y đ nh liên q an đến chất l ợng XXST vụ án hình sự của T a n nhân dân trong B HS năm 2015 (sửa đ i, b s ng năm 2017 B TTHS năm 2015 à
c c ăn ản h ớng dẫn thi hành, so sánh với q y đ nh liên q an đến chất
l ợng XXST vụ án hình sự trong BLHS năm 1999 (sửa đ i, b s ng năm
2009 à B TTHS năm 200
Số liệ để đ nh gi thực ti n chất l ợng XXST vụ án hình sự trên đ a bàn tỉnh Hải D ơng đ ợc thu th p từ năm 2011 đến năm 2019
4 hương há luận và hương há nghiên cứu
n n đ ợc thực hiện trên cơ s h ơng h l n của chủ nghĩa duy
t iện chứng à chủ nghĩa d y t l ch sử; t t ng H Ch Minh ề nhà
n ớc à h l t; c c q an điểm của Đảng à Nhà n ớc ta ề xây dựng Nhà
n ớc h q yền xã hội chủ nghĩa ề cải c ch t pháp, ề ảo ệ q yền con
ng i Trong đ ng yên l ề mối liên hệ h iến giữa c c hiện t ợng à
q trình xã hội đ ợc sử dụng để nghiên cứ hân t ch mối liên hệ hữ cơ giữa chất l ợng x t xử à c c yế tố h c nh thể chế h l t chức à
ho t động của c c thiết chế t h liên q an Ng yên l ề sự h t triển
đ ợc sử dụng để nghiên cứ hân t ch những thay đ i ề inh tế- xã hội q trình hội nh q ốc tế ngày càng sâ rộng dẫn đến những thay đ i th o chiề
h ớng t ch cực trong c ch thức t chức à ho t động của T a n à yê c của cải c ch t h ề nâng cao chất l ợng x t xử Một số q y l t à h m
tr của h iện chứng d y t nh q y l t những thay đ i ề l ợng dẫn đến sự thay đ i ề chất; c c c h m tr hả năng à hiện thực ng yên nhân
à ết q ả đ ợc sử dụng để nghiên cứ hân t ch c c yế tố t c động c c điề iện ảo đảm chất l ợng x t xử sơ thẩm ụ n hình sự T t ng H Ch Minh ề nhà n ớc à h l t, c c q an điểm của Đảng à Nhà n ớc ta ề xây dựng Nhà n ớc h q yền xã hội chủ nghĩa ề cải c ch t pháp, ề ảo
vệ q yền con ng i s đ ợc sử dụng để nghiên cứ đề x ất c c tiê ch chất